Table of contents

Book Info

Introduction

Editing principles

Abbreviations

SERMONES DE SAPIENTIA SELECTI

Sermo I: Sermo de sapientia, quae a Deo est et Deus per sapientiam umquam

Sermo VI: Sermo iste tractat ad dirigendum reges, principes et praelatos in o cio suo

Sermo XXIII: Sermo de potentibus: quomodo debeant se habere ad subditos

Sermo XXV: Sermo de diligendo lumine sapientiae et necessitate ipsius ad regendum ac corrigendum praelatorum

Sermo XXVIII: Sermo de varietate ingratitudinis et quod mali multipliciter abutuntur

Sermo XXX: Sermo de bello iusto

Sermo XXXI: De nobilitate et qualiter quis ad eam poterit pervenire

Sermo XXXIII: Sermo iste est de perplexitate multiplici in XIII casibus cum solutionibus eorundem

Sermo XLI: Sermo iste est de humilitate contra superbiam regis et praelati, et de patientia oppressorum

Sermo XLIII: Sermo est de mulieribus magnae dei, magnae sapientiae, magnae fortitudinis, plurimae fallaciae et mirae stultitiae

Sermo XLVI: Sermo, quod sapientia sit armis bellicis praeponenda

Sermo LXIVa: Sermo de sacerdotio

Sermo LXXXVI: Sermo de oboedientia et inoboedientia

Sermo CI: Sermo de unitate et pace servanda, et quod inter malos non est Deus vivens, sed diabolus scindens

Sermo CV: Sermo de dignitate doctorandi et qualitate eius, ubi ad nem Generale Studium Litterarum multipliciter commendatur

Sermo CXI: De haereticis

Bibliographia

Index biblicus

Index personarum et operum anonymorum

Index manuscriptorum

Footnotes

Stanislaus de Scarbimiria, Sermones de sapientia selecti

Corpus Philosophorum Polonorum
SERIES MEDIEVALIS

EDITONIS CONSILIUM
Wanda Bajor
Juliusz Domański
Joanna Judycka
Małgorzata Kowalewska
Krystyna Krauze-Błachowicz
Mikołaj Olszewski (praesidens)
Władysław Seńko
Mirosław Socała
Hanna Wojtczak

Series: HERITAGE

The series includes the works of Polish authors of the past essential for the cultural life; the original historical creative output which constitutes the literary and philosophical heritage. The series comprises of works which have been rarely published or never previously released in print and which inform us of the way our ancestors understood the world; translations of Polish works written in Latin, critical editions which provide a testimony of the transformations of the Polish language. After many ages, the intellectual treasures of the ancient Polish Commonwealth are finally restored to the readers.

Cover and title pages design: Krzysztof Bielecki

Scholarly editing: Mikołaj Olszewski

The research which precipitated the preparation of this publication was financed by the Ministry of Science and Higher Education as part of the “National Programme for the Development of Humanities” 2012–2017, application no 11H 11 016380.

The Honorary Patronage of the President of the Republic of Poland Andrzej Duda

© 2016 Count August Cieszkowski Foundation and The National Centre for Culture, Poland

ISBN 978-83-65787-01-9 Count August Cieszkowski Foundation

ISBN 978-83-7982-262-1 The National Centre for Culture, Poland

ul. Mianowskiego 15/65
02-044 Warsaw
http://kronos.org.pl
fundacja@kronos.org.pl

ul. Płocka 13
01-231 Warsaw
http://nck.pl
http://sklep.nck.pl

The National Centre for Culture, Poland is a state institution, supporting the development of culture in Poland.

E-book made by:
eLitera s.c.

INTRODUCTION

Stanisław of Skarbimierz (ca. 1360-1431)[1] was one of the renovators of the Cracow Academy, “the father of the university” – as the anonymous author of his eulogy called him – and its first rector. In his inaugural sermon in 1400, Stanisław delineated the University’s program of studies and plans for its future development.[2] As rector and professor (doctor utriusque iuris), for over thirty years he taught not only law, but also liberal arts and theology, gaining the appellation of theologus maximus. He was an important figure of Cracow’s intellectual and political life, serving the King as legal expert[3] and the Bishop as assessor and conciliator.[4]

Although Stanisław left behind a huge body of work, he was virtually unknown in the history of Polish literature until the middle of the 19[5] because his writings remained concealed in 15[6] but it is only in the 1930s that first articles appeared recounting the views of Stanisław.[7] The breakthrough came twenty years later when professor Zofia Budkowa started studying Stanisław’s preserved speeches. She presented her findings at a conference of the Academy of Learning, pointing out that Stanisław’s surviving works needed to be catalogued and looked into more closely. She called him “the progenitor and model of Polish scholarship”.[8]

A year later, presenting her research into Stanisław’s largest collection of sermons, the Sermones sapientiales (which no historian had previously read), professor Budkowa gave a summary review of the sermons’ content and talked about their aim and intended audience.[9] With Ludwik Ehrlich she soon began editing and preparing for publication the first text of the collection, De bellis iustis.[10] Budkowa’s earlier claim that Stanisław’s sermons are particularly important sources of information about the life of scholars and students during the early years of the University’s existence was confirmed in 1963 when the famous speech On Bad Students was published.[11]

In 1960, Celina Zawodzińska announced the results of her query in search of Stanisław’s writings in the manuscripts held in the Jagiellonian Library.[12] But it was only in the 1970s that more detailed information about Stanisław’s work became available thanks to the efforts of three scholars: Maria Kowalczyk studied Stanisław’s university speeches;[13] Jerzy Wolny focused on the sermons;[14] and Roman Zawadzki conducted a study of all the sources in which Stanisław’s writings have been preserved.[15]

I encountered Stanisław’s writings around the year 1970 thanks to professor Zofia Budkowa who suggested that I help transcribe and translate the rectorial address from the Sermones sapientiales. Later, professor Władysław Seńko–who made extensive use of the manuscripts containing Stanisław’s sermons (BJ 1629) while working on his study of Polish socio-political thought of the 15[16]– asked me to prepare for publication the entire collection of sermons. Professor Seńko was then a member of the Committee for Research in the History of Theology in Poland and one of the editors of the series Textus et Studia Historiam Theologiae in Polonia Excultae Spectantia. Its editor-in-chief, professor Adam L. Szafrański, soon repeated the offer. Stanisław’s collected sapiential sermons were finally published in 1979.[17]

However, apart from the writings preserved in the Jagiellonian Library and identified decades ago, Stanisław’s previously unknown works are occasionally discovered in other archives, both in Poland and abroad. For example, in the 1990s two documents were found in the Ghent University Library: the treatise De contractu reemptionis[18] and a review (prepared by Stanisław in his capacity as professor of law) of a work by Jan of Frankenstein, De die Parasceve modus agendi, appended to the text together with comments by two theology professors: Mikołaj Kozłowski and Andrzej of Kokorzyn.[19]

Apart from these two texts, the manuscript also contained a copy of the memorandum Revocatur in dubium[20] ascribed to Stanisław. More recently, it turned out that various Polish libraries had in their collections some previously unknown writings by Stanisław: a number of casuistic decrees of his authorship were discovered in the archives of the archdiocese of Gniezno, the library of the Cistercian monastery in Mogiła and the former Library of the National Ossoliński Institute in Lvov (today – the National Scientific Library of Ukraine).[21]

Stanisław’s literary output is indeed impressive: among the five hundred preserved writings, the largest collection is the Sermones sapientiales (a title figuring already in the manuscripts written down during the author’s lifetime). The sapiential sermons – like most of his writings – are the effect of Stanisław’s work as preacher. Already in 1389, Bartłomiej of Jasło (in a speech delivered on the occasion of his taking of holy orders) mentions Stanisław as a prolific writer of sermons.[22] From 1392, when he delivered a sermon welcoming Piotr Wysz to the Bishopric of Cracow, Stanisław preached at the Cathedral. In 1399, the Bishop designated him to be the speaker at the funeral of Queen Jadwiga whom Stanisław had served as confessor and almoner.

A year later, with the restoration of his Alma Mater, Stanisław began his university career: as rector, he wrote recommendations for promotion at the departments of liberal arts and law; he wrote sermons for various important occasions, gave funerary speeches, and took part synods (among the Sermones sapientiales there are six synodal sermons, the first of their kind in Polish literary history).

The collection consists of 114 sermons on widely varying topics, composed around verba thematis gleaned almost exclusively from the Sapiential Books (or Books of Wisdom) of the Old Testament, primarily – the Book of Wisdom, Proverbs, Ecclesiastes and Sirach (only six of the sermons refer to passages from the New Testament).[23] The speeches can be thematically divided into the following groups: those which discuss doctrinal issues; those which address matters of state (for example, the threat posed by the Teutonic Knights or the question of substituting common law with statute law); and those which discuss problems within the Church (the Papal Schism and the Council of Constance, the spreading of the Hussite heresy from Bohemia). In all of the sermons Stanisław extensively quotes various scholarly authorities and invokes both canon and civil law whose significance he never failed to underscore.[24]

However, most of the Sermones sapientiales deal with university issues: the intellectual pursuits of the professors, the life of the students, the promotion of scholars etc. Apart from these highly erudite addresses, however, full of quotations from renowned authors or codes of law (both civil and canon), Stanisław wrote many funerary speeches or popular sermons (ad vulgum) which are almost entirely devoid of any scientific apparatus, apart from many biblical references (characteristic of his style of preaching which, perhaps, is the reason why his contemporaries called him theologus maximus, there being no proof that he ever studied theology).[25]

Also, the sermons quite substantially differ as regards their form, which is a clear indication of Stanisław’s intimate knowledge and use of the rules of ars praedicandi.[26] The subject matter and the form are always connected: learned tracts appear in the collection alongside simple sermons aimed at a wider audience.

This diversity of genres, stemming from different circumstances in which particular sermons were delivered, is reflected in the present edition whose foremost aim it is to present as wide variety of Stanisław’s speeches as possible. At the same time, however, a persistent ideological scheme can be glimpsed beneath the many forms of the sermons, all of which relate to the Sapiential Books of the Bible. Stanisław often chose for the verba thematis of his sermons pericopes directly concerned with wisdom. Wisdom is the central category underlying his speeches. It is both God’s main attribute and the most important human virtue, connected with the ethical ideal of combining in one’s life the pursuit of knowledge and holiness. Human wisdom derives from God’s. Stanisław held that wisdom should guide those who rule, both in the worldly sphere of politics, and in the spiritual realm; both kings and priests must be wise. The latter should not only devote themselves to science, but also give counsel to rulers. When the rules are wise, relations between people are governed by justice, peace reigns, and everyone can lead a dignified life. Such a way of organizing the state is directly called for by Divine Wisdom in the form of laws. When rulers are wise and just, the people have no incentive to rebel and are obedient.

In his outlook on human relations, Stanisław was by no means an optimist; he knew very well that the model of wise government which he delineated was but a postulation, that political reality was full of conflicts, caused mainly by the pride of the rulers and the ignorance of the masses. Particularly important to him were large-scale conflicts, i.e. wars waged by arrogant or imprudent rulers. But although war triggers a deluge of moral evil, and is a negation of wisdom, it may be acceptable to wisdom if it is a just war. In his most famous sermon, De bellis iustis, Stanisław sets forth the criteria of the just war.

This, in a brief summary, is Stanisław’s cura animarum elevated to the level of practical philosophy or, to use a term popular today, political theology. Sermons included in this edition have been selected in such a way as to present it from as many angles as possible, in reference to different groups of people and different norms and virtues espoused by them.

The 114 sapiential sermons have been preserved, in their entirety or in part, in 7 codices (one of which contains only two sermons): 4 in the collections of the Jagiellonian Library and 3 in Wrocław (2 in the Library of the National Ossoliński Institute and 1 in the Wrocław University Library). Traditionally, they have been named: Sermones sapientiales, Sermones de sapientia, Sermones sapientiae or de sapientia Dei.[27] However, one of the manuscripts in Wrocław (previously held in the Library of the Canons Regular in Żagań)[28] has the following inscription on its 15th century cover: „Liber qui dicitur oculus conscientie aut sapientie per modum sermonum”. Additionally, above the table of contents someone, in an earlier hand, wrote: „Iste liber convenienter appellari potest oculus sapiencie nec non consciencie”. The sermons were most likely composed between the years 1409-1417 (the first 109, to number CVIII, between 1409-1415, and the last 5, nos. CIX-CXIII, between 1415-1417).

EDITING PRINCIPLES

The sixteen sermons selected for republication (nos. I, VI, XXIII, XXV, XXVIII, XXX, XXXI, XXXIII, XLI, XLIII, XLVI, LXIVa, LXXXVI, CI, CV, CXI) are to be found in the manuscripts I mentioned before, all of which are carefully described and discussed by myself[29] in the introduction to the first (1979) edition (today this book is almost impossible to get; the quality of the offset was very poor and only 700 copies were made) and by Roman Zawadzki.[30] These manuscripts are:

Cracow, Jagiellonian Library, 192 (B)

Cracow, Jagiellonian Library, 193 (A)

Cracow, Jagiellonian Library, 1627 (C)

Cracow, Jagiellonian Library, 1629 (D)

Wrocław, Wrocław University Library, I F 750 (W)

Wrocław, Library of the National Ossoliński Institute, B. Oss. 2011 (ZiO 2011/II) (V).

The first, complete edition was based on three manuscripts: Jagiellonian Library, 192 (B) (for 109 sermons, to no. CVIII); Jagiellonian Library, 1629 (D) (for sermons CIX-CXIII, not included in the first manuscript); and one of the Wrocław manuscripts, I F 750 (W) (in which all 109 sermons are written down).

This edition makes use of codices which, in view of the current state of knowledge,[31] seem most authoritative. For example, after comparing some of the sermons in manuscript A (whose deciphering in the late 1970s, due to my scant knowledge of paleography at the time, seemed too daunting a task) with the more legible manuscript B, it turned out that the former (although both were copied from the same source) is the more correct one.[32] This is not to say, of course, that manuscript A (or any other) is free of errors and omissions. The Wrocław manuscript (W) has the features of a lectio facilior and bears marks of later corrections, just like the 1417 Jagiellonan Library manuscripts (i.e. 1627 and 1629).

Thus, codex BJ 193 (A) was used in its entirety and, as before, codices BJ 192, BUWr I F 750, and additionally (in cases of divergent versions) fragments of the oldest manuscript ZiO II/2011 (mostly congruent with the correct version of A, though occasionally showing evidence of redaction – for example, sermon LXXXVI has been abridged in many places)[33]. Unfortunately, all the preserved codices are copies (showing no evidence of authorial editing),[34] compilations of notes or abridged versions of the original sermons (which is evident from the fact that some of the parts listed in the divisio are either combined, shortened or altogether omitted, making it at times difficult to follow the author’s argument).[35]

The present edition gives the text of sermons I-CV as they appear in manuscript BJ 193 (A), with some important corrections introduced from manuscripts B, W and V (in all such cases the disparities have been indicated in footnotes). One sermon, no. CXI, has been extracted from manuscript BUWr I F 750 (W) and compared with the same text in codex BJ 1629 (D).

ABBREVIATIONS

add. – addit, addidi

C. – Causa

c. – canon, capitulum, caput

canc. – cancellatum, cancellavit

cf. – confer

cit. – citatio/citatus

com. – commentarium, commentum

corr. – correxi, correxit

D./d. – distinctio

ed. – edidit, editio

ev. – evangelium

exp. – expunxit

f. – folium, folia

in marg. – in margine

lib. – liber

ms; mss

om. – omittit

p. – pagina, pars

par. – paragraphus

q. – quaestio

r – recto

scr. – scripsit

sec. ed. – secundum editionem

t. – titulus, tomus

tract. – tractatus

v – verso

v. – versus

] – separation of variants in the philological apparatus

[?] – dubium/lectio incerta

[...] – locus illegibilis/textus corruptus

[!] – sic! (in manuscripto)

Stanislaus de Scarbimiria,

Sermones de sapientia selecti

Stanisław ze Skarbimierza

SERMO I

SERMO DE SAPIENTIA, QUAE[1] A DEO EST ET DEUS PER SAPIENTIAM UMQUAM

A f. 1va-3va; B f. 12va-14ra; W f. 1va-2vb

5„Omnis sapientia a Domino Deo est”[2], Ecclesiastici I. Creatura rationalis ad suum opificem naturaliter habens respectum, quanto plus per amorem sibi se conglutinat, tanto magis sapientiam suam cognoscit et suis deliciis potitur, quoniam nisi quis in Deum tamquam in amatum et desideratum suum primum et 10ultimum cor direxerit, secum unum non erit et pro eo de ipso tamquam extraneus sicut caecus de coloribus disputabit.

Oportet igitur, qui postulat a Deo sapientiam, quod habeat animam a terrenis affectionibus et vitiorum pollutionibus depuratam, eo quod „in malivolam animam non introibit spiritus 15sapientiae, nec habitabit in corpore subdito peccatis”[3]. Purgari autem digne non poterit[4], nisi suffulta lumine gratiae Dei peccatum deserat et super commissis quasi luctum amarum[5] unigeniti faciat, veterem hominem prorsus exuat et novum, sacramento dignae poenitudinis videlicet emendatum[6], induat Deoque 20ad[7] oboediendum et prae omnibus creaturis ipsum amandum se totam offerat ac cor cordi suo amore coniungat. Et sic purificata et caritate[8] velut quadam veste nuptiali amicta, dum petierit a Deo sapientiam, „qui dat omnibus affluenter et non improperat, impetrabit. Postulet[10] autem in fide, nihil haesitans, 25sapientiam, et dabitur ei, sciturus[11], quod si petendo haesitaverit, nihil accipiet, talis enim est[12] similis – teste beato Iacobo in sua Canonica – fluctui maris, quod a vento rapitur et[13] circumfertur”[9].

Postulat veram et non falsam sapientiam, illam, inquam, veram, per quam sapiat secundum quod sunt universa, per quam 30creaturam habeat pro creatura, hominem pro homine, bestiam pro bestia, terram pro terra, cinerem pro cinere, caesarem pro caesare, Deum pro Deo; per quam intelligere possit, quid agendum sit, quid aut qualiter loquendum, a quo abstinendum et quod sit fugiendum; per quam discernat inter bonum et malum, 35iustum et iniustum, ne deceptus errore dicat „bono malum et malo bonum”[14]. Per quam cum omnibus sanctis comprehendat, quae sit longitudo, latitudo et profunditas, et sciat[16] supereminentem caritatem Patris, qua dilexit sic hominem, ut Filium[15], uteri sui unigenitum, natum ante saecula ad exsolvendum eius 40debitum et expiandum peccatum, hostibus crudelibus passurum exponeret et spectaculum faceret persequentibus universis ac dignationem Filii Dei profundam, qua de summis caelorum ad ima descendens[17] et mortem tandem subiens, temporalem, „latus suum perforari lancea militis sustinuit, ut exinde profluentibus 45undis aquae et sanguinis formaretur unica et immaculata virgo sancta mater Ecclesia, sicut[19] Eva de latere Adae est formata”[18], nec non ardorem flaminis sancti, quo tam valide et tam permaxime unigenitum Patris accendit, ut de secreto Patris ad publicum numerum veniens[20] et visibilis fieret, palpabilis exsisteret, 50audibilis et passibilis[21] esset, et tandem acerbissima morte crucis mori vellet, cum tamen invisibilis, intangibilis, inaestimabilis et immortalis secundum naturam divinam semper esset[22].

Vera quippe sapientia est Deum ex toto corde, ex tota anima et ex totis viribus diligere, nullam creaturam amori suo 55vel honori praeferre, sibi in omnibus animo promptissimo et per omnia oboedire, quae prohibuit non agere, quae vere iussit[23] implere, in omnibus maiestatem eius et altitudinem revereri, omnia in eius laudem ordinare, sanctos suos dignos honoribus attollere, iustos et bene meritos pro posse praemiare, iniustos 60vero persequi et odire[24], unicuique quod suum est reddere, quod quisque sibi vult, alteri facere, quod non vult, non facere.

Et de hac vera sapientia loquitur beatus Gregorius, X Moralium, exponens illud Iob: ‘Deridetur iusti simplicitas’[25]: „Iustorum sapientia est nil per ostentationem fingere, sensum verbis 65aperire, vera ut sunt diligere, falsa[27] devitare, bona gratis exhibere, mala libentius tolerare quam facere, nullam iniuriae ultionem quaerere, pro veritate pati, contumeliam lucrum putare. Haec iustorum simplicitas deridetur et a mundi sapientibus fatuitas reputatur”[26]. Haec ille.

70Ex quibus colligitur, quod is, qui propter carnem vel sanguinem, vel delectationem momentaneam aut commodum temporale a Deo se avertit, male sapit, quia creaturam sibi deum[28] constituit; et qui magis temporalem quam aeternam timens offendere maiestatem ponit cervical principi laudando ea, quae 75sunt merito fugienda, ut molliter delinitus laude quiescat, quamvis foris hominibus sapiens videatur, stultus est. Nam quid stultius plus timere hominem, qui facultatem terrenae substantiae diripit et corpus discerpit, quam illum, „qui potest corpus et[29] animam mittere in gehennam”[30]. Et horum non parvus[31] est numerus 80in curiis regum et principum, tam saecularium quam principum spiritualium. Mille siquidem personas cernis uni principi servientes, nullum vel vix unum reperias, qui per veram sapientiam intrepidus veritatem annuntiat vel defenset. Unde Seneca in quadam Epistula: „Divitibus[32], cum omnia habeant, unum 85deest, scilicet qui veritatem dicat”[33]. Nec mirum, „rara quippe veritas nostris temporibus his terris nigroque simillima cygno”[34]. Corruit veritas in plateis, calcatur in curiis, pervertitur in iudiciis, suffocatur in consiliis, vilificatur in iuramentis, polluitur in falsis testimoniis.

90Patet etiam, quod qui dicat „bono malum et malo bonum et qui ponit tenebras lucem et lucem tenebras”[35], est vesanus et a mente alienus. Mos siquidem[36] est amentium et stultorum, ut iudicent esse serpentem vel draconem hominem vel lapidem exadverso, vel obiectivaliter constitutum. Et hoc ideo, quia vae 95patiuntur in corde et defectum in capite, propter quem confusis speciebus in phantasia erronee[37] iudicant de obiectis.

Sic nonnulli paveant, quia lethargum non modicum patiuntur et alienationem a mente, qui[38] profanos sanctis praeponunt, iniustos et versipelles plus honoribus attollunt, quae 100sunt contraria legi Dei commendant, quae ex lege Dei sunt, pro posse dirimunt et dirimi saltim venenatis consiliis procurant. Quibus compatiendum est toto corde, „oculos enim habent et non vident, aures habent et non audiunt, pedes habent et non ambulant in lege Dei, immo contra eam insurgunt, nec est[40] spiritus 105Dei in ore ipsorum[41]”[39]. Utinam autem saperent et intelligerent et novissima providerent, quis finis sequetur inimicos Dei, nunc vero propter species confusas, quibus veritas palliatur et falsis sophismatibus versuta ipsorum prudentia exarmatur, abscondita sunt, quae ventura sunt, ab oculis eorum.

110Patet etiam, quod is, qui Deum ex toto corde, ex tota anima et viribus totis non amat, vesanisat pro eo, quod dum ex una parte contendat servare prohibita et ex altera, ne contristetur frater vel proximus, declinat ad ea, divisus cor creaturae accommodat, Deum vero de domo cordis expellit; et sic exinanitus 115homo qualis nisi vecors et phreneticus est censendus[42].

Patet etiam, quod sicut oboedire Deo et legi suae est sapientia, ita non oboedire et se legi divinae opponere ac legem sibi contra legem Dei velle vel facere est non parva stultitia. Unde Saul rex infatuatus per inoboedientiam regnum amisit et daemonis 120torturae Dei iudicio expositus poenam luit, cui a Samuele propheta dictum est: An nescis, „quia peccatum hariolandi est non oboedire, quasi scelus idolatriae nolle acquiescere?”[43].

Patet etiam, quod sicut stolidus ab omnibus sapientibus reputatur, qui maiestatem principis sui terreni non metuens 125nec honorans in conspectu suo et procerum, in volutabrum porcorum vel sterquilinium ultro se proiceret, sic et fatuus est merito reputandus, qui divinam altitudinem dehonorans nec districtum suum iudicium expavescens, nec ocularem praesentiam eius considerans vel formidans, in lutum luxuriae caecatus 130libidine se proiecit et spurcitiae diaboli[44] immergit.

In omni quippe loco, omni tempore oculi Domini contemplantur bonos et malos. Ipse est enim, qui oculo suo omnia videt: praesentia, praeterita, futura, actualia, possibilia; uno aspectu, uno mentis intuitu ipse omnia, quae iniqua aguntur, considerat. 135Novit et eum, qui decipit, et eum, qui decipitur, cognoscit calumniatorem et calumniatum, novit oppressum[45] et oppressorem, tempus opportunum patienter exspectans, quo reddat unicuique iuxta numerum adinventionum suarum.

O Deus meus, quam longanimis es et patiens! Quam 140misericors et praestabilis super malitia[46]! Quis hominum iniquitates et quaeque nefandissima sub oculis suis in domo vel thalamo suo[47] commissa, etiam quantacumque vigeat misericordia, non puniat vel saeviat in ea? Tu vero, quae infinita mala, quae creatura tua coram te, suo opifice[48], committere non formidat, non statim 145vindicas, sed poenitentiam miseratus exspectas. „Nolo – inquit per[50] Prophetam – mortem peccatoris, sed ut magis convertatur et vivat”[49]. Procul dubio tamen tanto districtius punies, quanto diutius exspectas, iuste condemnas. Laudent omnes misericordiam tuam, sed nihilominus obdurati malitia longanimitatem 150tuam expavescant.

Item, qui sanctos Dei persequitur, contra innocentes et iustos invehitur, iniustis blanditur et cum impiis exquirit consilia de rapina pauperum, de oppressione innocentium, de subversione iustorum iudiciorum, de excusatione malorum, de 155incusatione bonorum, de dispendio politiae, de laedenda principis maiestate vel turbanda re publica, est insipiens, etsi sibi multum sapiens vel aliis videatur. Et ideo examinandum est consilium, ne vergat in magnum et incurabile dispendium et salutis detrimentum, Ecclesiastici XXXVII: „A malo consiliario conserva 160animam tuam”[51]. Ille autem est malus consiliarius, qui praeponit commodum temporale et sensum proprium utilitati communi vel factum hominis facto Dei, et talis semper est instabilis in consiliis dandis secundum quod variantur commoda, quae intendit ante Omnia; igitur requiritur, quod sit stabilis a divina 165iustitia nullatenus declinando.

Unde Ambrosius, libro II De officiis: „In acquirendis consiliis plurimum valet vitae probitas, virtutum praerogativa, benivolentiae usus, facilitatis gratia. Quis enim in caeno[53] fontem requirat? Quis de turbida aqua potat?”[52]. Et paucis interpositis 170subdit: „Quis utilem iudicet alienae causae, quem videt inutilem vitae suae? Quomodo enim eum potero iudicare consilio superiorem, quem[55] video moribus inferiorem? Supra me debet esse, cui me committere paro. An eum idoneum putabo, qui mihi det consilium, quod non dedit sibi, et mihi eum vacare credam, 175qui sibi non vacat, cuius animum voluptates occupant, libido devincit, avaritia subiurgat, cupiditas perturbat?”[54] Haec ille.

Cui alludit illud, quod narratur in Historia tripartita, libro primo, capitulo VII, ubi „Constantius[56] imperator volens probare quosdam, an essent fideles christiani, praecepit[58], ut qui 180nollent sacrificare idolis, exirent palatium imperatoris, illi vero, qui sacrificare vellent[59], remanerent. Et quibusdam recedentibus fidelibus potius Deo quam homini placere volentibus, alii ex promissione regis emolumenta sperantes ad sacrificandum prompti remanserunt, qui a Deo recesserant, deliberavit autem 185rex eis uti consiliariis, qui in melioribus fideles constantesque essent, alios ut effeminatos expulit credens eos numquam circa principem devotos, qui fuerint sic Dei sui paratissimi proditores”[57]. Haec ibi[60].

Quare reguletur omnium christianorum consilium et 190maxime regum et principum divina sapientia, „per ipsam enim reges regnant et conditores legum iusta[62] decernunt”[61]. Supremus quippe consiliarius est, de quo Ecclesiastici VI: „Sit tibi consiliarius unus de mille”[63], nisi enim ab isto emanent consilia sicut a fonte sapientiae et nisi dirigantur humana consilia ad sua 195mandata et praecepta, instabilia et erronea sunt. Unde Seneca, Epistula LXXIV: „Errant consilia vestra, quia non habent, quo dirigantur”. Et ponit exempla: „Scire debet, quid petat ille, qui sagittam vult mittere, et tunc dirigere ac moderari manu telum”; similiter: „ignoranti, quem portum petat, nullus ventus est suus”[64], 200id est sibi conveniens. Et quia iustus quaerit a Deo consilium, admittitur impleri consilium datum ab ipso, unde Ecclesiastici XXXIX: „Ipse diriget consilium eius ad disciplinam, et in absconditis suis consiliabitur”[65], et Proverbiorum VIII ait divina sapientia: „Mecum est consilium”[66], et ibidem: „Ego sapientia in 205consilio habito”[67].

Tale igitur consilium, quod tam[68] stabili fundamento est subnixum, non est mobile, etiamsi caelum ruat. Quod si secuti fuerimus per sapientiam nobis datam a Deo in aenigmate, ad videndam eam in iubilo revelata facie ipso duce, qui est sapientia, perducemur. Quod nobis[69].

SERMO VI

SERMO ISTE TRACTAT AD DIRIGENDUM REGES, PRINCIPES ET PRAELATOS IN OFFICIO SUO

A f. 13ra-14ra; B f. 22vb-23va; W f. 10ra-w11va

5„Data est vobis potestas a Domino et ab Altissimo virtus”[1]. Sapiens considerans, quod nonnulli reges et principes, duces et communitatum aut civitatum rectores de altitudine[2] superbiunt et ministerium, ad quod dati sunt, negligunt, ipsos ammonet per donum sapientiae, ut attendant, quoniam ‘potestas est eis 10a Domino et ab Altissimo virtus’. Non est enim potestas nisi ordinante Deo aut sinente, et ideo „qui potestati resistit in licitis, Dei ordinationi resistit”[3].

Verum[4] paveant reges et principes, praelati, iudices et rectores, quoniam interrogabit ille, qui potestatem dedit eis regna 15et politias gubernandi et administrandi, opera eorum et scrutabitur, an fecerint iudicium rectum et iustitiam inter virum et virum, an legem custodirent iustitiae. „Horrendum siquidem et cito iudicantibus iudicia iniusta et[6] opprimentibus innoxios ac dimittentibus peccatores apparebit et durissimum iudicium 20his fiet, qui praesunt, exiguo enim misericordia conceditur, sed potentes potenter tormenta patientur”[5].

Propter quod discite sapientiam, ut per ipsam unicuique, quod suum est, reddere valeatis quodque regimen vestrum spiritu sapientiae et intellectus, spiritu timoris Domini, spiritu sani 25consilii, spiritu scientiae, spiritu pietatis, unionis et concordiae feliciter dirigatur. Optate ardenter sapientiam et „dabitur vobis ab illo, qui dat omnibus abundanter et non improperat”[7]. Discite de rei publicae terminis et de medio civitatis[8] maleficia propellere. Ministerium enim vestrum impletis, si recto iudicio fures 30suspenditis, adulteros lapidatis, sacrilegos et incendarios comburitis, periuros calumniantes et falsos testes cauterizatis[9], suspectos de statu examinatis et interdum praeambulis certis iudiciis ad[10] quaestiones ponitis. Vestri officii est videre, quid agitur in urbe, si dormitur in urbe, videre, si sunt[11] tradimenta, si sectiones, 35si discordiae, si partes, et illis per sapientiam occurrere, quod aegrotum est – sanare[12], quod infirmum est – consolidare, contra malum et iniquitatem quasi murum se ponere.

Sed, proh dolor, quia consilium nonnullorum non regitur sapientia Dei, sed astutia diaboli, non legibus, sed conspirationibus, 40non ratione, sed sensu, liga, societate, carne et sanguine, hinc est, quod pro magna parte communitas semper decrescit decrescendo, pavendum est, ne in nihilum, quod absit, redigatur. „Concordia quippe parvae res crescunt et discordia magnae ruunt[14]” et „virtus unita est fortior se ipsa dispersa”[13][15], ut ait Aristoteles, 45et Christus inquit: „Omne regnum in se ipsum divisum desolabitur et domus super domum cadet[17]”[16]. Cur enim in diversis partibus mundi, specialiter Italiae[18], multa aedificia, castra regum, palatia imperatorum et habitacula hominum sunt deserta, nisi quod vix invenitur civitas, oppidum aut villa, ubi non sit sectio 50aut[19] partes? Dominus enim propter peccata hominum, praesertim quia fere[20] „omnes quaerunt, quae sua sunt, non quae Iesu Christi”[21], praeesse cupiunt non prodesse, omnes diligunt munera, sequuntur retributiones, principes populorum socii furum et latronum, oppressores ecclesiarum, quasi faciem suam ab eis 55abscondit.

„Non sic autem sit inter vos, sed qui maior est inter vos, fiat minister vester, sicut et Christus venit ministrare non ministrari et dare animam suam in redemptionem pro multis”[22]. „Habete pacem, si fieri potest, quantum est ex vobis, 60cum omnibus”[23]. „Irascimini et nolite peccare; sol non occidat super iracundiam vestram”[24], stultus enim est, qui iram in corde diu[25] tenet, eo quod iuxta dictum Sapientis: „Ira in sinu stulti requiescit”[26], et Iacobus inquit in Canonica: „Ira Dei iustitiam non operatur”[27]. Si quis habet aliquid quaestionis contra 65aliquem, iure pugnet, non iniuria, non dolo, non fraude, non calumnia, non conspiratione, non laceratione famae. Stultus nempe est, qui laedendo[28] alterius famam vel minorando ipsius terrenam substantiam, perdit animam suam. „Quid prodest[29], inquit Christus[31], homini, si universum mundum lucretur, 70animae vero suae detrimentum patiatur, aut quam dabit homo commutationem pro anima sua?”[30]

Refrenet unusquisque linguam suam a verbo mendacii et[32] doloso, a lingua iniqua et magniloqua, a maledicto verbo[33], a verbo detractorio, quoniam lingua detrahentis et audientis, 75supra utramque sedet diabolus. „Quis enim es tu, qui iudicas alienum servum? Servus quippe cadet non tibi, sed Domino suo”[34]. Quare, qui alium iudicas aut stas, aut cadis, aut olim occideras, si stas, videas ut non cadas, si iam cadis, „in quo alterum iudicas, te ipsum condemnas”[35], si cecidisti, adhuc cadere potes, 80priora siquidem damna fiunt formae futurorum, et qui malus erat, de facili malus erit. Non ergo ex ira vel odio cuiquam detrahes, etiamsi in re, ut dicis, ira exsistat, quoniam sine iure dicis, ius offendis et ideo, quod malelocutus sis, oportet quod coram eo recognoscas. Ecce inquit beatus Iacobus: „Si quis putat 85se esse religiosum non refrenans linguam suam, huius vana est religio”[36]. Nolite in eadem lingua benedicere Deum et maledicere hominibus, quia „fons ex eodem foramine non emanat dulcem et amaram aquam”[37]. „Sit sermo vester: ‘est, est’[39]; ‘non, non’”[38], nam quod amplius est a malo[40], est interdum culpae, interdum poenae, 90ut est in iuramento, quod a malo incredulitatis est.

Nullus vestrum ad periurandum alium scienter per se provocatum admittat, quia vincit homicidam, nam ille corpus, iste animam interimit, non unam, sed duas: animam propriam et animam periurantis. Si quis iuravit matri aut patri non loqui, 95aut amico suo subsidium non conferre vel domum eius non visitare, iuramentum non teneat et[41] quod temerarie iuravit, digne poeniteat. Non est quippe iuramentum inventum, ut esset iniquitatis vinculum. Et Isidorus inquit: „In malis promissis rescinde fidem, in turpi voto muta decretum; impia est promissio, 100quae scelere adimpletur”[42].

Nullus vestrum iurat super dubio, quia sic subit anceps periurii[43]. Nullus testificetur, nisi quod vidit, audivit, sensit aut contractavit. Nullus vestrum alium contemnat[44], quia „Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam”[45]. Nullus se ipsum 105reputat alio meliorem, quia „ex eodem luto nati sumus omnes; et me et te fecit Dominus”[46], inquit Iob[47], etsi melior ab aliis propter virtutis excellentiam merito[48] reputari possit, quoniam qui apud se parvus est[49], magnus est in oculis Dei. „Nonne, inquit Dominus ad David, cum esses parvulus in oculis tuis, caput in tribubus 110Israel constitui te”[50].

Unus alium[51] in bono coadiuvet et pro iustitia alterius defensa se exponat. Omnes enim estis membra ab invicem unius corporis mystici, quod est Ecclesia, et unius capitis, quod est Christus, non ergo licet, ut unum[52] laceret reliquum, lis enim in membris 115signum est dissolutionis[53] corporalis, et sicut non potest dicere manus oculo aut oculus manibus, aut pedes[54] oculis, aut auditus pedibus: ‘operibus tuis non indigeo’, ita nullus dicat: ‘per memet[55] et meos ad regendum sufficio’.

Iustitiam amate et facite, nihil nisi quae sunt iniusta[56], inhonesta 120et iniqua timete, hoc enim decet militem Christi[57], ut non timeat, nisi malum committere; potius offendat[58] hominem quam Deum, potius regem temporalem quam aeternum. Qui sunt aptioris ingenii, non qui ditiores, ad regendum eligite, quia „vae terrae, cuius rex puer est”[59] et „qualis rector civitatis, tales et 125inhabitantes in ea”[60]. Senes et canos honorate, in quibus est sapientia. Omnia cum consilio bene digesto facite, quoniam „salus, ubi multa consilia”[61]. Sitis veri professores et clarissimi milites christianae fidei, protectores Dei sponsae, sperantes indubie, quod si potestate a Deo data vosmet primum et tandem alios sapientes 130secundum Deum rexeritis, sapientiam aeternam in caelestibus habebitis pro mercede. Ad quam nos perducat[62].

SERMO XXIII

SERMO DE POTENTIBUS: QUOMODO DEBEANT SE HABERE AD SUBDITOS

A f. 49va-51va; B f. 52va-54rb; W f. 41vb-43rb

5„Praebete aures, vos, qui continetis multitudines et placetis vobis in urbibus nationum”[1], Sapientiae VI. „Non est potestas, ut ait Apostolus, nisi a Deo”[2], aut ordinante aut sinente. Et ideo, qui potestati in licitis et his, quae non sunt contra legem Dei aut contra bonos mores, resistit, Dei ordinationi resistit[4].[3] „Bona est 10ergo – ut ait beatus Gregorius, libro X Moralium – potentia, sed cauta regentis indiget vita”[5]. Hinc David ita erat regno fretus, ita in potestate positus, tamquam omnibus ipse esset subiectus et in solio regali erat ut vinctus in carcere, qui – secundum Chrysostomum, in libro De compunctione cordis – in purpura quasi 15in cilicio iacebat, cinere compressus et corde compunctus; aula regalis erat ei tamquam eremi vastissima solitudo.[6]

Quare sicut subditi non debent suis potestatibus resistere, ita potestates studeant subditis cum timore Domini imperare. Et sicut manus naturaliter ne offendatur caput protegunt et deffendunt, 20ita caput in totum corpus et membra, ut conserventur in vita, vires influat et infundat; et sic nec caput absque corpore, nec corpus sine capite vitam habet. Omnia ergo membra corporis honorem capitis custodiant et vitam, caput vero ut pes ambulet, ut oculus videat, ut manus operetur et unumquodque 25membrum suum, ad quod institutum est, officium exsequatur, praecipiat et sollicite, ut totus homo conservetur incolumis, iugi meditatione et salubri consilio provideat.

Potestatis siquidem est praecipere utilia, imperare honesta et mandare opportuna, subditorum est praeceptis oboedire, 30mandatis obtemperare nec legibus aut imperio, nisi sit contra legem Dei aut bonum publicum, contraire. Ad potestatem spectat, ut dirigat ad viam, per quam cognoscitur Deus, qui est Patris sapientia increata. „Haec est – inquit Veritas – vita aeterna, ut cognoscant te solum[8] verum Deum et quem misisti, Iesum 35Christum”[7]. Omne studium potestatis esse debet, ut homines Deum timeant, honorem ipsius in omnibus quaerant, Ecclesiam sanctam velut matrem honorent, in pace uniant, ius suum unicuique tribuant, et si forte timore inimicorum percelluntur, ipsos annuent ad certamen. Sic fecit Moyses, prout legitur Exodi XIV, 40qui populum timentem confortabat, dicens: „Nolite timere, Dominus pugnabit pro vobis”[9]. Optimum regimen, cui Deus assistit, forte bellum, cuius acies Deus ordinat et ipse propugnator inimicorum exsistit; invincibilis est potestatis terrenae exercitus, quam ambit et protegit militia angelorum.

45Nunc ergo, principes et domini terrae, proceres, nobiles et alias potestates, intelligite, quod potestas terrena instituta est ad hoc, ut subditos foveat non laniet, protegat non infestet, defendat non invadat, ut subveniat non opprimat; si aegrotum viderit quod sanet, si confractum quod consolidet, si infirmum 50quod corroboret, si calumniis oppressum quod eripiat. Alioquin Deus, qui hanc hominibus tradidit potestatem, interrogabit opera eorum, quae utique ferent damnationis testimonium contra eos. „Durissimum quippe iudicium – ut ait Salomon – fiet his, qui praesunt, exiguo enim conceditur misericordia, sed 55potentes potenter tormenta patientur”[10]. Expergiscimini ergo potestates, erudimini, qui ‘continetis multitudines et placetis vobis in urbibus nationum’, ad formam militiae attendite sanctae Brigidae revelatam.

Ecce namque ibi[11] exprimitur, quod in primis, qui miles fieri 60vellet, deberet cum equo suo et apparatu ad ciniterium procedere et ibi eum relinquere, quia equus non est creatus ad superbiam, sed ad[12] vitae humilitatem et defensionem, et inimicorum Dei expugnationem. Deinde assumat mantellum, cuius ligatura ponenda est super frontem, ut sicut diaconus assumit stolam 65in signum oboedientiae et patientiae divinae, sic ipse sumat mantellum et ligaturam ponat super frontem in signum militiae professae et oboedientiae pro crucis Christi defensione assumendae. Quem etiam praecedat vexillum saecularis potestatis, ut sciat se mundanae potestati in omnibus, quae non sunt contra 70Deum, oboedire debere. Ingresso autem ciniterio[13] clerici occurant ei cum vexillo ecclesiae, in quo sit depicta passio Christi et vulnera eius in signum, quod Ecclesiam Dei debet defendere et praelatis obtemperare. Cum autem ingreditur ecclesiam, vexillum potestatis temporalis foras remanet et vexillum Dei praecedat 75eum in ecclesiam in signum, quod divina potestas praecedit saecularem et quod de spiritualibus plus curandum est quam de temporalibus. Dicta vero missa usque ad ‘Agnus Dei’ praelatus, scilicet rex vel alius, procedat ad militem circa altare et dicat: ‘Vis fieri miles?’ Quo respondente ‘Volo’, subiungat[14]: ‘Promitte – 80inquit – Deo et mihi te fidem sanctae Ecclesiae defendere et praelatis eris in omnibus, quae ad Deum sunt, oboedire’. Quo respondente ‘Volo’, tradat gladium in manu eius et dicat: ‘Ecce trado gladium in manus tuas, ut non parcas[15] vitae tuae pro Ecclesia Dei, ut inimicos Dei deprimas et ut amicos Dei defenses’. 85Postea committat clipeum et dicat: ‘Ecce do tibi clipeum, ut defendas te contra inimicos Dei, ut viduis et orphanis tribuas auxilium et ut honorem Dei in omnibus augmentes’. Postea imponat manum collo eius dicens: ‘Ecce oboedientiae subiectus es et potestati, vide ergo ut[16] sicut ligasti te professione, sic impleas 90et opere’. Postea mantellum adaptet sibi et ligaturam, ut cotidie in memoria habeat, quod Deo vovit et quod ad Ecclesiae defensionem plus aliis se professione in facie ecclesiae obligat. His peractis et dicto ‘Agnus[17] Dei’ sacerdos, qui celebrat, tradat sibi corpus Christi, ut fidem Ecclesiae sanctae defendat.

95Sed inquies: ‘Non sub hac, sed alia forma recepi militiam et ideo non artor nisi ad expressa’, et fortasse iure firmas, quia iuramentum non extenditur nisi ad ea, de quibus est cogitatum, quod ego abiuro’. Vide igitur, an[18] formam tuae professionis observas, an cur[19] auro refulgere tibi concessum est, intelligis, de 100altari siquidem gladium accipis, ut primum honorem illius, qui pro te in altari immolatur, in omnibus quaeras, quod Ecclesiam sanctam sanguine suo dedicatam etiam gladio, si opus est, defendas, quod inimicos fidei prosternas, quod viduis et orphanis auxiliator assistas. Aurum, quod tibi conceditur, super iustitia 105et magnanimitate ac fortitudine animi attestatur, quia talem gerere debes animum, ut neminem per iniustitiam opprimas, neminem concutias. „Neminem – inquit Ioannes Baptista militibus dicentibus: ‘Quid faciemus et nos’ – concusseritis, estote contenti stipendiis vestris”[20]; nihil nisi quod turpe est, expavescatis. 110Potius mori quam turpiter agere debes, alias non aurum, sed potius lutum vel sterquilinium tibi competit, ut deferas. Non ergo facias iniuriam auro, quod lucere debet per iustitiam et clarescere[21] per virtutem, non rumpere sacramenti fidem; si enim fidem datam homini frangere est nefarium, amplius Deo datam.

115O quam pauci sunt, qui formam militiae tenent, qui, quod devoverunt Domino, implent! Hodie quippe ordo militiae est ordinem non tenere. Nam cuius os maiori spurcitia polluitur, qui amplius sanctam Dei Ecclesiam defensare promisit, persequitur, qui minus timet Deum, qui ministros Dei vilificat, qui 120praelatos Ecclesiae non veretur, iste in coetu militum fortior et sapientior, et nominatior reputatur.

„Hodie – ut ait Petrus Blesensis[22] in quadam Epistula – militalis disciplina, quam Vegetius Renatus et plures alii docuerunt, prorsus evanuit. Olim enim se vinculo[24] iuramenti milites 125obligabant, quod starent pro rei publicae statu, quod in acie non fugerent, quod vitae propriae utilitatem publicam praeferrent. Sed et hodie tirones[25] enses suos recipiunt de altari, ut profiteantur se filios Ecclesiae atque ad honorem sacerdotii, ad tuitionem pauperum, ad vindictam malefactorum et patriae liberationem 130gladium[26] se accepisse. Porro in contrarium res versa est, nam ex quo hodie militali cingulo decorantur, statim insurgunt in christos Domini et desaeviunt in patrimonium crucifixi. Spoliant et praedantur subiectos[27] sibi pauperes et miserabiliter ac immisericorditer affligunt miseros, ut in doloribus alienis 135illicitos appetitus et extraordinarias impleant voluptates[28]. Et qui contra inimicos crucis vires exercere debuerant, in potibus et ebrietatibus pugnant, vacant otio, marcent crapula vitamque degenerem in immunditiis transigentes[29] nomen et officium militiae dehonestant”[23].

140Hodie, qui ornatior vestitu, refulgentior apparatu prae aliis commendatur; vestis enim non commendat quempiam, sed virtus. Unde poeta: „Aurea nobilitas luteam si[30] vestiat ollam, non ideo sequitur hanc minus esse lutum”[31], et Seneca: „Non faciunt equum meliorem aurei freni”[32]. Et ideo: „Refert Pericles[33] non 145picturam, non aurum et lapides, sed[35] scutum divulsum, fractam galeam, hebetem gladium, faciem vulneratam cedere[36] militibus ad ornatum”[34]. Hinc est, quod ait Vegetius[37] Renatus: „Inutilis est omnino[39] militiae nutritus tenere et deliciis assuetus; eum autem censet proeliis aptiorem, qui sub divo et sole nutritus laboris 150est patiens, umbrae negligens, balnearum nescius, aequo ferens frigoris iniurias et caloris, rudis in causis, simplex in actibus, cibo moderatiori contentus, qui non erubescit fossam ducere, reparare aggeres, ferre lapides et caementum[40] lignorumque materiam comportare”[38]. Haec ille.

155Sed hodie, „si milites ad expeditionem ire oporteat, non tam ferro quam vino, non lanceis sed caseis, non tam ensibus quam utribus[42] fulciuntur, ut credas eos potius ad domum ire convivii, non ad bellum. Clipeos deferunt optime deauratos, praedam potius hostibus quam tutamen ab hostibus optant”[41]. 160Fateor tamen, quod status militiae, si recte res agitur, est Deo multum acceptus et carus et honore magno dignus, quoniam „maiorem caritatem quis non habet, quam ut ponat animam suam pro amicis suis”[43], ut ait Christus. Et ideo vitam dare et sanguinem pro honore Dei et re publica effundere, altissimum 165est et meriti magni. „Sed quis est hic, et laudabimus eum”[44].

Ceterum ‘praebete aures, qui praeestis multitudini et placetis vobis in urbibus nationum’: reges et principes, episcopi et praelati, iudices et universae ecclesiasticae et saeculi potestates. Ecce siquidem vobis universis generale proponitur, de quo 170praeter statum altitudinis cuiuslibet disputabitur in consistorio Altissimi et in die districti iudicii, de christiana videlicet militia in sacro baptismate assumpta. Ideo providete, ut res congruat nomini christiano et nomen correspondeat[45] rei. Nam, ut ait Cyprianus, De XII abusionibus, „christianus nemo recte dicitur, 175nisi qui Christi moribus coaequatur”[46].

Per quod patet, quod si mores alicuius renati baptismate a Christo vel sanctorum moribus exorbitant, non esse verum Christi professorem ostendunt. Et vis scire regulam christiani? „Christianus – inquit Augustinus, libro I De doctrina christiana – 180ille est, qui omnibus misericordiam facit, qui nulla omnino movetur iniuria, qui alienum dolorem tamquam proprium sentit, cuius mensam nullus pauper ignorat, qui coram hominibus inglorius habetur, ut coram Deo et angelis glorietur, qui terrena contemnit, ut possit habere caelestia, qui opprimi pauperem[47] 185se praesente non patitur, qui miseris subvenit, qui ad fletum fletibus provocatur”. Haec ipse.[48]

Per quod patet, quod ille christiani nomen frustra sortitur, qui Christi mores et sanctorum minima imitatur, qui pro misericordia crudelitatem ostendit, qui nulla flectitur ad miserendum[49] 190misericordia, qui ridet[50] in alterius casu, cuius mensam pauper ignorat, immo qui pauperes despoliat et pauperum substantiam vorat, qui coram hominibus gloriosus, sed coram angelis Dei ingloriosus[51], qui caelestia parvipendit et terrena caelestibus anteponit, qui videt opprimi et obmutescit, et quandoque 195opprimentem, ut fortius opprimat, exarmat, qui divitum non pauperum causas fovet, pauperum iustitiam pervertit et divitum iniustitiam propter quaestum, ne videatur, abscondit et quandoque[52] iustificat, sive[53] qui nec fletu, nec prece, nec aliquo pietatis suffragio, ut miseris impendat, misericordiam inflectitur, durum 200quippe et durius omni pagano talis experietur iudicium. Nam christianus legem naturae, legem Mosaicam, legem canonicam, legem, sub qua militare se devovit, male agendo concussit et retro a fide deviavit, paganus autem si male agit, agit contra ius naturae seu ius rationis, quod iudicat recte agere et honeste.

205Quare, dilectissimi, qui praesunt aliis, sic praesint, ut dignam Deo possint de se et de sibi commissis et creditis reddere rationem, si qui subditi potestatibus in licitis oboediant. Deus enim posuit potestates super capita nostra, ut[54] unusquisque legem suam teneat et gradum aspiciat, et ordinem suum non 210exeat. Quatenus manentes in ordine ad ipsum, in quem omnes actus iustorum ordinantur, Patris sapientiam et sibi corregnandum pervenire valeamus. Quod etc[55].

SERMO XXV

SERMO DE DILIGENDO LUMINE SAPIENTIAE ET NECESSITATE IPSIUS AD REGENDUM AC CORRIGENDUM PRAELATORUM

5A 52va-56va; B f. 55rb-58ra; W f. 44rb-46vb

„Diligite lumen sapientiae, qui praeestis populis”[1], Sapientiae VI. Omnis creatura sive spiritualis, sive corporea certum habet locum, quo naturaliter fertur, et naturale quoddam pondus, quo fertur; pondus enim non semper fert ad ima, sed ignem 10sursum, aquam deorsum. Unde et in homine agit pondus suum, naturaliter spiritum eius ferens sursum, corpus vero deorsum. Quis autem locus sit corporis humani corruptibilis, indicat liber Genesis inquiens: „Terra es et in terram reverteris”[2], de spiritu vero humano, ubi sit locus eius, in libro Sapientiae dicitur: 15Revertetur spiritus ad Deum, qui creavit eum[3]. Et sic resoluto homine si lumine sapientiae directus fuerit, spiritus feliciter redibit ad suum Opificem, corpus vero ad tempus redigetur in terram, donec Patris sapientia in maiestate descendens et gloria magnifica spiritui carnem reuniat, ut lumen suum admirabile, 20superinaestimabile et stupendum sine fine aspiciat. At contra, si spiritus humanus peccatorum obductus fuerit caligine et tenebris involutus ignorantiae, quasi noctua aut vespertilio a luminis altitudine et vigore Dei sapientiae repercussus, in tenebras exteriores detruditur, corpus vero rodendum vermibus exponitur, 25donec „ex ore sedentis in throno”[4] divinae sapientiae procedat „gladius bis acutus”[5] et fiat generalis disceptatio[6] inter sapientes et stultos, inter iustos et peccatores, qui vere fatui et insensati censentur.

Propter quod, ne contingat vos tenebris erroris involvi et 30cadere ab itinere recto, quo pervenitur sursum ad beatudinem, quae Deus est omnia in omnibus, discite, ut redire possitis ad verum principium et ‘diligite lumen sapientiae, qui praeestis populis’. „Beata autem anima – inquit Aristoteles in libro De pomo et morte – quae non fuerit[8] infecta pravis cogitationibus 35huius mundi et quae posse redeundi ad patriam suam, unde exivit. Vae autem animae peccatrici, quae non habet posse redeundi ad patriam, unde venit, turpia enim opera et delectationes impediunt ascensum eius sursum”[7]. Ut ergo lumine divinae sapientiae ducamur quaerentes sapientiam, vas insigne, quod in 40suo utero conclusit incomprehensibilem aeterni Patris sapientiam, honoremus salutatione angelica, dicentes: ‘Ave Maria’, ‘diligite lumen sapientiae, qui praeestis populis’, ut supra.

Si triumphantem Ecclesiam, in qua residens imperator aeternus per suam sapientiam intrinsecam, invisibilem et 45incommutabilem semper rutilat in sanctis suis, faciens mira et prodigia, mira spirituum fortissimorum et specularium multitudine decoratam miroque sapientiae Dei magisterio distinctam semper in suis civibus et incolis, licet ex diversis nationibus, tribibus et linguis congesta sit[9], concordem, ex disparibus pariter 50unitam, ex eo solo, quod regitur lumine beatifico sapientiae Dei, sollerter attendimus, formam et modum vivendi exinde recipimus, ut sic tamquam membra militantis Ecclesiae, matri nostrae triumphanti Ecclesiae in voluntate Dei et beneplacito conformemur. In illa siquidem Ecclesia unus princeps est summus, quem 55omnes adorant, cui semper et incessabiliter ‘sanctus’ proclamant, in quem omnes iugiter prospiciunt nec umquam se ab eo avertunt. Oculus enim omnium in pulchritudinem eius semper est[10] defixus, animus in eo, tamquam in optimo et ultimo, repositus, mens ibi semper habitans, cor perseverans. Sunt ibi cives 60stelliferi, vivaces, fortissimi, immortales, clarissimi, speculatores, Dei angeli, candidissima specula, sunt et ibi sancti Dei pro merito distincti, in quibus longe perfectius quam in multitudine primitivae Ecclesiae credentium est cor unum et anima una, quorum omnium robur et claritas[11], status immortalis, concors 65vita dependet non ex alio[12] nisi ex lumine sapientiae Dei. Propter quod „inspicite et facite secundum exemplar, quod vobis in monte monstratum est”[13], ‘diligite lumen sapientiae, qui praeestis populis’.

Et quidem omnibus christicolis et specialiter viris ecclesiasticis 70opus est lumen, quo dirigantur in Deum, quo rectum exerceant iudicium, quo salvari[14] procurent populum sibi commissum.

Dico primo, quod ‘omnibus christicolis, specialiter tamen viris ecclesiasticis et[15] praelatis, opus est lumine divinae sapientiae, quo dirigantur in Deum’. Fuerunt quippe philosophi gentium, 75qui lumen habebant scientiae, non tamen illius sapientiae, quae dirigit in Deum. Et hi Deum non sicut oportet quaerentes, in angulos inciderunt praevaricationis factusque est eis mediator diabolus ad mortem, sicut nobis Christus, vera sapientia, ad vitam. Volando enim superbe ut aves per aerem et mergentes 80se in profundum ut pisces maris et ut pecora gradientes terram, descripserunt[16], verumtamen tota mente auctorem eorum intelligere noluerunt. Et quia non habebant Dei sapientiam, perierunt propter insipientiam suam, quamvis enim Deum ex visibilibus[17] vel creatis cognoverint, quia tamen displicuit illis humilitas 85Christi Dei nostri, non in via, sed in invio transierunt.

Ideo evanescentes in cogitationibus suis gloriam Dei in mendacium mutaverint, viam rectitudinis, quae Christus est, non cognoscentes in anfractus inciderunt errorum et errantes exterminati sunt et ad inferos descendunt. Poterant enim ipsi 90et alii, immo et homines omnes possunt, in quibus ratio viget et intellectus, ex praeceptis bonis animae et corporis moveri ad diligendum Deum propter ipsum solum. Nam quis, etiam gentilis aut infidelis, ignoret suo corpori non ab alio in hac vita mortali necessaria ministrari, unde videlicet subsistat, unde 95videat, unde spirat quam ab illo, „qui dat escam omni carni”[18], „qui solem suum facit oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos”[19]? Quis alium largitorem scientiae existimet nisi illum, „qui docet hominem scientiam”[20]? Quis rursum aliunde aliquid aut muneris datum putet aut sperat dandum quam de 100manu Domini virtutem?

Et ideo movet Dei sapientia et excitat, ut Deus ab omnibus, etiam infidelibus, diligitur. Nam infideles etsi non audiunt aut nesciunt Deum diligendi, aut actus suos in honorem ipsius ordinandi rationem, ipsi tamen debent sibi esse ratio, cum scire 105utique debeant se ipsos. Proinde inexcusabilis est omnis homo, etiam infidelis, si non diligit Deum Dominum suum[21] toto corde suo, tota anima, tota virtute sua. Clamat nempe indita sibi non ignota, sed innata rationis iustitia, quod ex toto corde se illum diligere debeat, cui se totum debere non ignorat. Quod si non 110excusatur infidelis a diligendo super omnia Deo, qualiter excusabitur fidelis et maxime praelatus? Ille quippe per rationalem legem potest cognoscere, ut diligat Creatorem, iste per rationalem, naturalem, Mosaicam, evangelicam, apostolicam, propheticam et canonicam instruitur, ut lumine divinae sapientiae 115dirigatur in Deum.

Pensate igitur, fratres, quanta animadversionis poena est dignus, qui tot legibus ammonitus, ut cognoscat et diligat Deum, pro Deo diligit creaturam „et mutat gloriam suam in similitudinem vituli comedentis faenum”[22] aut ea, quae agit, 120qualiter agit, non agnoscit. Omnes quippe vocati estis ad hoc, ut lumine divinae sapientiae suffulti, primo vosmet ipsos offeratis Deo sanctos et immaculatos, deinde in ministerio Dei vos habeatis custoditos, tandem subditis exemplares virtutibus ac sanctis operibus informatos adeo, quod nec infideles habeant, 125unde scandalizentur, ut sic „cortina cortinam trahat et ‘qui audiat, dicat: Veni’”[23].

Sed revera, si quaeritur sanctitas, occurrit scurrilitas, si requiritur de lumine, ignorantiae occurunt palpabiles et fit spectaculum Deo[24] et sanctis angelis Dei. In magistrum animarum 130est assumptus, qui formam discipuli numquam sumpsit, pileus authenticat illum, sedens in summo nitor in auro, clam dixi, ne quis aperte audiat, ipse tamen se iactitat: ‘Omnes, accurrite[25], audite magistrum animarum’ – iam „mons parturiet et erit tandem mus filius eius”[26].

135O praelati animarum! Quaeritur de lumine, si non habetis lumen sapientiae, saltim si habetis lumen scientiae, annuntiate, si non, ut quid ridiculum facti estis mundo? Vos enim[27] estis quasi idola deaurata, quae „os habent et non loquuntur”[28], estis quasi sepulchra dealbata: exterius nitentia, intus plena cineribus,[29] 140straminibus et favilla[30]. Si creditis vos esse idoneos esse animarum magistros, ostendite, qualiter legitis, quomodo[31] praedicatis, qualiter oppressis sucurratis, quomodo errantes ad viam Domini revocatis, quomodo Dei sacramenta dispensatis: si hominibus vel canibus, si cum sale sapientiae vel cum errore perfidiae.

145O quam multi sunt rectores animarum, qui nec sciunt, quid sit sacerdotium, nec quid sit officium sacerdotis. Nonnulli sunt, qui „inveterati dierum malorum”[32] sanguinem Christi conficere nesciunt, alii, quae sit forma substantialis confectionis corporis et sanguinis Christi, non norunt, et diversi in formis sacramentorum 150oberrant. Quod totum provenit ex eo, quia non habent lumen sapientiae et doctrinae. Propter quod, vos ‘diligite lumen sapientiae, qui praeestis populis’.

Dixi secundo, quod ‘omnibus Christi fidelibus et signanter viris ecclesiasticis opus est lumine sapientiae, quo rectum exerceant 155iudicium’, nam alias sicut caecus de coloribus, ita de subditorum causis disputabit. Eo quod caecitate pressus ignorantiae nescit discernere „inter lepram et non lepram”[33] ac sic nigrum pro albo, album pro nigro, malum pro bono et econtra, pro virtute vitium et virtutem pro vitio palpitans iudicabit et in maledictum 160illud incidit. De quo Isaiae XI legitur: „Vae, qui dicitis bono malum”[34], et subdit: „Propterea captivus populus ductus est, quia non habuit scientiam et nobiles eius interierunt fame”[35], XI, q. III: ‘Vae, qui dicitis’.

Ex quo patet, quanta sit dementia usurpare nomen iudicis, 165qui nullam notitiam habet iuris vel luminis. Siquidem idiota vel ignarus iudex spiritualis vel rector animarum, quia lumen sapientiae Dei non habet, ubi ligare debet, resolvit, ubi suspendere, absolutionem impendit, contra illud Apostoli: „Nemini cito manum imponas”[36], ubi levificare debet, rigescit, ubi rigescere, 170levitatem ostendit; nescit aut curat pensare, qualis causa sibi[37] discutienda committitur, cuius ponderis, cuius auctoritatis; quis est, qui commisit vel qualiter, cuius status vel condicionis exsistat; quae medicina poenitentiae cui morbo congruat. Gravissimam causam per sedem apostolicam aut[38] episcopalem 175decidendam audacter quasi omnia iura habens in scrinio sui cordis nondum finitis verbis confitentis determinat; ubi perpetua damnatio, ibi de salute confidenter inducens exempla malorum similia assecurat; non curat, ut sanet, sed tantum, ut vexationem evadat; laborat non ut[39] praemium a Deo pro labore recipiat, sed 180quod bursas confitentium emungat.

Revera, vae huic iudici, qui nedum solus perit, sed alios sub quadam absolutione praetensa damnationis suae participes facit. Res mira: iudicat de causis animarum ignarus, disputat de altissimis causarum spiritualium fori conscientiae imperitus, praeco 185deputatur taciturnitate[40] percussus, in doctorem animarum erigitur erroribus involutus. Nempe et qui talem in iudicem elegit, et qui talis electus fuerit, nisi loco cesserit et humiliatus digne fuerit, poenam damni perpetui non evadit.

Quare, viri ecclesiastici, videte quid facitis. Non enim 190hominis puri, sed Domini Dei exercituum[41] vices geritis in terris, et ideo quomodocumque iudicaveritis, in vos redundavit. Sit timor Domini vobiscum et cum diligentia cuncta facite. Vide, quod estis quasi oculi Ecclesiae in capite, oculorum autem est videre sibi et aliis membris, quae facere debeant, alias eritis sicut 195idola, quae, iuxta Psalmistae sententiam, „oculos habent et non videbunt”[42]. Estis officiales positi in consistorio Iesu Christi, ideo ‘diligite lumen sapientiae, qui praeestis populis’, ut iuste possitis iudicare, „in quo enim iudicio iudicaveritis, iudicabimini”[43], ideoque quaerite lumen sapientiae, ut rectum iudicium iudicate. Et 200hoc de secundo.

Dixi tertio, quod ‘omnibus Christi fidelibus et signanter viris ecclesiasticis opus est lumine, quo dirigant in salutem populum sibi commissum’. Unde Dominus spondet tales rectores animarum dirigere, qui lumine sapientiae fulciuntur, inquiens 205Ieremiae III: „Dabo vobis pastores iuxta cor meum, qui pascant vos scientia et doctrina”[44]. Nec mirum, quod Deus dirigat[45] sapientes, cum etiam idolatra rex Artaxerxes Esdrae et iudicibus populi dixerit: „imperitos populi docete[46] libere”[47], Esdrae VII, et quid aliud nisi sapientiam legis Dei?

210Dirigere debet autem praelatus in viam salutis tum irreprehensibiliter vivendo, nam alias quomodo salus ovium speranda sit, si is, qui tueri debuit a morsibus luporum, exemplo pravitatis subditorum mentes dilaniat et discerpit? Et quae pax fieri potest in populo, si dux adversus populum proeliatur? Causa 215igitur pacis et boni status sanctae congregationis est sapientia et pietas rectoris, prout colligitur II Machabaeorum III.[48] Tum animam suam, si opus fuerit, pro salute ovium exponendo, exemplo veri ac summi pastoris, qui posuit animam suam pro ovibus suis, Ioannis X, et qui[49] „cum dilexisset suos, usque in 220finem dilexit eos”[50], hinc Apostolus, II Corinthiorum XII: „Ego libentissime impendar et superimpendar pro animabus vestris, licet plus diligens minus diligar a vobis”[51]. Tum opportune importune sanctam sollicitudinem habendo, exemplo Apostoli, II Corinthiorum XV, inquientis: „Instantia mea cotidiana, 225sollicitudo omnium ecclesiarum”[52]. Tum exempla sanctitatis in subditos, quasi quosdam radios, multiplicando, nam iuxta sententiam Apostoli, II Corinthiorum II, „odorem suae notitiae Deus per nos manifestat in omni loco”[53]. Tum idoneos cooperatores in partem sollicitudinis assumendo, exemplo Moysi, 230qui iuxta consilium Iethro instituit in populo centuriones et decanos.[54] Tum potestatibus adversis etiam visibilibus se nimirum pro domo Domini opponendo, exemplo Oniae sacerdotis, qui constanter restitit Heliodoro volenti templum Domini spoliare, II Machabaeorum III.[55] Tum pigros et desides a somno 235mortali salubriter excitando, exemplo Apostoli inquientis, Ad Ephesios[56] IV: „Surge, qui dormis, exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus”[57]. Tum pro possibilitate sua indigentibus necessaria ministrando, exemplo Elisei, qui panes fecit distribui filiis prophetarum.[58] Tum distantes et ad ipsum venire non valentes 240personaliter visitando, sicut fecit Samuel, qui „ibat circuens Bethel, Galgala et Masphath et iudicabat Israel”[59], vel saltem per alium idoneum id explendo. Tum transgressores et delinquentes poena canonica vel debita puniendo, exemplo Moysi, qui quamvis in monte coram Domino petens populo, ne deleretur, 245preces[61] suas interposuerit,[60] de idolatris tamen vituli conflatilis ad tabernacula veniens ex debito iustitiae ultionem sumpsit.[62] Tum contumaces et pestiferos de medio populi exstirpando, sicut idem fecit de Core et complicibus eius, Numeri XVI[63], et Apostolus: „tradidit Corinthum satanae, ut spiritus eius salvus 250fiat in die Dei”[64], I Corinthiorum V; X. q. III: ‘Audi’.[65] Postremo pro universis subditis constanter orando, exemplo Moysi, de quo Exodi XXXII: „Moyses orabat ad Dominum”[66], etiam Samuelis, I Regum XII, inquientis: „Absit a me hoc peccatum, ut cessem orare pro vobis”[67].

255Nunc ergo aetatem habetis, vosmet ipsos interrogate, si estis irreprehensibiles, si usque ad sanguinem salutem animarum zelantes, si plus solliciti de animabus quam censibus, si plus de subditorum emenda quam lana, si assumpsistis in ministros gnaros, non idiotas, non lusores, non aleatores, non bibulos, 260non adulteros aut[68] criminosos, si adversus inimicos Dei Ecclesiae[69] constanter iustitiam Ecclesiae defensastis? Si sic, bene, quidem[70] si non, „canes muti” dici poteritis, iuxta sententiam Prophetae, „non valentes latrare”[71]. Si dormientes in sepulchris vitiorum excitastis? Revera, timor est de multis, ne impleatur 265illud Evangelii[72] tam praelatis quam subditis: „Dormitaverunt omnes et dormierunt”[73]. Si necessaria pro facultate vestra oppressis et miserabilibus impendistis[74], sed fortasse vestes histrionibus, micas vero[75] debitas canibus vix pauperibus erogatis? Si per se vel alios vestros subditos informatis? Nempe non est circuitus per 270civitates et castella, ut inibi praedicetis, sed ut annos vestros et dies in iocunditate „bibendo vinum libaminum”[76] deducatis. Si peccata poena castigatis? Sed fortasse timebitis corrigere, ne illud occurrat, „in quo alterum iudicas, te ipsum condemnas”[77]. Si scandala de medio tollitis? Sed quid, si illud vobis conveniat: 275„Vae homini, per quem scandalum venit”[78]. Si memoriam habetis de subditis in orationibus vestris? Sed timor, ne quibusdam illud Isaiae conveniat: „Cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis, et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam, manus enim vestrae[80] plenae sunt sanguine”[79].

280Cum igitur ‘omnibus Christi fidelibus et signanter viris ecclesiasticis opus est lumine sapientiae, quo dirigantur in Deum, quo rectum exerceant iudicium, quo in salutem dirigant populum sibi commissum’, ‘diligite lumen sapientiae, qui praeestis populis’.

285In quibus quidem[81] verbis coetui vestro consulitur, ut radio sapientiae fulciatur, dum dicitur: ‘Diligite lumen sapientiae’, secundo necessitas quaerendi sapientiam, dum innuitur, dum de praelatione dicitur: ‘qui praeestis populis’. Siquidem, quia sapientia Dei est summa bonitas, ipsam diligite, quia summa 290veritas, ‘diligite lumen sapientiae’, quia quaerendi vobis plus aliis incumbit necessitas, ‘diligite lumen sapientiae, qui praeestis populis’.

Et quamvis perplurimi[82] variati sunt per multa, quorum alii diligunt pecuniam, alii mundi pompam, alii voluptates et 295immunditiam, alii umbratilem saeculi gloriam, vos autem, ut sitis sancti et immaculati in conspectu Dei, in caritate ‘diligite lumen sapientiae’. Pulcherrima quippe est Dei sapientia, quia „candor lucis aeternae et speculum sine macula”[83], Sapientiae VII, circa finem capituli, „in quam desiderant semper angeli 300prospicere”[84]. Et ideo, si pulchritudo vos delectat, ‘diligite’, si clara et facialis deitatis[85] visio ad se spectandum allicit, ‘diligite lumen sapientiae’, si in Ecclesia divinorum iudiciorum dispensatio vos ceteris praetulit et praefecit, necessario ‘diligite lumen sapientiae’.

305De primo scribitur supra, scilicet Sapientiae VII, in fine capituli: „neminem diligit Deus, nisi qui cum sapientia habitat”[86]. Propter quod consonum est, ut quilibet ex vobis conetur, quatenus radio sapientiae fulciatur.

De secundo scribitur in Psalmo secundo: „Et nunc reges”, 310hoc est presbyteri, qui sunt vel esse debent „gens sancta[87], populus acquisitionis”[88], I Petri II, et potissime curati et praelati „intelligite: erudimini[89]”, et quid aliud nisi sapientiam, „qui iudicatis terram”[90], item iuxta Paulum apostolum, „Christus Dei virtus et Dei sapientia est”[91]. Et ideo: qui nescit Scripturas, nescit Dei 315virtutem eiusque sapientiam, „ignorantia enim Scripturarum est ignorantia Christi”[92], XXXVIII distinctione: ‘Si iuxta’.

Dixi primo et secundo, ut utrumque membrum brevi concludam compendio, quod in verbis praemissis coetui vestro consulitur, ut radio sapientiae fulciatur et quod necessitas quaerendi 320sapientiam innuitur, dum de praelatione agitur: ‘qui praeestis populis’. Dicit enim Seneca, Epistula XVIII: „Scio neminem posse bene vivere, sed nec tolerabiliter quidem sine sapientiae studio”[93], et subdit: „Cum omnia habueris, tunc et habere sapientiam vales. Hoc enim ultimum erit vitae instrumentum”[94].

325Si ergo nullus potest bene vivere sine sapientia, cur viri ecclesiastici et maxime praelati, qui praesunt populis, doceri non dignantur, regere volunt, cum quid sit regimen ignorant, iudicare contendunt, qui scientiam legis non habent? ‘Magistri’[95] aut ‘rabbi’ quaerunt a populis appellari, qui numquam 330fuere veri sapientiae discipuli! Attendant, quaeso, quod Salomon non aurum, non divitias, non gloriam a Deo petiit, sed ut sciret populum Dei regere et iudicare, III Regum III.[96] Si hoc elegit rector corporum, multo magis debent id eligere rectores animarum. Pensate, quod Pharao gentilis noluit pecora sua nisi 335viris industriosis committere, de quo[97] legitur Genesis XLVII: „Si gnoscis, inquit Pharao, in illis viros industrios, constitue eos magistros pecorum meorum”[98]. Si ergo non doctores, non magistros scientiarum, saltim tales eligatis in rectores animarum, qui ea, „quae sunt ad discendum necessaria, sciunt, sicut est liber 340sacramentorum seu[100] missale, lectionarius, antiphonarius, baptisterium, computus, scilicet quoad dies et menses, canones poenitentiales, psalterium, homiliae per circulum anni dominicis diebus et singulis festivitatibus aptae”, XXXVIII distinctione: ‘Quae ipsis sacerdotibus’[99]. (Si vis autem scire canones poenitentiales, 345vide Hostiensem in Summa, De poenitentiis et remissionibus, § Quae poena, versu[102]: Ut autem.)[101]

Penset itaque princeps catholicus aut praelatus, an congruat sibi, ut constituat non sapientes, sed pueros, idiotas, effeminatos et bibulos rectores animarum. Siquidem Pharao de bobus curam 350habuit sollicitam, iste de salute hominum non curabit, ille requirebat magistros valentes pro pecoribus, iste contentus erit idiotis. Absit! Ideo „audite[103] verbum Domini – inquit Isaias propheta – principes Sodomorum, auribus percipite legem Dei vestri[105], populus Gomorrhae”[104], Isaiae I. Audite presbyteri, quam sit utile vobis lumen 355diligere sapientiae. Per ipsam quippe sapientiam convertimur ad vitam, iuxta quod in Psalmo XVIII scribitur: „Lex Domini immaculata convertens animas”[106]. Per sapientiam dirigimur ad iustitiam, unde Proverbiorum VI scribitur: „Mandatum lucerna et lex”[107]. Per quod patet, quod qui[108] lumen sapientiae non habet, necesse est 360quod in tenebris ambulet, donec in foveam damnationis cadat. Per sapientiam invenire ac possidere possumus tranquillitatem et pacem: „Pax – inquit Psalmista, Psalmo[109] CXVIII – diligentibus legem tuam”[110]. Et vere pax multa, quia cum Deo, cum angelis, cum „hominibus bonae voluntatis”[111], Lucae II, immo cum omnibus creaturis. 365Unde enim[113], quod Daniel cum leonibus, Danielis XIV[112], et tres pueri in igne pacem habuerunt, eiusdem III[114], nisi quia sapientiam Dei habuerunt et legem eius dilexerunt.

Quare, in Christo dilecti, non parvipendite lumen sapientiae, sed diligite[115]. Non sitis de numero illorum, qui magis diligunt 370tenebras quam lucem, pervigiles ad fabulas, somnolenti ad vigilias, parati ad loquendum et muti ad tacendum, prompti ad vindictam, pigri ad orationem devotam, quorum tota sollicitudo, ut „cum principibus sedeant et solium gloriae teneant”[116], I Regum II. Non habete partem cum illis, qui „festucam in alieno oculo considerant, 375sed trabem in proprio non vident”[117], praeesse semper volunt, numquam dignantur corrigi, numquam subesse. Non sitis etiam illorum socii, qui adinventores sunt iniustitiae, distractores iustitiae, amici vitiorum, hostes virtutum, dilectores rumorum et inimici sapientum. Immo magis ac magis lumina sapientiae colligite, in 380lumine ambulate, ut filii lucis effecti, per lumen gratiae in virtute sapientiae Dei ad lumen increatae sapientiae pervenire valeatis[118].

SERMO XXVIII[1]

SERMO DE VARIETATE INGRATITUDINIS ET QUOD MALI MULTIPLIICITER ABUTUNTUR

A f. 63ra-66rb; B f. 62rb-64va; W f. 50va-52va

5In nomine Domini nostri, in quo vivimus, movemur et sumus et cetera[2]. „Perversi difficile corriguntur”[3], Ecclesiastes[4] primo[5]. Carissimi[6], licet quodlibet mortale provocet indignationem Altissimi, magis tamen ingratitudo, quae est beneficiorum evacuatio, meritorum exterminatio, bonorum exsufflatio, malorum fomentatio, 10quae aurum mutat in lutum, argentum in storiam et vinum in putridam aquam, gratiam novit in odium et quasi mel in venenum permutare. Iuxta quod quidam[7] versificator ait: „Reddere gaudet homo nequam pro melle venenum, pro fructu poenam, pro pietate dolum”[8]. Propter hanc nedum sancti homines persecutionem 15passi sunt, immo et sanctus sanctorum contemptus est. Unde Isaiae I, conquerendo de populo Iudaeorum ingrate, Dominus dicit: „Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me”[9], et[10] coniunctos bestiis et iumentis insipientibus esse minus gratos[11] subdit: „Cognovit bos possessorem suum et asinus 20praesepe domini sui, Israel autem me non cognovit et populus non intellexit”[12]. Et hinc est, quod sicut boni beneficiis praeventi gratiam reddunt pro gratia, ita mali ex beneficiis impensis peiores fiunt[13]. Argue siquidem malos de malitia, statim replebuntur ira, proponas eis utilia, calumniantur statim esse inutilia vel 25insana, adiunge beneficium beneficio, illi vero apponent iniquitatem super iniquitatem, ubi amantur, odire se mendaciter astruunt, ubi saluti animarum providetur, non esse provisionem, sed quandam ostentationem asseverant. Et cur istud, nisi quia, ut ait Sapiens, ‘perversi difficile corriguntur’.

30Si enim Aethiops mutare poterit pellem suam, ita perversi benefacere, cum nesciant nisi maledicere, detrahere, male agere aut loqui. Et quamvis omnes beneficiati debeant gratiam pro gratia reddere, interdum tamen prosperitatis[14] succursum, interdum propter invidiam, interdum propter suam insipientiam, 35propter[15] principatus ambitionem, propter magnificentiae dilatationem, propter iram et indignationem, propter gentis vel[16] nationis despectum, interdum propter inadvertentiam et quandam insensibilitatem, interdum propter quaestus utilitatem odium pro gratia rependunt vel saltim reminisci gratiae sibi factae non 40dignantur.

Prosperitatis siquidem succursu[17] praepositus pincernarum oblitus est Ioseph interpretis sui, qui liberaturum eum de carcere et restituendum honori pristino praedixit, Genesis XL[19].[18] Sic nonnulli miseriis et calamitatibus attriti, multa[20] et interdum 45magnalia[21], si quis partes suas pro talibus interponat, promittunt, liberati vero nolunt liberatorum[22] reminisci, et utinam mala pro bonis non retribuerent, si nolunt bona dare pro bonis.

Propter invidiam vero, quod quidam[23] dolum vel malum pro gratia rependunt, patet Genesis XXVI[24], ubi licet Dominus benedixerit 50domui Laban ad introitum Iacob, multifariam tamen[26] multisque modis noluit eum fallere; quanto magis[27] tamen volebat illi mercedem mutando illudere, tanto magis videbat eum in rerum substantia profecisse.[25] Sic nonnulli, quamvis utiles sibi fore sapientes cognoscant, eo quod in maioribus periculis 55„melior est sapientia quam arma bellica”[28], ut ait Sapiens, videntes tamen ipsos[29] in fama vel rerum copia ditescere cuperent, ut talium sapientia[30] longe abesset, quatenus tantum ipsi et non alii coram principibus et potestatibus refulgerent. Sed non mirum, quia filii hominum diligentes iniquitatem et quaerentes mendacium, 60„domum domo, agrum agro cumulant”[32], quasi soli terram[31] inhabitare debeant in aeternum. Sed non est ita, quia „praeteriit figura huius mundi”[33], ut inquit[34] Apostolus, „ipse quoque mundus cito transibit et concupiscentia eius”[35].

Quod autem propter insipientiam quis non reddat gratiam 65pro gratia, patet Exodi XXXII, ubi legitur, quomodo videns populus, quod Moyses quadraginta diebus et noctibus in monte coram Domino moraretur, quasi moram faceret ibi[37] diutinam, dixit ad Aaron: „Fac nobis deos”[36]. Ecce, quam cito propter insipientiam obliviscebantur, quae acceperant beneficiorum Dei! 70Sic sunt nonnulli, qui si[38] pastores ipsorum aut praelati, praesides sive reges ad tempus ab eis se absentant, mox autem conspirationes ineunt aut moram praesidentium ignari causarum arguunt et quandoque linguas in detractionem ipsorum resolvunt[39]. Moyses quippe stans in monte intendebat, ut legem Dei 75reciperet[40] et peccante populo, ne deleretur, se ipsum obtulit pro eo, inquiens: „Aut dimitte huic populo noxam, aut dele me de libro viventium, in quo me scripsisti”[41]. Populus tamen ille inscius causae[42], conversus in arcum pravum ad idola defluxit nec laborem principis, nec periculum proprium[43] pensavit. Sic saepius rex 80aut princeps sive quispiam rector vel praelatus, etsi[44] corporalem subtrahit a populo praesentiam, ut consulat bono communi, nihilominus tamen rudes et simplices sine ratione factam esse[45] moram ipsius asseverant. Item Numeri XI legitur, qualiter filiis Israel vertebatur in taedium cibus[46] sine labore de caelo datus, 85flebant enim dicentes: „Quis dabit ad vescendum carnes”[47]. Sic nonnulli verbo Dei saepius refecti nauseant super illo et forsitan mallent, ut verbum Dei rarius a fidelibus audiretur, ut sic furfure diaboli luxuriae licentius inservirent. Sed, revera, „tolerabilius erit Sodomae et Gomorrhae in die districti iudicii quam civitati”[48], 90quae est ingrata[49] de verbo Dei.

Sed quod propter principatus ambitionem nedum quis non reddat gratiam pro gratia, sed odium, patet II Regum XV. Ubi postquam David revocavit Absalom et ei pepercit fratricidium, quod commiserat, insurrexit ipse Absalom contra patrem suum 95cupiens solus regnare. Ecce, quam gravis ingratitudo! Absalom[51] morte namque dignus est gratiae restitutus, ipse tamen ambitione principatus caecatus[52], ut sedem regni conscenderet, in mortem patris sui non metuit machinari.[50] Sic nonnulli adeo sunt perversi, quod quid beneficiorum ab aliis capiunt[53], vincti tamen 100libidine dominandi aut ferro, aut veneno ipsos interimunt vel occidi procurant. Et hi Iudae traditoris consortio tradendi sunt.

Propter magnificentiae vero dilatationem et nobilitatem[54], quod quis non reddit gratiam pro gratia, patet tertii Regum XII, ubi legitur, quod Dominus sublimavit Ieroboam[55] super X tribus, 105ipse tamen timens, ne si populus secundum legem Dei viveret, regnum suum transiret, avertit populum a cultu veri Dei et idolis servire fecit. Hic est nominatissimus peccator in Scripturis, qui saepius rememoratur, quod peccare fecit Israel.[56] Sic nonnulli sunt duri corde non curantes, quantacumque multitudo pereat 110animarum, quaecumque scandala inde sequantur, dummodo dominia, praelationes, principatus aut regna possideant, non attento, quod qui primatum quaerit in terra, inveniat confusionem in caelo. Sunt etiam aliqui, qui quamvis nonnullos[57] in civitatibus suis aut villis contra Deum et legem Christi vivere 115cognoscant, ne tamen eis minuatur lucrum aut quaestus, ipsos argui per Ecclesiam non sinunt et quandoque prohibent, ne vita ipsorum perversa mordeatur, nec pensant, quod si facientes et consentientes digni sunt morte, multo magis auctorisantes malum. Et quoniam tales plus[58] diligunt pecuniam quam animam, 120sanguine Christi redemptam, congruit, ut istam propter illam amittant,

Quod autem propter iram et indignationem quis licet beneficiatus pro bono malum refundat, patet I Regum XVIII, ubi audiens Saul post victoriam David recommendari, „iratus 125est nimis et displicuit in oculis suis sermo”. Quis enim inventus erat tunc in milibus Israel sicut David fidelis, egrediens et ingrediens et progrediens ad imperium regis? Unde tamen gratiam apud Saul invenire debuit ampliorem[60][59], capitale odium reportavit. Sic interdum etsi agunt nonnulli rem[61] publicam ad 130mandatum potestatum seu seniorum utiliter, propter quod merito laudibus a populo attolluntur, unde tamen ipsorum gloria incipit augeri, ibi persecutio seniorum incipit contra tales suboriri[62]. Quamdiu enim virtus latet in tenebris, odio aut persecutione caret, sed postquam super candelabrum vita lucens 135ponitur, ut euntes lucem valeant contemplari, oculi tenebris vitiorum assueti graviter lucis radios sustinent et ob hoc lucis opera, si aliter nequeunt, saltim interpretatione sinistra foedare vel saltim operire machinantur.

Sed quod propter gentis vel nationis despectum quis non 140retribuat pro bono bonum sed malum, patet II[63] Machabaeorum XI, ubi legitur, quod misit Ionathas fortes viros, qui liberaverint Demetrium, postea[65] tamen alienavit se Demetrius a Ionatha et non retribuit secundum beneficia, quae sibi retribuerat, et vexabat eum valde. Ecce liberatus a morte, in liberatorem, ut 145exstinguatur, consurgit.[64] Sic nonnulli reperiuntur, qui quamvis pascuis regni alicuius pascuntur, more tamen Iudaeorum illam retributionem suis reddunt principibus, quam mus in pera et ignis in gremio suis reddere hospitibus consueverunt. Et sunt alii, qui alterius homines[66] linguagii cupiunt semper scabello 150pedum suorum subicere, nec credunt alios[67] quam suae nationis fare meliores. Et hi nimirum in tantam[68] interdum erumpunt superbiam[69], ut si eis esset possibile deletis aliis soli totam terram cuperent occupare. Insensati, non norunt, quod „hanc occupationem pessimam – ut ait Ecclesiastes – dedit Deus 155filiis hominum”[70], ut credentes apud se esse prudentes, stulti fiant. Discant igitur unitatem et amorem cum aliis tenere, non gentem aliquam, in quantum pacem cum eis retinet, refutare. Omnes enim homines ab uno Creatore et ab uno creato principio, quia ab uno Patre sumpserunt originem. Omnes de uno 160et eodem luto[71] facti, iuxta quod in libro Iob legitur: „Et me et te facit Deus”[72]. An enim est melior in quantum homo Italicus Teutonico et Teutonicus Slavo, Slavus[73] Rutheno vel gentili? Non utique. An[74] unius gentis fidelis in quantum talis est praestantior altero alterius gentis? Non utique. „In veritate – inquit princeps 165apostolorum, prout in Actibus eorum legitur – comperi, quod non est personarum acceptor Deus, sed in omni gente, qui timet Deum, acceptus est illi”[75].

Sed quod propter inadvertentiam et quandam insensibilitatem quis negligat gratus esse, patet Iudicum II, ubi legitur, quod 170Angelus Domini corripuit filios Israel rememorans eis beneficia collata et[77] cur abusi tot beneficiis, foedus ruperunt, quod pepigerunt cum Domino et transgressi erant Dei mandata, insensibilitatem ipsorum et duritiam cordis increpavit.[76] Sic nonnulli propter ruditatem ipsorum[78], quamvis beneficia sint eis multipliciter 175exhibita, ipsi tamen haec, quasi numquam facta essent, levipendunt[79] et quandoque id debiti esse, quod est gratiae, praetendunt, interdum ex quadam arrogantia haec fieri per facientem astruunt, aut quod non rogati beneficia ipsis conferunt, propter quod ad actiones gratiarum non assurgunt. O ruditas rudior 180asinina! Siquidem iumentum ut bos vel asinus benefactorem agnoscit et ei, licet sit irrationale, prout potest, alludit, homo vero rudis beneficiatus benefactorem suum minime recognoscit nec ei[80] gratitudinem, ad quam virtute doni seu beneficii est naturaliter obligatus, rependit. Quippe, si Deus, praecipuus noster 185benefactor et creator, censum de omnibus beneficiis nobis gratuite collatis exigit et districte recquirit, alioquin poenam damni et[81] aeterni incendii comminatur. Similiter omnis benefactor gratitudinem exigit ab illo, qui recipiendo beneficium, quantum ad hoc, quo inferior, est factus.

190Postremo, quod propter quaestus utilitatem quis sit immemor accepti beneficii, patet Actuum XV, ubi postquam a quadam pythonissa Paulus apostolus spiritum malum eiecit, magis doluerunt idolatrae de quaestu amisso, quam gauderent de daemonio expulso.[82] Sic nonnulli sunt, qui dum ab aliquibus 195per verbum Dei aut ammonitionem fraternam vel correptionem paternam spiritus malus eicitur, contristantur, eo quod antequam vere tales poeniterent de biretis[83], de annulis, mitris, pecuniis aut aliis amatoriis utebantur. O quot sunt tales idolatrae falsi christiani, qui gaudent de sic obsessis a daemone corporibus 200et de solutis tristantur! Et quamvis talibus durissimum saepius inculcatur iudicium, nihilominus tamen „dati in sensum reprobum”[84], magis diligunt tenebras quam lucem. Sed non mirum, quia ‘perversi difficile corriguntur’.

Igitur, carissimi, recognoscite data Creatoris, pensate 205beneficia benefactorum quorumcumque, etsi forsitan ignorantiam praetendetis, respicite universum mundum et considerate, si in eo est aliquid, quod non serviat homini. Omnis quippe natura rerum naturalium ad[85] hunc finem cursum suum dirigit, ut[86] obsequiis hominis famuletur et utilitati deserviat suisque 210oblectamentis pariter et necessitatibus secundum affluentiam indeficientem occurrat. Hoc caelum, hoc terra, hoc aër, hoc maria[87] cum eis, quae in ipsis sunt, explere non cessant. Hinc circuitus temporum annuis[88] innovationibus redivivis partibus antiqua innovans, dilapsa reformans, consumpta restaurans, 215pastu sempiterno subministrat.

Considera ergo, homo catholice, praesertim lucens plus aliis scientia et virtute, quod Deus dedit tibi esse post non esse, dedit pulchrum esse, ut ad se traheret per similitudinem, quam etiam ad se trahit per dilectionem, dedit sentire, dedit vivere, ingeniari, 220ratiocinari[89]. Cerne, quam multae generationes ab initio praecesserunt, quae omnes sine cognitione Dei et pretio redemptionis sanguinis[90] Iesu Christi interitum sempiternum dilapsae sunt, quam multae[91] sunt, quae Deum verum non cognoscunt, tibi tamen dedit se per fidem agnoscere. Numquid enim sapientior, 225numquid[92] fortior aut nobilior vel ditior fuisti, qui hanc gratiam prae[93] omnibus illis specialiter sortiri meruisti? Dedit tibi praeterea sensum capacem, intellectum futilem[94], memoriam tenacem, efficaciam in opere, gratiam in conversatione[95], provectum in studiis, profectum[96] in conceptis, solamen in adversis, cautelam 230in prosperis. Quando videbaris quasi consumptus, qui dilexit te, statim liberavit te, quando errasti, reduxit te, quando[97] ignorasti, docuit te, quando peccasti, corripuit[98] te, quando contristatus fuisti, consolatus est te, quando cecidisti, errexit te, quando stetisti, tenuit te, quocumque te vertisti, non dereliquit te, et 235quoniam quasi oblitus sit omnium, ut tibi soli vacare[99] possit, semper praesentiam suam tibi exhibet, semper offert, ubicumque fueris, non a te recedit, quocumque te vertis, non te deserit, quidquid[100] egeris, pariter assistit, insensatus manebis, si tam multipliciter subarratus, ad gratiarum actiones referendas non 240surgis. Surge igitur, ut quid dormis, saltim paululum dormitabis.

Nunc itaque, homo, revolvens haec et alia, quae tibi Deus contulit, beneficia Creatoris, dilige illum, qui prior te dilexit. Siquidem, si magnum reputas, quod Deus dedit esse vivere et sentire, reputa magis, quod dedit tibi res creatas intelligere, 245longe plus, quod dedit se tibi cognoscere. Cogita, quod in periculis constitutum clementer eripuit nec umquam peccatis vinci potuit, quin tibi misero, ne in morte obdormires, affuisset, oblitus eras eius, ipse te admonuit, ut reminisceris eius, aversum te revocavit, venientem ad se[101] benigne suscepit, poenitenti 250vero peccata quantumcumque gravia misericorditer indulsit, committere peccata volentem te terruit aut opportunitatem peccandi subtraxit, peccare in facie sua, coram quo trement angeli et universae caelicae potestates, non erubuisti, ipse tamen non permisit, quod terra te absorberet aut ignis gehennae 255combureret, aër corrumperet, aqua submergeret, sed patienter, ut poenitentiam ageres, exspectavit. Potuit quippe creatura tibi dicere: Nolo nec debeo te amplius sustinere, quia cum Deum offendisti, omnem creaturam contra te exarmasti, a Creatore tuo non timuisti peccando recedere et inimico diabolo adhaerere, 260Verum, quia patitur te Dominus, ut convertaris et vivas, humiliari te oportet sub potenti manu.

Super omnia vero revolve, quod redemit te non auro, non argento[102], sed sui sanguinis pretio. Redemptum sacramento salutifero corporis et sanguinis sui pluries cibavit et tecum 265usque ad consummationem saeculi manere spopondit[103], tantum si perseveraveris in eo usque in finem.[104] Mane igitur in dilectione ipsius, quoniam melior est dies una secum esse super milia.[105] Leva oculos tuos in montes et contempleris, quae sunt gaudia[106], quis status, quae iocunditas, qualis abundantia, quanta securitas, 270quam supersufficiens satietas et ubertas in domo Dei[107], quam dilecta tabernacula Domini, quam laeta et iocunda societas[108], ad quam te creavit, creatum recreavit, recreatum vocavit, vocatum exspectat. Utique talia, qualia „oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit”[109], quae praeparavit Deus 275diligentibus se. Ad quae nos.[110]

SERMO XXX

SERMO DE BELLO IUSTO ET INIUSTO

A f. 70v -75va; B f. 67vb-71ra; W f. 54rb-58rb

„Non contendas adversus hominem frustra, cum ipse tibi nihil 5mali fecerit”[1], Proverbiorum. Si non est iuxta Salomonis[2] sententiam adversus singularem personam sine causa legitima contendendum, fortius contra totam politiam, regnum, principatum vel commune. „Omnis enim – inquit Veritas – qui acceperit gladium, gladio peribit”[3]; cui, videlicet, nec ius, nec princeps 10indulget, ut gladium accipiat. Quemadmodum beatus[4] Augustinus, libro II, Contra Manichaeos[5] scribens, ait: „Ille accipit gladium, qui nulla superiori vel summa potestate iubente vel concedente, in sanguinem alicuius armatur”[6]. Qui vero ex auctoritate principis vel iudicis, si sit persona privata, vel ex zelo 15iustitiae quasi ex auctoritate Dei, si sit persona publica, gladio utitur, non ipse accipit gladium, sed ab alio sibi commisso utitur; unde ei poena non debetur. Et sic[7], si quis contra singularem personam, cui ius id non concedit, sine causa contendit, timere debet poenam exterminii; amplius si regnum totum quispiam 20vel partem eius invadit. Ibi enim singularis, hic universalis pax turbatur; ibi personalis, hic autem publica iniuria irrogatur; ibi unus, hic multi laeduntur; ibi unum homicidium, hic innumera homicidia et forsitan stupra, fornicationes, sacrilegia, rapinae, adulteria et diversa flagitia, quorum omnium reus 25est, qui contendit adversus regnum vel commune sine causa, committuntur.

Quod nimirum, si reges, comites, principes et barones pensarent, inter iustum et iniustum bellum diligenter distinguerent. Quibus per Psalmistam dicitur: „Et nunc, reges, intelligite: 30erudimini, qui iudicatis terram; servite Domino in timore, et exsultate ei cum tremore”[8]. Quasi ad nostrum propositum dicat: Antequam bellum moveatis[9], si iustum est vel non, ‘intelligite’. Si quid obscuritatis continet de iusto vel iniusto, ‘erudimini’, ut cognoscatis, si iustitia est pro vobis. ‘Servite Domino in timore’: 35quod erit, si ea, quae contra Deum et iustitiam facta sunt, religiosa severitate prohibetis vel punitis seu distringitis[10]. ‘Et exsultate ei cum tremore’: quod fiet, si inimicos pacis sternentes, non fortitudini vestrae victoriam, sed divinae clementiae ascribatis.

Non ergo rex aut princeps adversus regnum sine causa ad 40proelium consurgat, cum sibi Deus et ius resistat. Alioquin poenam, quae sibi praeparata est, gravissimam gehennae et[11] tanto graviorem, quanto caedem maiorem vel damna fecerit, expavescat[12]. Omnes enim huiusmodi bellatores illis giganteae quantitatis iungendi sunt, „qui fuerunt statura magni, scientes 45bellum”[13], de quibus Baruch[14] III scribitur, quod „exterminati sunt et ad inferos descenderunt”[15].

Iustum autem bellum quis esse[16] intelligat: si est persona saecularis non ecclesiastica, cui prohibitum est humanum[17] sanguinem effundere, Extra. Ne clerici vel monachi: ‘Sententiam’; 50si fiat pro rebus repetendis vel pro defensione patriae[18], XXIII, q. III: ‘Fortitudo’[19]; si causa sit legitima, ut scilicet propter necessitatem pugnetur, quatenus per pugnam pax turbata recuperetur aut acquiratur, XXIII, q. I: ‘Noli’[20]; si non fiat propter odium aut ultionem vel cupiditatem, sed propter zelum legis 55divinae, propter caritatem, iustitiam et oboedientiam, XXIII, q. 1: ‘Quid culpatur’[21]; si fiat auctoritate Ecclesiae, praesertim cum pugnatur pro fide aut auctoritate principis.

Quoniam sicut antiquitus ducibus fuit concessum bellare, sic et modernis, dummodo non bellant propter odium aut propter 60cupiditatem, aut desiderio fundendi sanguinem.

Et quoniam ad iustitiam belli requiritur, quod sit persona saecularis, non debent personae ecclesiasticae facere bella, quae ad effusionem sanguinis ordinantur, immo potius pati debent proprium sanguinem pro Christo effundere, ut opere imitentur, 65quod ministerio gerunt altaris, in quo repraesentatur sub sacramento passio Redemptoris. Hinc est, quod Christus Petro in persona episcoporum et[22] clericorum, Matthaei XXVI, inquit: „Mitte gladium tuum in vaginam”[23], quasi dicat aperte: Hactenus tibi tuisque praedecessoribus[24] inimicos Dei licuit persequi corporali 70gladio, de cetero in exemplum patientiae debes gladium in vaginam convertere, XXIII[26], q. VIII: ‘Clerici’[25]. Licet possint episcopi et clerici, maxime ex auctoritate superioris, bellis interesse, non ut manu propria pugnent, sed ut iuste pugnantibus suis exhortationibus, absolutionibus et spiritualibus subventionibus 75subveniant, XXIII, q. VIII: ‘Hortatu’[28][27].

Inter iustum igitur et iniustum bellum princeps et miles catholicus discutiat[29] et tandem auctoritate iuris vel hominis gladium assumat. Et si talis nullum habet superiorem, sive sit rex, sive imperator, auctoritate propria, si subsit causa iusta, potest 80bellum inhoare, tam contra subditos quam contra extraneos, et subditis suis dare auctoritatem bellandi, tam contra principem extraneum quam contra subditos eius, si illud[30] viderit expedire et causa subsit. Non tamen contra subditos proprios, quamdiu potest contra iniuriantem iustitiam ministrare vel quamdiu 85subditus eius vult[31] coram eo vel coram suo iudice iuri stare, si sit iudex inter huiusmodi principem et iniurantem. Verum si rex causam guerrae habeat contra imperatorem vel econverso, non oportet, quod uterque prosequatur ius suum in forma iudicii, cum neuter illorum habeat super se superiorem. Peccaret tamen 90bellum movens, etiam iniuriam passus, si iniuriator ei satisfactionem ad arbitrium bonorum virorum offerat sine strepitu iudiciorum et de plano.

Potest etiam quis pro[32] rebus repetendis et defensione patriae sine auctoritate principis vel Ecclesiae bellum movere 95secundum Raymundum, Redonensem[33] et Innocentium, Extra. De restitutione spoliatorum[35]: ‘Olim causam’[34]. Eo quod cuilibet licet de iure naturali vim vi in continenti[36] repellere cum moderamine inculpatae tutelae, prima[38] distinctione: ‘Ius naturale’[37]. In quo tamen qualitas negotii est pensanda, prout exigit ad 100praeparationem maiorem vel minorem temporis tractum, secundum Vilhelmum. Unde si aliquis rex vel[39] princeps collecto exercitu terram alterius intraret[40] et occupat ibi castrum vel rapit praedam, si alius non statim potest congregare exercitum usque post unum mensem vel duos menses vel amplius, ut sic castra 105liberet vel recuperet praedam, reputabitur in continenti se defendere vel tueri.

His itaque praemissis possunt ista subici documenta:

Primum, quod si quis bellat contra nocentes necessitate inevitabili, praesertim pro defensione patriae vel rebus repetendis, 110quidquid capit ab hostibus, suum est, nec restituere tenetur, I distinctione: ‘Ius gentium’; XXIII, q. VII: ‘Si de rebus’[41].

Secundum, quod quamvis saecularis persona vadens cum domino suo in iusto bello, si aliquid in guerra consequitur, restituere non tenetur, sed de voluntate domini sui illud licite retinere 115potest. Si tamen clericus in bello iusto vadens cum domino suo, non a domino vel ab aliis, quibus bellare concessum est, per se rapiendo vel pugnando consequitur, in foro conscientiae restituere tenetur. Nam cum talis clericus rem illam capiendo non fecit suam, illam sibi appropriare non potest; et sicut dominus 120non potuit ei dare auctoritatem bellandi, ita nec recipiendi. Licet rem taliter raptam possit de consensu domini retinere, dummodo[42] dominus consentiat iusto bello durante; nam in hoc casu provisum[43] est, ac si dominus ei rem illam dedisset.

Tertium, quod si quis necessitate inevitabili in iusto bello 125non habens animum deordinatum centum homines interimat, non peccat; patet, nam talis bellat iuste, et si iuste, ergo bene. Abraham quippe pugnavit contra reges[44], Iosue plures quam triginta reges stravit[45], David pugnator erat – qui nedum non peccaverunt bellando, sed merebantur per actum fortitudinis 130ac[46] fidei ac zeli, quem habebant ad legem Dei et commune. Alioquin, si principes catholici in necessitate inevitabili pro rebus repetendis, pro defensione patriae sine animi[47] deordinatione in iusto bello bellantes peccarent, frustra gladium accepissent. Ad quid enim esset gladius principis in vagina, nisi iniquitatis filios 135de reipublicae terminis eliminet et expellat, et pacis aemulos dissipet, destruat vel compescat?

Quartum, quod quamvis tempore belli iusti effracturae, incendia, depopulationes agrorum, exstirpationes vinearum aut similia in terris adversariorum vel hominum propriorum committantur, 140non tenebitur de illis, quae bona fide intulit, a quibus secundum industriam et bonam fidem pugnantium non potuit abstinere, nisi animo grassandi[48] et malitiose id fecisset, cum alias posset sibi commode consulere; quod non esset[49] dubium de terris adversariorum, sed de propriis sic patet. Nam cum pro domino 145suo et patria teneantur se morti exponere, sua multo maius[50] exponere tenebuntur, si alias provideri regi vel exercitui non potest.

Quintum, quod movens bellum iniustum, nedum tenetur de omnibus damnis per se aut per suos[51] adversario irrogatis, immo etiam hominibus propriis tenebitur de damnis ab adversario 150illatis. Nam cum talia iniuste damnificavit, nullatenus nisi satisfaciat, salvatur, qui enim occasionem damni dat, damnum dedisse videtur. Et ideo multum, qui contendit adversus regnum aut provinciam frustra, pertimescat. Oportet siquidem omnem obliquitatem ad aequalitatem reduci et omne damnum iniuste[52] 155illatum resarciri, vel saltim animae periculo iustitiae satisfieri in futuro, cui ad plenum non est satisfactum in praesenti.

Sextum, quod non solum contra paganos, sed etiam contra christianos potest quis iustum bellum movere. Nam sicut pacem acquirere per pugnam licet contra barbaros, ita contra christianos, 160XXIII, q. 1: ‘Noli’[53].

Septimum: Potest quis sine auctoritate principis vel Ecclesiae pro defensione patriae iustum bellum movere, eo quod imperator dicit: „Nulli prorsus nobis insciis atque inconsultis quorumlibet armorum movendorum copia tribuatur”, non 165obstante; quae verba ponuntur in lege prima, libro XI, Codice: ‘Ut armorum usus inscio principe interdictus sit’[54].

Ius quippe naturale est, ut unusquisque se conservet in esse et vim aut violentiam, reprimat, prout potest, et contrario resistat[55]. Hoc enim est cernere in creaturis irrationalibus[56], quae se, 170prout possunt, tuentur et defendunt, et interdum in se ferientem remordendo consurgunt.

Nec obstat, quod in bellis iustis[57] multa mala et innumera flagitia committuntur. Absit enim, ut ea, quae bono animo agimus, si praeter voluntatem nostram aliquid contrarii evenerit, 175nobis debeat imputari, XXIII, q. V: ‘De occidendis[58]’. Alioquin nullus posset agere contra alium, quia forsitan timeret, ne provocatus ipsum occideret, nec ullus malum de nequitia posset arguere, ne fortasse se ipsum contristatus occideret. Sic nullus etiam eleemosinam faceret, ne alius ipsum de superbia argueret, 180aut nullus devotionis opera faceret, timens ne forte hypocrita diceretur. Sic si pax turbata, non nisi per bellum poterit reformari, bellandum est, etiamsi mala praeter voluntatem principis exercitus committantur.

Et si forte quis dicat: Non sunt facienda mala, ut eveniant 185bona, XXIII[60], q. V, per totum, igitur non est bellandum[59], cum sine malis multis exerceri bellum non possit, ut pax, quod est bonum, acquiratur. Sed illud[61] non obstat, nam militare sive bellare non est malum, et licet propter pronitatem hominum ad peccandum tunc flagitia et nefandissima crimina committuntur, id tamen 190iusto bello non oberit[62], quia „utile per inutile minime vitiatur”, De regulis iuris: ‘Utile’[63], Libro VI.

Et si dicat ulterius: iniustum est, ut pro peccato nocentis innocens puniatur, „peccata enim debent suos tenere actores[64]”, Extra. De his, quae fiunt a maiori parte capituli: ‘Quaesivit’[66][65]. Non 195enim impedit iustitiam belli, etiamsi in ipso caedantur innocentes, nam Exodi XXI scribitur: „Ego sum Deus zelotes, qui visito peccata patrum in filios usque in tertiam et quartam generationem”[67]. Ubi patet, quod licet filii non peccaverunt, puniuntur. Sic pro peccato Achar, qui regulam auream subtraxerat, alii puniti 200sunt, Iosue VII[69][68]. Pro peccato Amalechitarum animalia eorum iussa sunt interfici, quibus, quia Saul pepercit, audivit a Samuele: Nescis, „quia peccatum hariolandi est, repugnare, et quasi scelus idolatriae, nolle acquiescere”[70], I Regum XV. Pro peccato Aegyptiorum possessiones eorum grandini traditae, iumenta et 205primogenita eorum morte consumpta sunt, Exodi VII et VIII capitulis.[71] Pro peccato plebis Israeliticae electi eorum saepe sunt impediti et tandem prophetae ducti cum eis in captivitate, III Regum XVIII.[72]

Sed dices[73]: Scriptum est: „Filius non portabit iniquitatem 210patris”.

Ad quod dico, quod portat filius iniquitatem patris et subditus iniquitatem principis vel praesidis, quo ad poenam temporalem, non aeternam[74], aut quo ad poenam corporalem, non spiritualem. Unde nullus potest excommunicari pro altero, 215etsi potest interdici, vel a sacramentis non necessitate sed voluntate aut oblationibus altaris removeri. Excommunicari enim quempiam non est aliud nisi tradi satanae, XI, q. III: ‘Audi’[75]. Nullus autem traditur satanae, nisi mortaliter peccet. Interdici autem potest quis propter magnitudinem peccati, quando ille, 220qui peccavit, non potest aliter compelli, et tunc punitur sine culpa, sed non sine causa.

Verum forte dicet[76] quispiam: Si non peccant principes bella iusta moventes, caedendo innocentes, aut quod tempore guerrae bellatores nonnulli diversa peccata committant, igitur merentur, 225et sic effundendo sanguinem christianum merebuntur, quod videtur absurdum.

Ad quod dico, quod si gentiles idolatrae Deum verum ignorantes, templum Dei et sancta sanctorum profanantes, innocentes poenis variis afficientes, stupra, fornicationes et adulteria 230et innumera detestanda peccata committentes servire Deo dicebantur, non miretur, quod princeps catholicus effundens sanguinem inimicorum suorum, ipsum persequentium iniuste et maxime delere volentium[77], servire Deo dicatur. Ostenditur quippe Isaiae X et XXVII[78] capitulo, qualiter Dominus dicat per 235prophatam: „Virga furoris mei Assur”[79], ipse autem non cognovit. Assur enim erat virga furoris Domini, quia per eum innumeras gentes divina iustitia flagellare disposuit. Ipse vero non cognovit, quia in superbiam elatus, victoriam, quam assecutus erat[80], non Deo sed suis viribus attribuit. Unde contra eius superbiam 240loquitur Dominus Isaiae X, dicens: „Numquid gloriabitur serra contra eum, qui secat in ea”[81], aut: „numquid gloriabitur securis contra eum, qui cedit in ea” Quasi dicat: Sicut securis et serra nec secare, nec cedere ligna potest, nisi ab aliquo regatur, et ideo contra regentem se superbire non debet, sic fideles aut infideles 245christianos peccatores punientes, Deo servire dicuntur. Si tamen ignorantes se ministros Dei impia vanitate superbierint, mercedem suae servitutis non nisi temporalem inveniunt, poenam vero suae superbiae non evadunt. Unde cum Dominus diceret de Nabuchodonosor, Ezechielis XVIII: ‘Quid dabo ei pro 250labore, quod mihi servivit apud Tyrum’, statim subiunxit: ‘Da Domine, hoc est datam[83] sibi provinciam Aegyptum et Aethiopiam’[82]. Cum autem in corde superbiens[84] postea diceret: „Nonne haec est Babylon, quam ego condidi in robore regni mei”, statim mutavit Deus rationabilem mentem eius et induit eum forma 255bestiali, ut ab hominibus fugiens cum bestiis viveret, Danielis IV.[85] Per[86] quod patet, quod occulto Dei iudicio interdum pagani christianos, interdum christiani paganos, interdum christiani christianos flagellant. Omne quippe peccatum non potest esse sine poena, quia aut Deus punit aut homo, De poenitentia, distinctione 260prima: ‘Si peccatum’[87]. Et quoniam commodosius possunt christiani quandoque[88] per christianos puniri quam per barbaros seu infideles, ideo id fit interdum Dei iustitia exigente.

Nec est differentia in ratione flagelli, an christianus deliquens per alium christianum vel infidelem puniatur. Et sic, si 265pagani per se imperscrutabili[89] Dei iudicio ad puniendum christianos delinquentes quandoque moveantur, et ei bellando, interficiendo et peccatores de terra delendo servire dicuntur, cum etiam in bello iusto christianis iustam partem habentibus coniuncti, contra alios chriatianos malos pugnantes, Deo servire 270non dicantur?

Sed dicet[90] aliquis: Non congruit principi catholico cum infidelibus societatem habere. Iudas enim Machabaeus, bellator nominatissimus, audita fama Romanorum, postquam foedera societatis cum eis contraxit, prius semper manens victor, tunc 275vero victus, bello interiit.[91] Similiter Simon frater eius, tam diu victor exstitit, donec societatem, olim per Iudam Machabaeum cum Romanis contractam, renovasset, qui tamen cito, renovata societate eadem, occubuit.[92]

Audi ergo, an licet regi vel principi catholico paganos in 280adiutorium contra christianos, iniuste ipsum damnificantes vel delere quaerentes, necessitate ductos inevitabili, invocare, quod in bello iniusto fieri non posse dubium non est sapienti. Remanet itaque quaestio dubia de iusto bello.

Et quidem tanta pulchritudo pacis esse dinoscitur, quod 285omnia, quae bona sunt, melius pacis tempore disponuntur et melius colitur auctor pacis, De reliquiis et veneratione sanctorum: ‘Si Dominum’[93], in Clementinis[94]. Et nedum rationalia, immo bruta pacem quaerunt, quia mortem et perniciem, quantum possunt, declinant, et vegetabilia velut arbores, quae melius 290germinant, si ventorum concussionibus carent. Unde rami arborum, dum quis frangere vel incidere ipsos velit, resistunt, quod non esset, nisi pacem habere velint. Nec mirum de creaturis[95], quod laborant, ut conserventur in esse et[96] sic in pace, cum et ipsa bella, de quibus minime videtur, fiant propter pacem. Ac sic, si 295tam bona sit pax, ad quam omnes aspirant, si turbatur pax regni, merito tota potestas eius ad recuperandum eandem consurgit. Et si forsitan propter adversariorum fortitudinem se ipsa recuperare pacem non valet, quis sanae mentis imputare velit, quod sibi associatis tunc etiam infidelibus, si aliter providere non valet, 300pacem tam salubrem et utilem sibi procurat, cum id ius natural concedat.

Et quoniam – ut ait Augustinus – „cum quis iustum bellum suscepit, utrum aperte pugnet an ex insidiis, nihil ad iustitiam interest”[97], „Dominus enim iussit loquens ad Iesum[98] 305Nave, ut constitueret sibi retrorsum insidias, id est insidiantes bellatores”, XXII, q. II: ‘Dominus’. In quo datur intelligi, quod quantum ad iustitiam nihil refert[99], an christianos tantum vel christianos iunctis paganis quasi quibusdam insidiis, christiani principes uti possunt.

310Ceterum, si possunt uti catholici principes in bello iusto balistariis, machinis, bombardis et similibus, fortius hominibus quibuscumque pro reprimenda iniustitia uti possunt, omnis enim homo est dignissima creaturarum mundi.

Item ius[100] naturale idem est apud omnes; sed principes vim 315vi repellentes iure naturali tuentur, in quo cum paganis conveniunt, igitur quantum ad hoc ipsis uti possunt.

Item bella sunt de iure gentium, quae quantum consonant iustitiae, ab Ecclesia amplectuntur; ergo nihil obviat, quin christiani, ut fiat satis iustitiae, quae preclarissima est virtutum, paganorum 320adiutorium, si aliunde non habent, invocare possint.

Nec obstat principi, si forsitan pagani rapere bona christianorum vel sanguinem effundere intendant, sicut[101] nec obstat, si multitudo christiani exercitus deordinatam voluntatem habeat, dummodo princeps iustum bellandi animum habeat, qui belli iusti 325ductor exstat. Non est enim in voluntate principis, ut sibi subiectus recte intendat, cum habeat liberum arbitrium unusquisque.

Item sicut in actibus virtutum moralium potest quis communicare pagano, et maxime si nititur ipsum ducere ad salutem, cum iustitia et magnanimitas sint virtutes cardinales 330communes fidelibus et infidelibus, in actibus ipsarum christianus et paganus convenire possunt, quod esse potest in iusto bello.

Item christiani principes sub imperatore impiissimo Iuliano Apostata et idolatra turpissimo militabant et iusta bella exercebant, X[103], q. III: ‘Iulianus’[102], quae utique fieri poterant paganis 335coniunctis. Sed tunc illis licebat iniuste bellando coniungi, ergo et nunc, cum nulla prohibitio specialis Ecclesiae videtur super hoc emanasse. Nisi quis diceret, quod oboedientia, quam exhibebant christiani sacrilego imperatori, ipsos excusaret, quae locum non habet in barbaris nationibus ad se iuvandum[104] invitatis. 340Id tamen non obstat. Nam etsi in casu tali christianum principem oboedientia non excusat pro eo, quod supra se gentilem superiorem non habet, iustitia tamen, cui incumbit, ipsum relevat, et ius naturale, quod reprimendum contrarium posse fieri concedit, prout prius dictum est, ipsum fulcit.

345Item iusta bella pro pacis studio geruntur, ut mali coerceantur et boni subleventur, XXIII, q. IV: ‘Displicet’[105]. Ad quod invitare paganos nedum non videtur esse ullum peccatum, immo meritorium.

Item si pagani sine iusta causa invaduntur per christianos, 350iuste bellant ad recuperandum[106] terras suas vel patriam contra eos. Nam, ut ait Innocentius, Extra. De voto et voti redemptione: ‘Quod super his’, quod terra a principio fuit communis[107], quousque usibus primorum parentum introductum est, quod aliqui aliqua et alii alia sibi approprient, nec fuit secundum ipsum 355istud malum, immo bonum, eo quod naturale est res communes negligi et etiam quia communio discordiam parit. Et sic ea, quae quis occupavit a principio, illius erant, eo quod in nullius bonis adhuc erant nisi Dei, qui est Creator omnium et universa subiecit dominio creaturae rationalis, propter quam[109] fecit omnia, 360Genesis primo.[108] Igitur, si christiani sine causa castris aut rebus aliis per christianos iniuste spoliantur aut invaduntur, possunt sibi paganos in adiutorium assummere ad recuperandum bona sua seu pacem turbatam. Alioquin infidelis esset melioris condicionis quam fidelis, quod esse non debet, „cum stultus non debet 365esse melioris condicionis quam prudens”, Extra[111]. De praebendis: ‘Eum[112] qui’, Libro VI.[110]

Ex quo patet, quod dominia et possessiones et iurisdictiones licite sine peccato possunt esse apud infideles secundum Innocentium, eo quod, ut ipse dicit, non tantum pro fidelibus, 370sed pro omni rationali creatura, facta sunt: „Qui solem suum facit oriri super bonos et malos”[113].

Patet etiam ulterius, quod non licet papae vel fidelibus auferre dominia sive iurisdictiones infidelibus, quia sine peccato ea possident et de iure.

375Nec obstat, quod papa facit indulgentias illis, qui vadunt contra Sarracenos ad recuperandum terram sanctam. Nam illa est consecrata nativitate, habitatione et morte Iesu Christi, et quoniam in ipsa non colitur Christus, sed perfidus Mahometus, congruit, ut sit pugna ad recuperandum eam, quod colatur 380a christianis.

Praeterea illa terra victa fuit ab imperatore Romano post mortem Christi iusto bello, et ideo, quia iniuste spoliatum est imperium, potuit Ecclesia ad suam iurisdictionem terram illam advocare et dare licentiam contra spoliatores iuste bellandi.

385Omnes igitur principes et milites timeant, ne sine causa bella committant. Nullatenus si manifestum est, quod sit iniustum bellum, arma moveant vel moventibus assistant ac in bello iusto zelum iustitiae aut defensam patriae vel recuperationem pacis intendant. Quod quidem potest esse iustum respectu praecipientis, 390qui hoc praecipiendi obtinet potestatem, XI, q. III: ‘Iulianus’, aut respectu oboedientis, si talis sit[114], qui obtemperare debeat, XXIII, q. III: ‘Quid[116] culpatur’[115], dummodo clare non liqueat, quod sit iniustum. Nam quamvis Iulianus Apostata[117] habuerit sub se milites christianos et mandaverit eis, quod aliqua 395facerent, quae divinae legi obviarent, recognescebant imperatorem caeli, ut in praedicto capitulo: ‘Iulianus’.[118]

Potest etiam iustum esse bellum intuitu eius, propter quod fit, ut pote propter iniuriam propulsandam vel iustitiam exsequendam, XXIII, q. V: ‘Cum homo’[119]. Unde si deordinatum 400quis habeat animum, etiam in bello licito, intentio sua mala facit sibi bellum iniustum, XXIII, q. I: ‘Militare’[120].

Si vero rectum animum bellando iuste habeat, non contristetur, etiamsi sanguinem centum vel plurium hominum effundat, quoniam non poena, sed meritum sibi debetur et[121] gloria. 405Nullus militum etiamsi mori debeat in bello publico et iusto coniunctus principi suo, visis hostium aciebus pudenter terga vertat, quoniam melius est eum mori virtuose in bello quam videre mala gentis suae et sociorum[122]. Si enim sibi de militia placuit gloriari, placeat[123] actus militiae, qui potissime viget in bello. 410Omnes summopere curent, ut principem[124] suum protegant et conservent, nam si per apum incuriam rex aut princeps ipsarum moriatur, omnes pariter moriuntur. Propter quod gloriosius est subditis mori cum rege suo in bello, quam turpiter fugiendo, etiamsi non sequatur mors corporis, civiliter mori.

415Nullus in exercitu regis vel principis mandatum ipsius licitum, quod aut ordinationem respicit, aut tutelam vel defensam, aut quod a rapinis restringit, condemnat vel frangat, quoniam si quae tunc rapit aut facit, occasione iusti belli minime excusatur pro eo, quod mandatum principis suis actibus contrarium 420parvipendit.

Nullus[125] principem catholicum temerarie iudicet, scriptum est enim: „Principem populi non maledices”[126]. Unde Sapiens prohibet, etiam in occulto, ne[127] quis detrahat principi, sic inquiens: „In occulto ne detrahas principi, quia et aves caeli 425portabunt super te sententiam”[128].

Qui vult, intelligat, quod paganos contra malos christianos principi catholico in necessitate inevitabili, si aliter humanitus sibi providere non potest, invocare ad bellum iustum non est malum.

430Sic omnes pacem diligant, quod etiamsi opus est, ut[129] pax sit in terra, morti se exponant, quatenus servientes Domino Deo prout debent in pace temporali, ad pacem aeternam, ubi nullus persecutor, qui turbare ipsam valeat, appropinquat, feliciter valeant pervenire. Quod nobis praestare dignetur Patris sapientia, 435Dei unigenitus, semper et per secula benedictus. Amen.[130]

SERMO XXXI

DE NOBILITATE ET QUALITER QUIS AD EAM POTERIT PERVENIRE

A f. 75va-77rb; B f. 71ra-72va; W f. 58rb-59va

5„Sapientiam Dei praecedentem omnia, quis investigabit[2]”[1], Ecclesiastici primo. Fratres[3] dilecti, si sapientia Patris aeterni tam est occulta, quod nemo novit eam nisi Pater et Spiritus, qui a Patre et a Verbo Dei, qui est increata sapientia, procedit, si tam est invisibilis, quod nedum lux eius excedit oculos hominum, sed 10etiam omnium angelorum, si tam sit ineffabilis, quod omnes linguae deficiunt a laude eius, si nedum sit inenarrabilis, sed superinenarrabilis, superineffabilis, superinaestimabilis, superinvisibilis, superinaccessibilis[4], quis est, qui ipsam ‘sapientiam Dei praecedentem omnia investigabit[5]’? Quis est, qui generationem 15eius a Patre poterit enarrare? Quis est, qui incarnationem eius ex purissimo sanguine, unionem divinae et humanae naturae, nativitatem eius de intemerata virgine, cum dicat Isaias: „Generationem eius quis enarrabit?”[6], et Ioannes Baptista asserat „se minus idoneum corrigiam calciamenti eius solvere”[7], investigare possit?

20Nullus ergo magisterium divinae sapientiae, quo[8] se humanitati supermirabiliter coniunxit, nullus secretum maiestatis paternae, qualiter de illa occulta et invisibili mansione descendens ad terras Patris sapientiam hominibus aperuit, erudiens nos, ut abnegantes omnem impietatem et saecularia sobrie et 25iuste vivamus exspectantes beatam spem et adventum gloriae magni Dei.

Nullus quippe totaliter noscit illam inaestimabilem sapientiam, quae ab aeterno „ex ore Altissimi prodiit, primo genita ante omnem creaturam”[9], nisi Trinitas beata et unaquaeque in 30divinis persona. Nam quamvis Seraphin videndo ipsam incalescat, Cherubin aspiciendo lumen eius intelligat, throni gloria maiestatis eius[10] repleantur, dominationes regni sui magnificentiam speculentur, principatus ab ipsa principandi recipiant, potestates arcendi daemones assumant, virtutes miracula faciant, 35archangeli magna et angeli minora annuntiant et „omnes cives caelestes continue in ipsam prospicere desiderant”[11] propter ineffabilem eius pulchritudinem, eo quod est splendor Patris et figura substantiae eius. Portans omnia verba virtutis suae, tanto melior angelis, quanto differentius prae illis nomen hereditavit, 40cui enim umquam Deus Pater dixit angelorum: „Filius meus es tu[13], ego hodie genui te”[12], videlicet ab aeterno. Sunt qutippe angeli Dei, ministri Altissimi et adoptionis paternae filii, sed unus est eius unigenitus, increatus, aeternus et immensus, cui generando Pater contulit omnem suam substantiam, fundit tamen et transfudit, 45sed non a se abdicavit, quia unius et eiusdem naturae Pater est et Filius, immo et Spiritus Sanctus, unus Deus altissimus et aeternus, creator et universorum solum et unicum principium.

Unus est itaque Filius Patri aeterno dilectus et unus amor Patris et Filii condilectus. Pater siquidem diligit Filium illo 50amore, qui caritas est Patris et Filii, de quo Ioannes in Canonica ait: „Deus caritas est, et qui manet in caritate, in Deo manet et Deus in eo[15]”[14]. Unus, inquam, filius patris, qui etiam est unicus matris, a patre natus sine tempore, a matre sine semine, a patre lumen de lumine, ex matre homo de virgine, a patre Deus de Deo, ex matre 55homo de homine, a patre principium omnium visibilium et invisibilium[16], ex matre sumens initium. Cuius generatio, tam aeterna quam temporalis, investigari non potest, quia stupenda et admirabilis Dei sapientia, etsi credi debet et potest, quod a patre est genita et ex matre orta, terris illuxerit, investigari tamen non poterit.

60Propter quod Sapiens dicebat: ‘Sapientiam Dei praecedentem omnia quis investigabit[17]’, quasi dicat: nullus. Et cur, nisi quia, ut ait beatus Maximus in sermone De nativitate, qui incipit: ‘Hodie, fratres carissimi, Christus natus est’, „absurdum est, ut ineffabilem Deum infirmissimo fragilitatis nostrae sermone 65pensemus, amentiae res est, ut operationes maiestatis immensae inter exigua corruptibilis oris nostri conemur verba concludere. Quomodo comprehenderet homo Deum, factus ingenitum, mortalis aeternum? Si ergo investigare niteris, qualiter Deus in hominem vel homo transivit in Deum, investiga, si potes, 70quomodo ex nihilo factus est mundus, caelum unde resplenduit, aquarum liquor, terrae soliditas qua ratione subsistunt, quomodo etiam de terra homo, de masculo femina?”[18] Et paucis interpositis inquit: „Si ergo te ipsum, homo, et quae propter te facta sunt, comprehendere non vales, qua praesumptione, qua 75stultitia tui ipsius atque omnium discutis Creatorem?”[19] Haec ille.

Et ideo credere non scrutari mysteria nativitatis Verbi Dei congruit et oportet. Verum, quia nobilis illa Dei sapientia nec dignatur in ignobilibus habitare, eo quod „non habitet in corpore subdito peccatis”[20], sciamus inter nobilitatem et 80ignobilitatem veram distinguere. Siquidem, ut ait Chrysostomus, Super Matthaeum, homilia XLIV, quod „una est nobilitas sola: voluntatem Dei facere, et hic est modus nobilitatis, ut nec in filiis magnum sapiamus, nisi virtutem eorum habeamus, nec in patribus nobilibus, nisi similes eis fuerimus”[21]. Haec ille. Et beatus 85Hieronymus, De coniugio: „Sola apud Deum libertas est: non servire peccatis, summa apud Deum nobilitas: clarere virtutibus”.[22]

Ex quibus patet, quod multi secundum mundum nobiles, multum ignobiles, et multi populares, veri nobiles consistunt. Fateor quidem esse honorandos nobiles, quia hoc ipso movetur, 90ne a parentum virtuosorum vita degenerent. „Nonnullis tamen – secundum beatum Gregorium, II Dialogorum – solet nobilitas generis parere[24] ignobilitatem mentis”[23]. Et tales de nobilitate sua faciunt sibi quoddam castrum vel clipeum ad peccandum vel defendendum se in peccatis. Unus enim dicit: ‘Abstinere 95non potui a peccatis’. Sed cur, nisi quia voluptate fuit vinctus, voracitate concussus, ebrietate coactus. Alius quam pluries pro exemplo pernicioso allegat, cum tamen non minus ardebunt, qui cum multis ardebunt. Alius non reputat peccatum, sed qui stultus est in culpa, erit sapiens in poena. Alius dicit: Commune 100bonum regni procuramus et sanguinem pensamus, non est nobis, si quempiam opprimimus, imputandum. Sed hi audiant, quid militibus Ioannes Baptista responderit: „Neminem concusseritis, sed estote contenti stipendiis vestris”[25]. Si ergo quis concutit, tamquam concussor Ioannis sententiam damnatur. Et diversi 105diversas quaerunt, quas transeo, excusationes in peccatis, de nobilitate minus prudenter gloriantes. Et hinc est, quod beatus Petrus apostolus, ut habetur I Petri II, inquit: „Quasi liberi, non quasi velamen habentes militiae libertatem”[26].

Non igitur se nobiles in peccatis genere nobilitatis defendant 110nec ignobiles nobilibus invideant, immo studeant, ut veram nobilitatem habeant. Multi enim humili loco nati, clari propter virtutum insignia facti sunt a Deo, quod orbis nobilitatem eorum commendat. Et si gentiles inspicimus: Ecce Tullus Hostilius, quem „in cunabulis accepit agreste tugurium, eius 115adolescentia in pecore pascendo fuit occupata, validior eius aetas imperium Romanum rexit”[27]. Ecce „Socrates non solum – ut ait Valerius Maximus, libro III, capitulo IV – hominum consensu, verumetiam Apollinis oraculo sapientissimus iudicatus, de marmorario[29] patre natus, ad clarissimum gloriae lumen accessit”[28]. 120Ecce, si itur ad fideles, piscator est factus dominus orbis, cui Dominus[30] dedit potestatem ligandi et solvendi. Et Christus non multos nobiles secundum carnem elegit, sed pauperes, ut superbiam nobilium retunderet, et quia humilia respicit et alta a longe cognoscit.

125Quid autem sit nobilius vel ignobilius[31] audiatis, magister quippe Alanus in monte Pessulano requisitus a militibus: ‘Quid est nobilius’, respondit: ‘Dare’. Quod cum laudassent, interrogavit ipsos de altera quaestione: ‘Quid est ignobilius’. Qui dum nescissent[32] solvere nec poterant in unam sententiam concordare, 130dixit: ‘Ignari[33] nescitis, quod si dare est nobilius, igitur auferre – ignobilius’. Et ideo subintulit: ‘Vos estis rusticissimi, qui numquam datis, sed capitis’.

Nobilis, carissimi, actus est Deo servire, qui non preaecipit nisi nobilia, ignobilis est diabolo deservire[34], qui non requirit nisi 135latibula et peccata. Eo quod omnis, qui male agit, odit lucem. Multum nobilis est, qui filius adoptionis Dei est, multum ignobilis est, cuius pater diabolus est, sicut quibusdam dixit Christus: „Vos ex patre diabolo estis”[35].

O quam pauci sunt homines, qui vere[36] nobiles dicantur! 140Omnes volunt boni dici, sed non omnes virtuose agere dignantur. Tu ergo, cui parentum gloria minime suffragatur, multum gaude, si non ignobilitaris peccato. Sed inquies: ‘Qualiter ad hanc nobilitatem perveniam’? Ad quod respondeo: „Declina a malo et fac bonum”[37], aut indicabo[38] tibi, o homo, quid sit bonum 145et quid Dominus requirat, ut ad nobilitatem Dei et sanctorum nobilitatem pervenias[39]. Fac iudicium et iustitiam et sollicitus ambula cum Deo tuo, memento[40] semper Creatoris tui memorare et novissima tua et[41] in aeternum non peccabis. Fac iudicium inter virum et virum, ut non te seducat consanguinitatis linea, 150non corrumpat pecunia, non a iusto summoveat[42] ira. Ita iudica magnum sicut parvum, non sic pro divite et aliter in paribus terminis feras sententias pro paupere, sciturus, quod in quocumque iudicio iudicaveris, iudicaberis in futuro.

Iustitiam nedum fac, sed dilige, nulli noceas, omnibus 155prodesse quantum potes contendas, quid tibi non vis, alteri non facias, quod minime tibi vis fieri, alii non facias[43], bonos honora, malos persequere, detrahentibus resiste, adulatores fuge, aliena nedum noli tangere, sed etiam concupiscere, divitiae, si affluant, noli cor apponere, Deum time, regem honora, praelato oboedientiam 160exhibe, maioribus assurge, aequalibus condescende, minores ne contemnas, „quasi a facie colubri fuge peccatum”[44], et nedum malum non facias, sed etiam noli consentire, quia „non solum, qui mala agunt, sed qui malis consentiunt, digni sunt morte”[45].

165Iudex iuste non per sordes iudicet, rex Deum supra se esse recognoscat et plus amabilem quam terribilem populo se ostendit, sanctam Ecclesiam usque ad sanguinem defendat. Miles armis iniustitiam propulset et nihil nisi peccatum timeat. Agricola et colonus fideliter domino deserviat. Mercator fraudes in mercimoniis[46] 170non apponat. Virgo quaelibet amatores non assumat nec amatorum placentiis deliniri quaerat. Coniugata se de corpore mariti esse recognoscat, et ideo cum sit pars mariti, ad alterum non declinet; in timore Dei, non in voluptate alter alterum cognoscat, dies festos honoret, debitum tamen exigenti, si evadere non 175potest, reddat; nullus alterum in minimo etiam praetextu devotionis defraudet, ne temptet eos satanas.[47] Vidua delicata non quaerat, quoniam „quae nutritur deliciis, mortua est”[48].

Nullus alium supplantet, non in negotio circumveniat, non usuram exerceat, non sensu aut ingenio decipiat et quid plus: 180omnes homines ad salutem[49], prout est sibi possibile, dirigat, in omnibus honorem Dei quaerat, silere magis quam loqui consuescat. Sic enim agendo poterit ad Dei ‘sapientiam praecedentem omnia’ et ad ipsius pulchritudinem videndam pervenire. Quod nobis praestare dignetur Iesus Christus etc.[50]

SERMO XXXIII

SERMO ISTE EST DE PERPLEXITATE MULTIPLICI IN XIII CASIBUS CUM SOLUTIONIBUS EORUMDEM

A f. 80va-83ra; B f. 75ra-77ra; W f. 61va-63ra

5„Prudentia servabit te, ut eruaris a via mala”[1], Proverbiorum. Quamvis opus sit prudentia et sapientia ad vincendum malitiam et astutiam satanae multiplicem subvertendum in omnibus motibus, incitamentis et modis vitiorum, potissime tamen requiritur prudentia et sapientia, dum et quando menti occurrit 10perplexitas vel scandalum, ut quis subtiliter nervos testiculorum Leviathan perplexos discernens eruatur a via mala[2], ne „relinquat iter rectum et ambulet per vias tenebrosas”[3].

Et quidem, si occurrit iuris perplexitas, quae forsitan facit dubium ex eo, quod inveniuntur[4] super aliquo faciendo aut 15fugiendo diversae sanctorum patrum auctoritates, per solutionem contrariorum contrarietas ad concordiam est reducenda. Nam cum in iure nulla realis contrarietas, nisi sit ius abrogatum, sed tantum superficialis, propter quam videntur interdum esse adversa, quae sunt diversa, restat ut in superficie 20contraria sint ad concordiam reducenda. Si vero oritur in facto perplexitas, quod fit[6], cum diabolus, qui mille nocendi modos habet, ita sua suggestione fallaci nonnullos involvit et quasi inextricabilem[7] labyrinthum[8] eis facit, ut si forsan peccatum fugere appetant, hoc sine aliquo peccati laqueo non evadent, aut[9] forsitan 25si dubium unum quaestionum satanae dissolvit, alia quasi hydrae capita statim succrescunt, sed sophisticet quantumlibet materiam satanae astutia. Praesto est quaerentibus se Dei sapientia, ut det illis prudentiam, quae nodos resolvat et licet sustineri possit, quod si inter duo sit animus perplexus, minus malum sit 30eligendum, hoc est quod alias secundum se consideratum minus esset peccatum, quia tamen veritate inspecta non potest aliquis inter duo mala sic esse perplexus, ut de necessitate ad alterum illorum perpetrandum sit astrictus. Tunc enim aut redditur homo perplexus per errorem conscientiae, quia trepidat forte 35timore, ubi timor non est, et facit sibi conscientiam, ubi non est facienda, et tunc ad consilium Scripturae Sanctae vel sapientum errorem debet deponere, quo facto nulla erit perplexitas. Vel forte homo perplexitatem incurrit propter pravam voluntatem, quam quis[10] non vult deponere. Non mirum ergo, quod 40incidit in perplexitatis periculum, cum etiam[11] propter libertatis arbitrium quis ad malum declinans incurrat damnationis detrimentum. Unde Augustinus in libro De praedestinatione: „Vasis irae numquam redderet Deus interitum, nisi inveniretur homo spontaneum habere peccatum, nec Deus peccanti iuste inferret 45poenam, si homo ex praedestinatione Dei cecidisset in culpam”[12].

Verumtamen, si voluntate depravatus incidat in perplexitatis periculum, ut quasi necessitate coactus inter duo mala unum assumere debeat, ad minus malum declinet, ut saltim Deum[13] vel proximum minus offendat, qui tamen voluntatem peccandi 50deponeret, quo artaretur, ad deliquendum non haberet. Pete igitur, fili, a vera sapientia, quae Deus est, prudentiam, quae servet te, ‘ut eruaris a via mala’, ut autem perplexitatis tibi materia amplius liqueat, exemplariter est de eadem[14] videndum.

Pone igitur, quod sacerdos indutus ad missam usque ad 55Canonem perveniat et ad illa verba exclusive, per quae conficitur Corpus Christi, et occurrat suae conscientiae aliquid mortale, quid faciet? Si enim procedat, videtur quod peccat mortaliter conficiendo et sumendo, eo quod iuxta sententiam Apostoli: „Iudicium sibi manducat et bibit”[15]. Si vero non conficiat, sed 60fingat se conficere, peccat gravius, Extra. De celebratione missarum: ‘De homine’[16]. Si autem in toto dimittat, magnum scandalum generat, et utique „vae homini, per quem scandalum venit”[17]. Ecce inter tria iste est perplexus! Sed nimirum, ut perplexitatem evadat in hoc casu, inter haec eligat viam tutiorem, secundum 65canonistas et theologos: Raymundum et Petrum in scripto Super IV Sentent.[18], distinctione IX, et Thomam[19], distinctione XII, ut videlicet corde poeniteat et conteratur ac[20] doleat, quod ita tarde poenitet et proponat, quantum cito opportunitatem habuerit, et sic conficiat et sumat, et nullatenus sumat hostiam non consecratam 70pro consecrata.

Item pone: Sacerdos tenet concubinam in domo, parochiani, quibus de hoc constat, vident ipsum indutum, quid facient? Si enim missam eius audirent, faciant contra conscientiam, et ita aedificabunt ad gehennam, Extra. De restitutione spoliatorum, 75capitulo ‘Litteras’, praesertim, quia id intelligunt per Nicolaum papam et Alexandrum prohibitum, quorum Decretum canit[21], quod „nullus audiat missam sacerdotis, quem scit indubitanter concubinam habere”[22]. Si autem non audiunt, contemnere sacramenta Ecclesiae videntur, non enim quales sacerdotes, sed quid 80de Deo dicant, attendi debent[23]. Sed revera, determinatum est hodie Extra. De cohabitatione clericorum et mulierum, capitulo[25] ‘Vestra’[26], ubi dicitur, „qualiscumque sacerdos sit, quae sancta sunt, coinquinari non possunt”, et in fine capituli dicitur: „Sine[27] dubitatione teneatis, quod a clericis et presbyteris, quamquam 85fornicariis, quamdiu ab Ecclesia tolerantur, nec habent operis evidentiam, licite divina mysteria audiantur et alia recipiantur sacramenta”[24]. Sic ergo, quia „quantumcumque pollutus, non potest divina polluere sacramenta”, namque sunt sancta, coinquinari non possunt, praecipitur, quod „communio a sacerdote 90quantumlibet malo recipiatur, donec iudicio episcopi reprobetur”, XV, q. ultima: ‘Sciscitantibus’[29][28].[5]

Item pone de religioso vel sancto, qui habet puram et serenam conscientiam apud Deum, multi tamen de ipso malum suspicantur et sic scandalizantur, quid faciet? Videtur, quod 95sufficiat sibi conscientia sua. Unde Apostolus: „Gloria nostra haec est testimonium conscientiae nostrae”[30], et maxime, cum habeat testem Deum[31] in caelo, iuxta quod Iob inquit: „Ecce in caelo testis meus”[32]. Et ideo, cum talis habet testimonium in corde et in caelo, videtur, quod dimittere debeat stultos stulte[33] 100loqui, XI, q. III: ‘Inter verba’[34]. Ex alia parte videtur, quia cum[35] nihil cum scandalo est agendum, necesse est ergo, ut iste suspicionem, quantum potest, removeat[36]. Dicit enim Apostolus: „Si esca mea scandalizaverit fratrem meum, non manducabo carnes in aeternum”[37]. Et Augustinus ait: „Melius est mori fame quam[38] 105idolothytis[40] vesci”[39]. Praeterea non solum multitudinis vel maiorum, sed etiam pusillorum[41] scandalum est vitandum. Dicit enim Veritas: „Qui scandalizaverit unum de pusillis istis, qui in me credunt, expedit ei, ut suspendatur mola asinaria in collo eius, et demergatur[43] in profundum maris”[42], hoc est ad artam poenitentiam 110agendum detrudatur, Matthaei XVIII. Sed revera, talis debet, quantum est in eo, satisfacere ostendendo intentionem suam et causam suspicionis et speciem mali removendo. Non enim sufficit a malo, sed ab omni specie mali abstinere. Sicque quamvis interdum „sufficiat nobis[44] vita nostra, aliis tamen est 115necessaria fama nostra”, XI, q. III[46]: ‘Non sunt audiendi’[45].

Hinc Christus, ut daret nobis exemplum vitandi scandalum, solvit tributum, dicens Petro: „ne forte scandalizemus eos”[47]. Et Apostolus inquit: „Si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes”[48]. Si autem illi, qui 120suspicantur, nolunt a suspicando recedere nec satisfactionem istius recipere, sufficit suae conscientiae, quod doleat, quia illi in hoc peccant.

„Subtiliter ergo inter scandalum et scandalum est distinguendum”, quoniam si dictum, factum aut signum alicuius, 125cuius occasione alii trahuntur ad peccandum, est in se malum, est omnino fugiendum. Si vero dictum, factum aut signum est in se bonum, quod fit aliis occasio peccandi, si tale est bonum, quo non omisso[50] non esset salus omittenti, Extra. De renuntiatione: ‘Nisi cum pridem[51]’, paragrapho ‘Pro gravi’[49], non est illud bonum, 130quantumcumque homines scandalizantur, omittendum. Nulla enim opera, quae sine peccato mortali dimitti non possunt, sunt pro vitando scandalo dimittenda, sicut nec debent[52] pro vitando[53] scandalo committi, quae sine peccato[54][55] mortali non possunt committi, ab illis tamen, quae sine mortali peccato committi 135possunt et dimitti, est pro scandalo cessando cessandum.

Ex quibus patet, quod pro nullo scandalo deberet quis peccare mortaliter doctrina, praedicator enim vel doctor non debet pro aliquo scandalo falsum docere vel dicere evitando, licet possit et debeat tacere, si omnes obstinati fuerint et deteriores 140efficientur ex doctrina, XI, q. III: ‘Quando ergo ecclesiasticus[56] vir’[57]. Tunc enim, si verba salutis malis contemptibilia praedicaret, „margaritas[59] proiceret ante porcos”[58]. Similiter nec iudex falsam sententiam, nec testis falsum testimonium pro aliquo scandalo vitando debet proferre. In his enim casibus „utilius scandalum 145nasci[61] permittitur, quam veritas relinquatur”, Extra. De regulis iuris: ‘Qui scandalizaverit’.[60]

Item pone: Dictat mihi conscientia, quod talis scandalizabitur, nisi dedero ei librum meum aut si petiero[62] ab eo coram iudice res ablatas. Numquid propter vitandum scandalum 150teneor ei dare rem meam aut a repetitione eius cessare[63], posito, quod mihi sit etiam ipsum scandalum[64] ex hoc revelatum. Ex una enim parte grave est homini carere re propria propter scandalum cuiuscumque, ex altera parte inhumanum est et crudele viscera miserationis non ostendere pereunti. Sed revera, secundum 155Vilhelmum[65] canonistam: Si status meus vel familiae non est in tuto, hoc est quia pauper sum et sum in periculo in patientiam incidendi vel murmurandi contra Deum, non teneor dare rem meam vel a repetitione eius[66] cessare, cum caritas ordinata incipiat a se ipso et debeam plus me et meos quam extraneum diligere; 160si autem ex hoc nullum mihi vel[67] familiae periculum immineret, propter vitandum scandalum deberem sibi dare rem meam vel a repetitione ipsius cessare; hoc adiecto[68]: si credo ipsum re mea bene usurum, alias non, nam si ipsa male esset usurus, darem gladium in manu furiosi, sicque, quo relevare debui, pugnarer,

165Item pone: Aliquis habet conscientiam stramina, quae ad modum crucis sunt, calcare. Si calcat, facit contra conscientiam, „omne autem, quod non est ex fide, peccatum est”[69], Ad Romanos XIV. Si non calcat, levis est et pussilanimis, sicque manente conscientia erronea perplexus est. Sed nimirum: talis potest et 170debet talem conscientiam deponere per se vel alterius consilium, secundum Petrum[70], Super II Sententiarum, et Thomam[71], Prima Secundae, q. XXX, articulo V et VI.

Item pone: Aliquis accedit ad communicandum et tandem remorsum habet conscientiae accedere, quid faciet? Si 175accedet, aget contra conscientiam, si non, scandalum generabit. Sed certe secundum Petrum[72]: Peccator contritus, quando[73] vult communicare, si habet copiam sacerdotis, qui eum possit absolvere, peccat sine confessione communicando, quia ad sacramentum istud sumendum requiritur reconciliatio secundum 180iudicium[74] Ecclesiae, si autem non habet et imminet aliqua necessitas communicandi vel celebrandi, at[75] quia timetur scandalum populi vel iam incepit ministerium sacramenti, vel alius sacerdos officians amisit loquelam, tunc non peccat sumens cum proposito confitendi.

185Item pone: Aliquis est in mortali peccato et ecclesiam ingreditur, corpus Christi levatur, quid faciet? Si enim inspexerit, Christum contra se provocare videtur, si non, notabitur. Sed certe talis, si caute per humilitatem abstinet a videndo, laudandus est, concordant Petrus et Thomas[76], dicit tamen Albertus in 190Scripto[78][77], distinctione XI, quod peccator videre potest corpus Christi, sed non[79] multo aspectu propter humilitatem, immo potius viso corpore percutiat[80] pectus in poenitentia, quod non sit dignus in conspectu et visu remanere tantae sanctitatis.

Item pone: Sacerdos scit parochianum esse in mortali 195peccato[81], qui petit eucharistiam, quid faciet? Si dabit indigno, videtur quod indigne ministrabit, si non, deteget peccatorem. Solutio huius secundum Thomam[82], quod si esset[83] peccatum occultum et exigit in occulto, debet ei denegare et monere eum, ne publice petat, si autem exigit[84] in manifesto, debet ei dare, De 200consecratione, distinctione III: ‘Non prohibeat’[85], alias enim esset revelator criminis vel proditor confessionis.

Item pone: Alter coniugum[86] certo die communicavit, exigit debitum alter instanter, quid faciet ille? Si reddit[87], peccare videtur mortaliter, si non, fraudabit alterum et poterit esse occasio 205deterioris. Dicendum[88] secundum Albertum, IV Sententiarum, distinctione XXXII, circa finem, quod quamvis illo die non est poscendum debitum nec reddendum, si tamen alter multum instet, non credit ipse, quod mortale peccatum committat.[89]

Item pone: Sacerdos est in mortali, videt hostiam in terra[90] 210consecratam iacentem, nec alius sacerdos adest ibi, quid faciet ille? Si tangit, peccare mortaliter videtur, si non, scandalum generabit vel irreverentiam factam sacramento dissimilare videbitur, quod non videtur fieri sine mortali. Solutio secundum Petrum[91], quod si tangit cum timore et tremore, non peccat, idem 215Innocentius, Extra. De poenitentiis et remissionibus: ‘Quod in te’[92]. Et idem est, si sacerdos peccator alicui in necessitate constituto eucharistiam tribuit secundum Innocentium, ibidem, Extra. De poe.

Item pone: Consummato matrimonio per carnalem copulam 220unus coniugum cognoscit in IV vel III gradu[93] consanguinitatis vel affinitatis esse sibi alterum coniunctum, caret probationibus vel probationes inducit, quae non probant, ipse tamen certus est de illo, quid faciet? Si dimittet coniugium, excommunicabitur[94] per Ecclesiam, si commiscebitur[95], faciet semper 225contra conscientiam et ita aedificabit ad gehennam[96]. Solutio per capitulum: ‘Inquisitioni’, Extra. De sententia excommunicationis, quod talis „potius[98] debet excommunicationis sententiam humiliter sustinere quam contra conscientiam commisceri”[97].

Item pone: Venit adulter ad presbyterum et dicit sub 230sigillo confessionis vel secreti, qualiter velit maritum adultere occidere, quid faciet? Si dicet, erit proditor criminis vel confessionis, si non, erit reus homicidii, si acciderit. Solutio: Quod non debet personam quamlibet designare, potest autem dicere: ‘Habes inimicitias capitales, custodi corpus tuum, ne 235in vita offendaris’.

Item pone: Parochialis sacerdos deprehendit suum parochianum in confessione fuisse et esse haereticum, quid faciet? Si dicet inquisitori vel episcopo, erit proditor confessionis, si non, lupum sustinebit inter oves non sine gravi periculo animarum. 240Solutio: Dicat episcopo: ‘Vigila, pater, ibi super gregem, quia habeo lupum inter oves’.

Multique casus et varii emergunt, quo pluries homines perplectuntur. Quare petenda est sapientia increata, ut det nobis prudentiam. Primo cordis, quae consistit in dispositione 245praesentium, in recogitatione praeteritorum et in provisione futurorum. De qua[99] quidem prudentia scribitur in Psalmo: „Utinam saperent”, scilicet praesentia, „et intelligerent”, scilicet praeterita, „et novissima”, scilicet futura, „providerent”[100]. Deinde prudentiam oris, quae consistit im moderatione sermonum. 250De quo Salomon in Proverbiis: „Qui moderatur labia sua, prudentissimus est”[101]. Postea prudentiam operis, quae consistit, secundum Tullium, in fuga mali et in electione boni[102], iuxta Psalmistam dicentem: „Declina a malo et fac bonum”[103]. Inquam ‘prudentiam’, non tam humanam, quae providet carni, sed divinam, 255quae providet saluti. Hanc igitur, fili, quaere ‘prudentiam, ut eruaris a via mala’ et ad viam, quae Christus est, perducaris. Quod[104] nobis praestare dignetur.

SERMO XLI

SERMO ISTE EST DE HUMILITATE CONTRA SUPERBIAM REGIS ET PRAELATI, ET DE PATIENTIA OPPRESSORUM

A f. 100vb-103va; B f. 91ra-93ra; W f. 75ra-76vb

5„Quanto magnus[1] es, humilia te in omnibus, ut coram Deo invenias gratiam”[2], Ecclesiastici III. Si periculis expositam cernimus ex Scripturis superbiam et iactantiam, in tuto positam cognoscemus humilitatem. Invenimus equidem, quod propter appetitum excellentiae angelus de caelo est ad locum tenebrarum 10detrusus, homo primus de paradisi deliciis propulsus, et sic de pulcherrimo angelo factus est taeterrimus[3] diabolus, de protoplasto virtutibus picto, sapientia vallato et tali, qui si[4] sicut erat conditus, vivens sub oboedientia in originali iustitia, permansisset immortalis, tandem esset homo inutilis, nudus et vacuus, 15stultus et insipiens, „vagus et profugus factus est super terram”[5]. Nec mirum, „homo enim, cum in honore esset, non intellexit, comparatus est iumentis insipientibus et similis factus est illis”[6]. Et hinc est, quod ait Cassiodorus[7], Super Psalmo XLIV: Superbia „de angelo diabolum fecit et homini necem intulit, et concessa 20beatitudine privavit; omnium malorum mater, scelerum fons, vena nequitiae”[8]. Haec ille.

Non igitur[9] habeas appetitum excellentiae, sed ‘quanto magnus es, humilia te in omnibus et in conspectu Dei invenies gratiam’. Non infleris spiritu iactantiae, sicut inflatus Goliath[10] 25Philistaeus[12], qui exprobravit exercitui Israel requirens, ut aliquis veniret cum eo ad singulare certamen, I Regum XVII[11]. Confidebat enim in fortitudine ac mole corporis et armis[13], sed David adversus eum in humilitate sua praevaluit in funda et lapide in nomine Domini. Nec sicut Benadad[14], rex Syriae, qui misit 30nuntios ad regum Israel, dicens: „Haec faciant mihi dii et haec addant, si suffecerit pulvis Samariae pugillis omnis populi, qui sequitur me”[15], sed responsum est ei pulchre: „Ne glorietur accinctus aeque ut discinctus”[16]. Unde factum est, quod in fugam conversus est et percussa Syria plaga magna, nec praevaluit, licet 35habuerit praeter suum exercitum XXXII reges secum, et anno sequenti, cum iterum confidens in multitudine exercitus contra regem Israel ascendisset, bello commisso de Syris centum milia peditum una die[17] ceciderunt et VII milia hominum, qui in Aphec civitatem fugerunt, per murum oppressa sunt.

40Ex quibus patet, quod „non est differentia in conspectu Dei salvare aut vincere in paucis sicut in multis”[18], nec semper maior exercitus minorem vincit, non enim ex hominibus, sed de caelo victoria datur. Ideoque sint fortes animo non deiecti regni catholici defensores, quoniam si humiliati vere fuerint in conspectu 45Dei viventis, vitam, per quam iram Dei moverunt[19], emendantes, disperdet Dominus omnes, qui in multitudine vel multorum assistentia gloriantur. Eo quod instet „dies Domini exercituum super omnem superbum et excelsum et super[21] omnem arrogantem, et humiliabitur, et super omnes colles erectos, super omnem 50turrim excelsam et super omnem murum munitum”[20]. Non infleris adhuc, quaeso, spiritu iactantiae, sicut Rabsaces[22], qui ex parte regis Assyriorum dixit: „Numquid liberaverunt dii gentium terram suam de manu regis Assyriorum”[23], „quinam[24] sint illi in universis diis terrarum, qui eruerunt regionem de manu mea, ut possit 55eruere Deus Ierusalem[26] de manu mea”[25], IV Regum XVIII. Propter quod „venit angelus Domini et percussit in castris Assyriorum centum octoginta[28] quinque milia hominum”[27]. Ex quo patet, quod blasphemorum potestas non diu durat.

Item patet, quod quamvis occulto Dei iudicio homini 60perverso datur potestas ad horam vel breve tempus dominandi, si tamen virtutem et fortitudinem exercitus seu victoriam refert ad sapientiam, potestatem vel industriam suam et non ad sapientiam increatam, quae Deus est, poenam iactantiae sibi debitam non evadet.

65Patet etiam, quod inter omnia nefanda, quae vertuntur sub oculis maiestatis, blasphemia in Deum et superbia, quae statim, ut fuit a diabolo genita, de caelo ad inferos est detrusa, celerius aliis puniuntur. Et ratio, quia blasphemia procedit ex malitia et incidit in crimen laesae maiestatis, quod sine mora, ne 70ceteri pravitatis exemplo corrumpantur, puniri iuste potest, licet Deus etiam blasphemos ex sua misericordia infinita interdum ut poeniteant, patienter exspectet. Superbia vero, quia[29] fortissimo et infinito in vigore et in fortitudine se opponit et resistit, consequens est, ut strata succumbat.

75Non ducaris praeterea spiritu iactantiae sicut Aman, qui ad convivium Esther reginae invitatus, vocavit amicos et uxorem suam et exposuit illis magnitudinem divitiarum suarum, et quomodo cum rege solus prandere debebat in eadem trabe, quam Mardochaeo pro suspendio fecerat, eo quod renuit eum 80adorare, in crastino est suspensus, Esther V[30]. Quo nimirum exemplo doceris, ut arridenti fortunae non credas. Nam ait Ganiphredus: „Si bene successit, non prima, sed ultima spectes; a casu describe diem, non solis ab ortu. Exemplar Syrenes habe, docearis in illis. Nulla fides rerum – sequitur post mella 85venenum”[31]. Item narrat Valerius Maximus, libro VII, capitulo ultimo, de quodam, „cuius omnes conatus placido exhibebantur itinere, cui velle et posse in aequo positum[33] erat, qui anulum in profundum aquae, etiam ne omnis incommodi[34] expers esset, abiecit. Quem tamen capto pisce, qui eum devoraverat, continuo 90recuperavit. Sed tandem Darii regis praefectus hunc in excellentissimo montis vertice cruci affixit”[32]. Et ibidem narrat de Crasso[35], cui „pecuniae magnitudo locupletis nomen dedit. Sed eidem[37] postea inopiam turpem decoctoris appellationem inussit[38]. Siquidem, quia solidum praestare non potuit, a creditoribus 95amara suggillatione non caruit cumque egens ambularet, dives ab omnibus salutabatur”[36]. Ibidem narrat de Mario[39], qui in multis prosperatus et deinde[41] proscriptus et multis adversis afflictus.[40] Simile accidit Adonibezec[42] regi, quem comprehenderunt Iudas et Simeon caesis summitatibus manuum ac[43] pedum, dixit enim: 100„Septuaginta reges amputatis manibus ac pedum summitatibus colligebant sub mensa mea ciborum reliquias; sicut feci, ita reddidit mihi Dominus”[44], Iudicum primo.

Non igitur, fili, si prosperaris, te efferas[45], nec in prosperitate[46] praesumptuose confidas, si qui adversitate premuntur, non 105despicias et mutabilitatem seu labilitatem fortunae diligenter consideres, ‘quantoque magnus fueris, humilia te in omnibus et in conspectu Dei invenies gratiam’.

Sit Deus spes tua et tutela in omnibus, si quid adversitatis evenerit a propriis vel extraneis. Si vir es, viriliter age – non[47] 110te deiciat adversitas, multitudo malignantium non frangat, adversitas quippe virum ostendit, non facit. Unde Seneca in libro De providentia, sicut „amnes[48] et imbres et fontes non mutant saporem maris nec remittunt, ita adversarum rerum impetus viri fortis non vertit animum, manet in statu et quid[50] evenit, in 115suum colorem trahit, est enim omnibus extremis potentior”[49]. Et sequitur: „Omnia adversa exercitationes putat. Athletas[51] – inquit – videmus, quibus cura est cum fortissimis confligere; marcet sine adversario virtus”[52]. Et iterum ait: „Gaudent magni viri rebus adversis, non aliter quam fortes milites belli triumpho; 120gubernatorem in tempestate, in acie militem intelligas”; „calamitas virtutis occasio est”[53]. Et subdit: „Illos merito quis dixerit miseros, qui nimia felicitate torpescunt”[54], „ignis enim aurum probat, miseria autem fortes animos”[55]; „non est arbor celsa vel fortis, nisi in quam frequens ventus incursat, ipsa enim vexatione 125constringitur[57] et radices certius figit”[56]. Et exemplificat ibi de magnis viris, qui sustinuerunt[59] multa adversa: de Demetrio, qui ait: „Nihil infelicius eo, cui nihil umquam[60] adversi evenit”, de Mucio[61], qui sustinuit ignem, de Fabricio, qui paupertatem, de Rutilio[62], qui exilium, de Regulo, qui tormenta, de Socrate, qui 130venenum, sustinerunt.[58] Item Chrysostomus, Super Matthaeum, homilia XXIV: „Qui adamantem percutit, ipse est, qui percutitur; qui contra[64] stimulos calcitrat, ille est, qui stimulatur; ligans ignem in vestimento flammam[65] non consumit, sed vestimentum; sic qui insidiatur virtuosis, periclitatur”[63].

135Ex quibus patet, quod sicut vir sapiens in prosperis non debet extolli, ita nec in adversis sterni debet. Cuius causam reddit Seneca, libro III, De ira, ut „superior pars mundi et ordinatior ac propinquior sideribus non impellitur in tempestatem[67] et omni tumultu caret, inferiora vero fulminantur[68]. Eodem modo sublimis animus, 140semper quietus et in statione tranquilla collocatus”[66]. Et hinc est, quod ait idem Seneca in libro De constantia sapientis: „Sapiens nihil potest perdere, omnia enim in se reposuit; nihil fortunae credit, bona sua in solido habet, contentus virtute, quae fortuitis non indiget”[69]. Hinc cum „Stilbon philosophus interrogatus, an 145aliquid perdidisset, ‘nihil’ – inquit – omnia mea mecum sunt’. Cum tamen patrimonium eius in praedam cesserat, filias hostis rapuerat, patria in alienam condicionem[70] pervenerat. Et tamen urbe capta non se victum, sed indemnem testatus est. Habebat enim secum vera bona, quia scientiam et virtutes, dissipata vero 150et direpta non iudicavit sua, sed adventicia[71] et nutum fortunae sequentia, quae non dilexerat ut propria”. Hinc ait Iob III: „Frater fui draconum et socius struthionum”[72]. Hinc ait Veritas discipulis: „Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum”[73], quia videlicet per tribulationem itur ad divinae maiestatis visionem.

155Ecce, quam utilis est adversitas virtuosis! Animentur ergo[74] rei publicae protectores, si namque incumbit adversitas, virtus habet, quo erescat, et militia, quo magis clarescat.

Ceterum noli de multitudine divitiarum vel magnitudine aut magnificentia gloriari sicut „Nabuchodonosor, qui cum 160deambulans in aula Babylonis dixisset: ‘Nonne haec est Babylon civitas magna, quam aedificavi in robore fortitudinis meae et in gloria decoris mei’, cumque adhuc esset sermo in ore eius, vox de caelo ruit: ‘Tibi dicitur Nabuchodonosor rex: Regnum transit a te et ab[76] hominibus eicient te et cum bestiis et feris erit habitatio 165tua, foenum quasi bos comedes et septem tempora super te mutabuntur, donec scias, quod dominetur Excelsus’. Et eadem hora sermo completus est super illo, nam ab hominibus eiectus est, foenum ut bos comedit et rore caeli corpus eius infectum est[77], donec capilli eius in similitudinem aquilarum crescerent et 170ungues eius quasi ungues avium”, Danielis IV.[75]

Ecce iactantia et mentis elatio de rege glorioso iumentum quantum ad victum fecit! Ecce gloria in ignominiam est subito permutata! Ecce, qui voluerit pridem coli ut Deus, factus est ut equus et mulus, in quo non est intellectus.

175Sciant igitur universi reges et principes, quod tamdiu regnant et principantur, quamdiu placet Deo excelso, et ideo subiciantur, si nolunt removeri a solio, „per Ipsum quippe reges regnant et conditores legum iusta decernunt”[78]. O mira stoliditas regis Nabuchodonosor in eo, quod „praeceperat Holoferni 180principi militiae, ut omnes deos terrae exterminaret, ut sic ipse solus deus diceretur ab his regionibus, quas potuisset Holofernis potentia subiugare”[79]. Aut enim se intelligebat[80] hominem, et si sic, quomodo poterat optare ut deus, cum esset miser et peccator, ab hominibus vocaretur? Aut non intelligebat se esse hominem, 185sed supra homines constitutum, et sic necesse erat infra homines ipsum constitui, qui supra homines propter dignitatis fastigium se credebat levari, et ut propter superbiam se esse bestiam crederet, qui propter terrenam magnificentiam Deo similis contendebat.

190Noli de futura victoria, licet multos vicisti, te iactare[81], sicut Holofernes, sed ‘quanto maior es, humilia te in omnibus’. Ille quippe inflatus de gentium multitudine et armatorum vigore ac provinciarum diversarum et urbium eversione et lucrorum successione in verba prorumpit iactantiae, loquens ad Achior: 195„Cum percusserimus omnes quasi hominem unum, tunc et ipse gladio Assyriorum interibis”[82], Iudith V. Sed qui percutere se iactabat omnes quasi unum virum, non a viro, sed a femina gladio percussus est, et ipsius totus licet fortissimus exercitus in fugam conversus.[83] Ecce, qui vicit milia, victus est pudenter 200a femina! Quem regna et fortissimi regum[84] et principum exercitus superare non poterant, una mulier occidit! Cuius tyrannidem omnis provincia, quam invaserat, exhorruit et ad eius praesentiam trepidavit, unius mulieris manus caput eius fortiter praecidit!

205Non igitur semper confidat princeps vel rex in praeterita victoria, non sibi spondeat futurum tryumphum, a Deo enim pendet victoria, non ab armis, et qui victus interdum oppressus a vincente ingemuit, postea viribus resumptis interdum vincit victorem. Unde Cato: „Victorem a victo quandoque superari[85] 210videmus”[86]. Hinc Prima[87] Machabaeorum III, dicitur: „Audivit Seron, quod Iudas congregavit ecclesiam fidelium et ait: ‘Faciam mihi nomen et debellabo Iudam’”[88], a quo tamen contritus est.

Ecce, qui sibi nomen magnificentiae futurae promisit, turpitudinem suae vesaniae posteris dimisit! Qui igitur vult 215alium superare, non se iacticet, sed victoriam de caelo postulet. Qui in casibus inopinatis et paene desperatis victoriam concedit, non innitatur superbiae, quantaecumque[89] quis fuerit potentiae, quoniam superbiam comitatur casus.

Hinc, quia Demetrius, filius Demetrii, misit ad Ionathan 220dicens: „Descende ad nos in campum et[91] comparemur illic invicem, quia mecum est virtus bellorum; interroga et disce, quis sum ego”[90]; paulo post ei male successit, I Machabaeorum X. Vide[92], quod is, qui voluit alios docere de sua gloria, docuit de confusione et turpitudine sua! Gentilis enim erat, nec 225Scripturam noverat, quae dicit: ‘Quanto magnus es[93], humilia te in omnibus’.

Hinc Nicanor pugnaturus contra Iudam et socios eius vocavit negotiatores promittens se daturum pro uno talento decem mancipia Iudaeorum, II Machabaeorum VIII.[94] Insensatus, prius 230vendere voluit, antequam rerum possessio in dominium[95] eius pervenit, ita enim credebat se securum de victoria, quod vendidit Iudaeos, antequam in campo videret eos. Pro uno talento tot homines pensavit, qui solus obolum apud Deum non valuit ingressusque bellum caput amisit. Mira superbia „Nicanoris 235inquientis, si est potens in caelo, qui imperavit agi diem sabbatorum, et respondentibus Iudaeis: ‘Est Dominus potens in caelo, qui iussit agi septimam diem’, quod ausus est dicere: ‘Et ego regis praecepta[97] impleri’”[96], II Machabaeorum XV. Non enim fastuosus omnipotentiam Dei metuit, non iudicia sua expavescit, abscondita 240quippe sunt ab oculis eius. Cui, licet ad tempus promittatur ex alto, ut in sanctos saeviat vel iustos, poenam tamen superbiae debitam non evadit.

Quibus exemplis instrueris, ut ‘quanto maior fueris, humilieris in omnibus’, quoniam „qui se humiliat, exaltabitur”[98], hic 245in praesenti per gratiam et in futuro per gloriam. Quod nobis praestare dignetur Dei filius in saecula benedictus. Amen[99].

SERMO XLIII

SERMO EST DE MULIERIBUS MAGNAE FIDEI, MAGNAE SAPIENTIAE, MAGNAE FORTITUDINIS, PLURIMAE FALLACIAE ET MIRAE STULTITIAE

5A f. 107ra-111vb; B f. 95rb-98vb; W f. 79ra-82ra

„O viri, ad vos clamito”, Proverbiorum VIII[1]. Numquid feminis non est dicenda sapientia, quia per os Sapientis inquit sapientia[2] increata: ‘O viri, ad vos clamito’? An omnes sic sunt sapientes[3], ut non indigeant doceri, cum dicit Salomon: „Audiens sapiens 10sapientior erit”[4], et de regina Saba inquit Veritas, quod „venit a finibus terrae audire sapientiam Salomonis?”[5] An fortasse dicat ideo[6]: ‘Ad vos, viri, clamito’, quia dicit alibi: „Mulierem fortem quis inveniat?”[7] Quasi dicat: Vix invenitur mulier, quae mente virum induat et viriliter agat. An forsitan ideo, quia dicit iterum 15alibi: „Virum[9] ex mille reperi, mulierem ex omnibus non inveni”[8].

Et si sic, quomodo sexu mulier, sed semper virgo intacta, virgo intemerata, virgo sine ruga, ante partum et in partu et post partum tam sapienter se habuit, quod Dei Patris sapientiam in suo sanctissimo utero baiulavit et in lucem mundo, ut 20„illuminaret omnem hominem venientem[11] in hunc mundum”[10], produxit? Qualiter etiam perplures[12] virgines Deo dicatae, sanctimoniales, viduae atque coniugatae apud Deum et sanctam Ecclesiam sanctitatis praeconiis attolluntur? Sed nimirum, et viris et feminis est sapientia proponenda, de quibus spes est, 25quod viriliter agant.

Inveniuntur siquidem mulieres magnae fidei, magnae sapientiae, magnae fortitudinis, plurimae fallaciae et mirae stultitiae.

Magna fides apparet in Rebecca, quae ita fuit argumentosa, 30quod benedictio, quam Isaac Esau primogenito suo dare disposuerat, Iacob fuit data. Benedixit enim ei pater praeter[14] intentionem et tamen fuit benedictus, Genesis XXVIII.[13] Ecce fides in benedicendo filio praevaluit mulieris!

Item patet in Ruth, quae adhaesit socrui[15] suae Noemi, 35dicens: „Populus tuus populus meus, et Deus tuus Deus meus”[16]. Unde Booz princeps dixit ei[17]: „Reddat tibi Dominus plenam mercedem, ad quem venisti et sub cuius confugisti[19] alas”[18], Ruth I et II. Ecce, si gentilis propter fidem, quam ad socrum[20] suam habuit, et vitam virtuosam, exaltari promeruit, non dubites, 40christiana, quin etsi paupertate opprimeris, succurret tibi fides; non dico magna, sed etiam „sicut granum sinapis”[21] parva, dummodo non sit per auguria, per divinationes, per sortilegia sive praesagia confracta. Quare consolationem quaere a Deo, non ab homine, tene fidem Creatori[22] tuo inconcussam, sciens 45quod sine fide impossibile est placere Deo.

Patet etiam fides magna in illa muliere, quae septem filios suos torqueri uno die vidit et ipsos ad moriendum pro lege Dei animavit, II Machabaeorum VII.[23] Sed nunc mulieres non dico propter filios, immo propter amasios legem Dei abiciunt, nec 50filios aut filias animant ad virtutes, sed praeexercitant ad amatoria et mundana, et[24] qualiter possint placere mundo, non autem Deo. Infelices matres, quae pueros sic diligunt, quod eos dirigunt in abyssum! Infelices pueri, quibus parentum vita est vel fuit damnationis aeternae nutritiva!

55Item patet in Maria Magdalena, quae licet peccatrix fuerat, quia tamen lavanda ad fontem misericordiae cucurrit et ad veram sapientiam relicta stultitia declinavit, peccatorum remissionem obtinuit, dicente Domino: „Fides tua te salvam fecit, vade in pace”[25], Lucae VII et Marci IX. Sic[26] revera, si, quod absit, quis venisset 60in profundum peccatorum, non diffidat de Dei misericordia, quae est infinita, sed habeat confidentiam, si toto corde luxerit, de salute. Dicit enim Dominus per Prophetam: Quacumque hora peccator ingemuerit, dimittuntur ei peccata sua.[27] Non est difficultas maior hunc vel illum peccatorem salvandi, licet sit 65maior gravitas peccatoribus quibusdam a peccatis cessandi.

Taceo Chananaeam, quae audivit a Domino: „O mulier, magna est fides tua: fiat tibi sicut vis”[28], et haemorrhoissam, quae fidem tantam habuit, ut si etiam fimbriam vestis Christi tangeret, sanaretur, sicut et factum est, nam dictum est ei a Domino: 70„Confide, filia, fides tua te salvam fecit”[29].

Ecce mulieres magnae fidei et plures alias Sacra Scriptura commemorat.

Et si ad gentiles habeatur respectus, invenitur fides mulierum ad viros multipliciter in coniugio commendata, nam Valerius, 75De fide uxoris, libro[30] VI, capitulo VII, de pluribus narrat.

Et primo, qualiter „Sulpicia[31], cum a matre sua Iulia diligentissime custodiretur, ne virum suum proscriptum in Syciliam sequeretur, nihilominus famulari[33] veste sumpta, cum duabus ancillis et totidem servis ad eum clandestina fuga pervenit, 80nec recusavit se ipsam proscribere, ut ei fides sua in proscripto constaret”.[32]

Secundo narrat de alia, quae „virum suum proscriptum inter cameram et tectum cubiculi abditum una conscia[35] ancilla ab imminente exitio, non sine magno periculo suo tutum[36] praestitit 85viro[37] refugium, singularique fide id egit, ut cum ceteri proscripti vix evaderent in alienis regionibus, ille in cubiculo et in sinu coniugis salutem retineret”[34].

Et ibidem[38] narrat de „Aemilia, uxore Africani, quae tantae fuit patientiae, ut cum[40] sciret viro suo unam ex ancillis gratam 90esse, dissimulavit, ne domitorem[41] orbis Africanum feminea impatientia reum ageret, tantumque a vindicta mens eius aufugit, ut post mortem Africani manumissam ancillam in matrimonium liberto suo daret”[39].

Item idem Valerius, libro IV, capitulo V, narrat, quod „Iulia[42], 95Caesaris filia, cum vidisset Pompeii Magni caesaris vestem cruore conspersam,[44] territa metu, ne qua esset ei vis allata, exanimis cecidit[45] partumque, quem in utero conceptum habebat, edere gravi dolore corporis coacta est”[43].

Et ibidem narrat, quod „Porcia[46], filia Catonis, cum Brutum 100virum suum interemptum cognosceret, quia ferrum non dabatur, ardentes[48] ore carbones haurire non dubitavit et novi[49] generis morte assumpta est”[47].

Si ergo pagani et infideles taliter, licet inordinate interdum et excessive[50], in coniugio se amabant, multo magis fideles 105et christiani ordinato amore coniugali debent se mutuo[51] diligere et fidem sibi mutuo observare. Unde Apostolus, Ad Ephesios V[52], ait: „Viri, diligite uxores, sicut Christus Ecclesiam”[53]. Sed revera nonnulli sunt, qui inordinato ardore in uxores suas moventur, et tales non diligunt eas sicut Christus casto amore diligit 110Ecclesiam, quae est virgo sine ruga[54]. De quibus Hieronymus, Contra Iovinianum, sic inquit: „Nihil foedius est quam[55] amare uxorem sicut adulteram”[56], et subdit: „Certe, qui dicunt se causa reipublicae iungi uxoribus et liberos tollere[58], imitentur saltim pecudes[59], quae postquam venter intumuerit, ne perdant filios, 115non amatores se[60] exhibent, sed maritos”[57]. Et narrat de quodam, „qui exiturus in publicum fascia uxoris pectus colligabat et ne puncto quidem horae praesentia eius carere poterat, potionem nullam nisi alterius labris tactam vir et mulier hauriebant, et alia inepta faciebant”; et subdit: „Origo amoris honesta, sed 120magnitudo deformis; nihil enim interest, an ex honesta causa quis insaniat”[61].

Reperiuntur etiam mulieres multae magnae sapientiae – ecce siquidem, quarum paucas tangam:

Abigail, uxor Nabal Carmeli, per sapientiam et eloquentiam 125suam ac liberalitatem satis modicam vitam viro suo servavit et David ab homicidio Nabal, qui David detraxerat, removit[62], I Regum XXV. Ecce per mulierem prudentem fatuus vir in vita salvatur! Sic christianae mulieres, si assistat eis sapientia, modis omnibus laborent, ut mariti relicta peccatorum spurcitia faciant 130dignos fructus poenitentiae pro salute. Item Thecuites[63], mulier sapiens, David regem induxit ad hoc, quod filium exulem revocavit, II Regum XIV[64]. Item obsidente Ioab, principe militiae, David civitatem Abela, quaedam mulier sapiens locuta est ei et postea populo civitatis[66], quod ille cum totius patriae utilitate ab 135obsidione[67] recessit, II Regum XX[65].

Per quod patet, quod interdum consilium feminae[68], si est utile, non est contemnendum, et nec quis discat, sed quale datur consilium, est attendendum. Interdum enim uni solutionis grandis dubii medium occurrit, quod latuit alios mille et Deus, cui 140vult, dum vult, secreta sua[69] revelat variaque est hominum illustratio etiam naturalis. Nec mirum, si actum est id per feminas, cum etiam asina prophetavit et Balaam[70] in quadam illustratione excesserit, cum angelum vidit, qui eundem latuit et prophetae insipientiam redarguit, inquiens: ‘Quid me caedis’?[71]

145Inter omnes autem mulieres et virgines sicut sanctitate, ita sapientia virgo Maria, mater Domini, emicuit, quae prudenter tacuit. Pauca enim verba dixisse invenitur, sapienter cum angelo locuta est, discrete quaesivit, discretius voluntati Dei acquievit, inquiens: „Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum 150tuum”[72]. Denique post multas laudes, quas Elisabeth ei[73] dixit, nihil ei directe respondit, sed ad laudandum Deum se convertit, canens canticum dulce et suave: „Magnificat anima mea Dominum”[74], et procedente tempore locuta fuit filio[75] dulciter ipsum interrogando: „Fili, quid fecisti nobis”[76], Lucae II, et pro verecundis 155pauperibus deprecando, inquiens: „Vinum non habent”[77], et ministris locuta est utiliter instruendo: „Quodcumque dixerit vobis, facite”[78], Ioannis II. Quod exemplar inspiciant christianae mulieres et virgines[79], ut pauca et raro loquantur, in loquendo discretionem habeant, ne quempiam verbis dulcibus capiant 160aut capiantur, tantum de necessariis et utilibus quaerant, non nisi bono et cum magna cautela consentiant. Et si talis[80] vitae fuerint, ut laudibus hominum attollantur, in Deum totum referant et reducant. Non sint ad videndum et audiendum curiosae. Dina enim filia Iacob, quae exiverat videre mulieres illius regionis, 165ubi pater suus fixerat tabernaculum suum, visa a quodam viro nomine Sichem vi ab illo est opressa[81]. Non ergo mirum, si viris et mulieribus male accidat, quae volunt videre viros et videri ab illis[83] econtra.

Inveniuntur etiam magnae fortitudinis mulieres et virgines. 170Nam, ut de aliis, tam Veteris quam Novi Testamenti, feminis[84] taceam, quis non admireretur de strenuitate Iudith, quae nedum ausa fuit de occisione Holofernis, principis militiae Nabuchodonosor, regis Babylonis, qui pertransiens regiones diversas destruxit munitiones earum et lucos succendit, et morte[85] cogitare, 175sed etiam ipsum in proprio papilione[86] manu propria educto ense suo interemit, Iudith VIII.[82] Si ergo mulier suam pudicitiam et vitam pro salute reipublicae et congregationis ipsorum pensavit, vereantur viri, qui cum magno dispendio regni bellis territi vel minis sibi non bono publico vivere[87] contendunt et improbe 180pacem quaerunt; pax enim videtur eis, quam intendunt, sed non est pax, immo materia iurgiorum. Ac ideo, si aliter provideri paci non poterit, nisi bellum fiat, viriliter agant. Bella namque fiunt propter pacem, ut stratis vel subactis adversariis non sit, qui regnum exterreat vel conturbet.

185Quis non admiretur[88] etiam, quod Esther regina, stante diro regis edicto, quod nullus nisi vocatus sub poena capitis ad ipsum accederet[90], non vocata periculo mortis pro liberatione populi sui ad regem ire praesumpsit et Deo disponente gratiam invenit[89], Esther V. Cuius exemplo studeant pro liberatione patriae ac sui populi 190principes ac praelati, si necesse fuerit etiam vitam ad mortem exponere, immo morte propria salutem omnium ordinare.

Quis admirari sufficiat fortitudinem Mariae Magdalenae, quae passioni Domini constanter affuit et saepius ad sepulchrum eius venit, et recedentibus etiam discipulis non recedebat. A qua 195formam sumant mulieres et virgines, ut semper Deo mente assistant, saepius contemplando sepulturam eius et resurrectionem perlustrent, nec umquam ab amando Deo saltim habitu recedant, sed usque in finem[91] perseverant; nam alias melius esset eis[92] viam Domini non agnoscere quam post agnitam retroire.

200Inveniuntur[93] adhuc mulieres plurimae fallaciae. Respicite siquidem duas filias Loth, qualiter volentes ex patre concipere, cum verbis eum fortasse ad hoc inducere non auderent, ministrato sibi vino usque ad ebrietatem, malum propositum nefarie peregerunt, Genesis XIX.[94] Quomodo igitur alium hominem 205non decepissent, quae nec patri proprio pepercerunt? Ac ideo omnis vir caute mulieribus conversetur, etiamsi consanguineae consistant, quoniam et in his[95] instigante diabolo scelus interdum luxuriae perpetratur. Virgines coetibus fratrum et familiaribus et solitariis tractatibus non misceantur, quoniam etsi foedus 210sanguinis suspicionem non admittit, ibi tamen peccat licentius, ubi opportunitas maior peccandi occurrit. O quot et quanta nefandissima crimina luxuriae inter consanguineos committuntur! Quod totum provenit ex mala custodia parentum et ex incauta commixtione sexuum virorum et feminarum.

215Inspicite dominam Ioseph, qualiter ipsum apud virum suum pro eo, quia[97] sibi consentire ad concubitum noluit, nequiter accusavit, ut se ipsam mendaciter excusaret et[98] decipiens virum suum de ipso Ioseph se impiissime vindicavit[96], Genesis XXXIX. Ecce scelus proprium in iustum et innocentem mulier 220dolosa retorsit! Propter quod[99] non est ad ipsarum suggestionem vindicta cito de aliquo facienda, sed probentur spiritus, unde moveantur.

Inspicite mulieres Madianitas, quantae fuerunt fallaciae, quae filios Israel, quos Balaam[101] hariolus cum omnibus suis artibus 225magicis non poterat seducere, ornatu meretricio deceperunt et ad culturam deorum suorum pertraxerint[102], Numeri XXV.[100] Ex quo patet, quod gravior est lucta cum femina quam solo spiritu maligno, nam in lucta maligni cum homine unus contra unum, ut ita dicam, proeliatur, si vero bellum ingeritur ex 230femina, spiritus suggerit, caro titillat, femina inflammat[103] – et sic, cum „funiculus triplex difficulter rumpatur”[104], rarus est, nisi longe fugiat, qui tunc vincat. Patet etiam, quod ornamenta mulierum sunt nutritiva et generativa vitiorum et capiunt multos. Unde de Iudith, cuius ornamenta deceperunt Holofernem, 235legitur: Induit se vestimento laetitiae, unxit faciem suam ungento, colligavit cincinnos suos mitra ad decipiendum illum, licet bona intentione fecerit, Iudith XVI.[105] Si igitur ornamenta sanctae mulieri apposita sic capiunt, qualiter non capient illi annexa, cuius totus animus est, ut amatoribus suis complaceat, 240ut nomen sibi pulchritudinis apud mundum acquirat? Et tales audiant, quid dicat Ambrosius in Hexaëmeron: „Deles picturam Dei, si vultum tuum materiali candore oblinas, si exquisito rubore perfundas”[106]; et Augustinus Ad Praesidium, scribens: „Fucare pigmentis[107], quibus rubicundior appareat, adulterina 245est fallacia, qua, non dubito, ipsos maritos se nolle decipi, quibus solum permittendae sunt feminae ornari secundum veniam, non secundum imperium”[108]. Item Cyprianus, De habitu virginum: „Non virgines tantum aut viduas, sed et nuptas et omnes omnino feminas admonendas, quod opus Dei: facturam 250et plasma adulterare[109] nullomodo debeant adhibito flavo colore vel nigro pulvere, vel rubore aut[110] cuiuslibet liniamenti naturae[111] corrumpere medicamine”; et subdit: „Deo inferunt iniuriam, quando illud, quod ille formavit, reformare contendunt”. Haec ille.

255Mira igitur fatuitas mulierum, quae putant humano plus[112] quam Dei artificio fieri pulchriores. Mirabilis dementia mutare naturae effigiem et adulterinam[113] speciem vanam et cito mutabilem, et talem, quae naturalem permanentem et stabilem corrumpit, inducere. Si fugiunt actuum adulteria, fugiant adulterina; 260et illa sunt intolerabilia, ista intolerabiliora suo modo videntur, nam ibi pudicitia, hic natura adulteratur. Sed stultae mulieres credunt, si fucatae fuerint, se reputari pulchriores. Quod nimirum locum habet in stultis, non sapientibus viris – absit enim, ut vir sapiens[114] plus adulterinam quam naturalem speciem 265commendet: cum color adveniens corpori non sit comparabilis nativo, immo cum facies adulterino colore fuscatur, os abominabili foetore corrumpitur. Et nimirum: „vanitatum vanitas”[115] sic homo vivens! Quid nempe inanius quam crines crispare, interdum crinium mendicata suffragia quaerere, colorare caesariem, 270tingere genas, ungere faciem, producere supercilia, quando quidem vana sit gloria et vana sit pulchritudo. Omnis caro feminae et omnis gloria eius tamquam flos agri. Fateor, quod ubi livor ex incisione vel alio casu seu defectu fuerit, ut maritos ab adulteriis removeant, caute[116] defectum hunc palliare possunt, sed 275coloribus se tingere etiam ad maritis propriis placendum non invenitur a Scriptura Sancta concessum, non enim omnes, qui faciem adulterinam sic inspiciunt, mariti consistunt. Talis ergo mulier est rete diaboli, ianua inferni, via[117] iniquitatis, scorpionis percussio, quae cum proximat – stimulat, cum loquitur – inflammat, 280cum arridet – igne flamigero videntem exurit.

Quid est talis mulier nisi hostis Christi, inimica pudicitiae, valida temptatio, desiderabilis calamitas, infatigabilis poena, familiare malum, domesticum periculum, dulce malum, delectabile detrimentum? Quid est talis mulier nisi in natura 285monstrum, laqueus daemonum, angelorum et hominum spectaculum? Sed dicet: Scit Deus, quod ornor non ut provocem ad amandum, sed teneam statum. Quam tollens opinionem dicit beatus Hieronymus: Si vir vel mulier se ornaverit et vultus hominum ad se provocaverit, etsi nullum inde sequatur damnum, 290iudicium tamen patietur aeternum, quia venenum attulit, si fuisset, qui biberet.[118] Haec ille.

Non igitur videri aliter quam sunt, mulieres vel viri expetant, non tam ornatu quam vestitu honeste contenti sint. Dicit enim poeta: „Aurea nobilitas luteam si vestiat ollam, non ideo 295sequitur hanc minus esse lutum”[119]. Sed mulieres procatrices diaboli diversis fallaciis modos exquirunt, quibus diabolo et mundo servire possint. Quorum aliquos tangens beatus Hieronymus in Epistula ad matrem et filiam, sic inquit: „De industria dissuta[120] sit tunica, ut aliquid intus[123] appareat, operitur, quod foedum est. 300Cingulo angustius[124] pectus arctatur, capilli in frontem vel in aures defluunt. Palliolum interdum cadit, ut candidos nudet humeros et quasi videri noluerit, celat festina, quod reserat volens”[121]. „Aliud pollicetur; aliud ostendit, lingua[125] personat castitatem et totum corpus profert impudicitiam”[126]. Vix est ita turpis aut senio 305confecta, quae non gaudeat et liberter[127] audiat, si dicatur: pulchra, delectant castas[128] etiam praeconia formae. Haec ille. Item Hugo in libello ad volentem[129] nubere tangit aliquas fallacias mulieris, inquiens: „Mulier, quod sine teste gerit, quasi non fecerit, obliviscitur. Si quis autem testis affuerit, ipsa cum artificio linguae 310cogit eum non vidisse, quod vidit et quod verbis excusare non valet, hoc lacrimis excusat. Blanditur[130] oculis, seducit osculis, instat amplexibus”[122]. Haec ille.

Ex quibus patet, quod difficile est fraudes cognoscere mulieris, nam arridendo[131] seducit, illacrimando fallit, blandiendo[132] 315secretum exquirit, suspirando illaqueat, tangendo cor subvertit. Quod est cernere in uxore[133] Samsonis fortissimi, quae fundens apud eum lacrimas et suspirans, dicebat: „Odisti me, idcirco[135] problema non vis exponere”, tandem dum victus uxoris instantia problema[136] exposuit, ipsa illud in damnum viri proprii 320revelavit, Iudicum IV[134]. Et Dalila[137], uxor altera eiusdem, multum fuit Samsoni molesta, perquirens sollicite, ubi virtus suae fortitudinis latitaret, quod fecit per multos dies spatium ad quietem non tribuens, ita quod quasi anima eius defecit, tandem Samson fortissimus blanditia mulieris seductus et amore vinctus stultae 325totum cordis[139] secretum aperuit, et caecatur, Iudicum XIII.[138]

Inveniuntur ultimo[140] mulieres mirae stultitiae. Numquid enim stulta non erat Eva, quae legitur primo locuta esse cum serpente quam cum Deo, ipsum adorando, vel cum viro suo ad aliquam eruditionem percipiendam, Genesis III?[141] Sic stultae 330sunt, quae paratiores[142] sunt ad loquendum de mundi pompa vel concupiscentia quam de sacri evangelii doctrina vel legis disciplina. An stulte non dixit Rachel, quae cernens, quod esset infecunda, marito suo ait: „Da mihi liberos, alioquin moriar”[143], quasi de sterili fecundam facere esset in ipsius potestate, 335Genesis XXX. Sic stultae sunt, quae a maritis quidpiam ultra vires[144] ipsorum expetunt aut aliquid ultra facultates requirunt, seu quae res impossibiles per naturam vel habitum a maritis exigunt, velut si concitantur pro eo, quod ex semine ipsorum prolem non suscipiunt aut quod ditioribus in ornatu non aequantur 340vel si casu seu diffortunio egestas accidat, non propter se, sed maritorum peccata accidisse dicunt. An Michol[145], filia Saul regis, stulta dici non debeat, quae David suum maritum prae magna devotione coram archa Domini ob[147] honorem Domini saltantem, ipsum despexit in corde et dixit ei: „Quam gloriosus fuit hodie 345rex Israel, discooperiens se coram ancillis suis”[146]. Cuius stultitiam prudenti responsione ipse David redarguit, inquiens: „Ludam coram Domino et vilior fiam”[148].

Per quod patet, quod mulieres stultae sunt, si maritos suos[149], incedentes simpliciter aut Deo in simplicitate servientes, despiciunt, 350seu si casu nudatos vel infirmos detestantur. Non enim se, quid sunt vel quid de maritis suis sentire debeant, cognoscunt, quia „sepulchra deaurata intus plena spurcitia et faetore”[150], cum sapientes uxores non alias pulchriores, non fortiores, non sapientiores et meliores quam maritos proprios existimant[151], 355quibus familiari conversatione et pia conversantur.

An non stulta fuit uxor Iob, quae Iob sancto sedenti in sterquilinio et saniem testa radenti dixit: „Benedic Deo et morere”?[152] Sed ille uxori, licet plaga fuisset a planta pedis usque ad verticem capitis[153] putretidinis percussus, sapienter respondit, 360dicens[154]: „Quasi una de stultis mulieribus locuta es”[155], Iob XI. Sic nonnullae, si mariti morbis aut infirmitatibus atteruntur, contra eos plerumque invehuntur et addunt dolores doloribus et afflictionem afflictis. Quod esse non debet, nam cum uxor sit pars mariti, debet sibi esse materia consolationis et refrigerii, non 365maeroris.

An non erat stulta mulier meretrix, quae dum super quodam infante coram rege Salomone cum alia muliere similiter meretrice disceptaret, dicente rege: „Afferte mihi gladium” et: „Dividite infantem dateque dimidiam partem uni et dimidiam 370alteri”[156], dum[157] mater pueri dixit: „Obsecro, domine, dimitte illi infantem vivum”, illa[159] contradixit: „Nec mihi, nec tibi sit, sed dividatur”[158], III Regum III? Sic nonnulli viri et feminae, etsi iustitiam litigandi non habent, nihilominus tamen ira moti causas de non causis confingunt, ut eos, quibus irati sunt, provocent, 375damnificent vel conturbent.

An stulta non erat uxor Aman superbissimi, quae audiens querimoniam, quam faciebat de Mardochaeo pro eo, quod cum esset maior ceteris, apud regem sibi noluit inclinari, respondit debere parari excelsam trabem et appendatur in ea. Sed mox 380mutata fortuna in oppositam qualitatem Aman, qui paraverat[161] alteri patibulum, in eodem est appensus, et Mardochaeus apud regem et proceres ac populum universum multum honoratus[160], Esther V. Sic nonnullae maritis suadent, ut alios opprimant, sed qui praedari conatur, verso fortunae mantello praedatur, et qui 385sagittare alium voluit, sagittatur, „qui paravit alteri foveam, incidet in eam”[162].

Per quod patet, quod si cui fortitudo vel magnificentia arriserit, neminem concutiat, quoniam nihil est, ut ait Boethius, primo Consolationum, „quod quis in alium facere potest, quod 390ipse ab altero sustinere non possit. Busiridem[164] – inquit – accepimus necare hospites ipsumque ab Hercule necatum”[163].

An non stulta fuit petitio matris filiorum Zebedaei, quae dixit Domino[165]: „Dic, ut sedeant hi duo filii mei: unus ad dexteram et alius ad sinistram in regno tuo”[166], Matthaei XX? Sic 395nonnulli parentes tantum curant de filiis, ut regi terreno refulgenter assistant, quod tandem ad dexteram suam promoveri possint, ut sedeant, sed nullam curam habent, ut Deum timeant et ex[167] toto corde perquirant et diligant, in praeceptis suis ambulant et malum nedum non[168] committant, sed illi consentiant, ut 400sic serviendo Deo conregnare possint.

Nunc ergo, dilectissimi, audistis mulieres laude dignas: magnae fidei, magnae sapientiae et fortitudinis, audistis dignas confusione: plurimae fallaciae et mirae stultitiae, ut illas quasi exemplares imitari, istas quasi quaedam retia diaboli fugere valeatis. 405Quibus omnibus, etsi praesto est, ut luceat sapientia Dei, specialiter tamen ad illas clamat, quas viriles animos habere non effeminatos considerat, inquiens: ‘O viri, ad vos clamito’, videlicet: ‘O feminae viriles, quia nihil in mente geritis muliebre vel defluxum, ad vos clamito, ut in regulanda vita vestra mille[169], ut 410ita dicatur, oculos habeatis. Cavete[170] vobis non tantum a malo, sed etiam ab omni specie mali: a luxuriosis tactibus, a venenatis aspectibus[171], a familiaribus et assiduis cum viris tractatibus, a virorum sub eodem tecto cohabitationibus, a vanis locutionibus[172], a levitatibus, a foedis amplexibus et omnibus carnalis amoris 415nutritivis et generativis’.

Videte, ne forte si clenodia stultitiae apud vos Dei sapientia inveniat, quasi fatuas virgines vos repellat, sed lampades ornate, oleum sanctitatis assumite, ut dum sponsus vester pulcherrimus, in quem „desiderant angeli prospicere”[173], advenerit, sibi digne 420occurrere et secum in gloria regnare feliciter valeatis in regno[174] caelorum[175]. Quod nobis etc[176].

SERMO XLVI

SERMO, QUOD SAPIENTIA SIT ARMIS BELLICIS PREAPONENDA

A f. 116va-118va; B f. 102rb-104ra; W f. 85va-87ra

„Melior est sapientia quam arma bellica”[1], Ecclesiastes IX. Nulla 5communitas, principatus aut regnum propter pronitatem hominum ad peccandum et[2] propter cupiditatem eorum, ex qua surgunt infinitae quaestiones, potest digne subsistere, nisi lege certa regatur. Lex autem, per quam debet salubriter dirigi, debet esse rationabilis, evidens, utilis et[3] honesta. Verum quia omnium 10legum inanis est censura, nisi divinae legis imaginem gerant[5], ut ait Augustinus[4], VI[6] De civitate Dei, ideo omnes leges emanare debent a lege divina et nullatenus ei contraire, iuxta quod per os Salomonis, Proverbiorum VIII, inquit Sapientia: „Per me reges regnant et conditores legum iusta decernunt”[7].

15Unde haec res publica sola est ordinata, quae legibus regulatis lege divina regulatur, quia tunc est civitas Dei, in qua dux est veritas, lex est caritas[8], modus iustitia et aequitas. Et quamvis non sit civitas, provincia, principatus aut regnum, quin leges habeat, quibus homines quasi equi frenis regi debent, rarissima tamen 20communitas sic regitur, ut digne civitas Altissimi dici possit.

Et hoc ideo, quia non est fides, „corruit in plateis veritas”[9], non est timor Dei, non reverentia, non pietas, non religio, non innocentia, non zelus domus Dei et finaliter non est iustitia, sine qua regi nequit nullatenus res publica. Remove siquidem legem 25ab homine, quid erit aliud homo sine lege nisi „vas irae”?[10] Tolle „de regnis iustitiam, quid erunt regna nisi latrocinia”[11], secundum Augustinum, IV De civitate Dei, capitulo IV? Tolle timorem Dei, et statim replebitur terra tota iniquitate adeo, quod merito esset disperdenda cum terra. Tolle pietatem et concordiam de finibus 30imperii, „omne regnum in se ipsum divisum desolabitur et domus supra domum cadet”[12], ut ait Veritas, Matthaei VII[13].

Non est autem concordia, nisi ubi regnat caritas, quae „multitudinis credentium facit cor unum et animam unam”[14], Actuum IV. Ubi vero est unanimis pietas, res publica est fortis 35et hostibus terribilis quasi castrorum acies ordinata. Ubi etiam absque cordis malivola tergiversatione, absque oris fallaci deceptione, absque gestus dolosa simulatione viget vera unius ad alterum fidelitas, ibi iustitia firmum habet fundamentum. Alioquin, si est fidelitas conquisita adulatione vel pecunia, cum tempore 40variatur. Sola itaque[15] est illa vera fidelitas, quam efficit divina caritas, quae est ad Deum, cui honor, cui virtus, cui imperium, cui reverentia, cui timor, et ad proximum, cui humanitas, cui fomentatio, cui defensio, cui relevatio, cui consolatio debetur.

Proinde, ut res publica crescendo crescat, opus est ut divinis 45legibus et Dei sapientia dirigatur, nec sibi de armorum multitudine, nisi sapientiam habuerit, blandiatur, quia ‘melior est sapientia quam arma bellica’.

Quod patet, si quis bella iustorum et singulariter Machabaeorum revolvit[16], ubi pauci multa milia gentium armis terribilia 50et ad proelium doctissima magis oratione et sapientia quam armis bellicis pluries prostraverunt. Et hoc ideo, quia, ut ait Iudas Machabaeus, bellator fortissimus, „non est differentia in conspectu Dei caeli liberare in multis et in paucis, quia non in multitudine exercitus victoria[18] belli, sed de caelo fortitudo est”[17], 55I Machabaeorum III. „Si igitur Deus erit nobiscum, quis contra nos?”[19] Si Deus adiutor noster, quis est, qui praevaleat adversum nos? Si vero Deus non est nobiscum, quis erit nobiscum?

Respicite igitur, unde fortitudo Nabuchodonosor, regi idololatrae, nisi a Deo, qui de ipso ait: ‘Quid dabo Nabuchodonosor 60pro eo, quod mihi servivit apud Tyrum?’[20] Ecce gentilis flagellando peccata hominum Deo servire dicitur! Unde fortitudo regi Assur, per quem Deus plurima regna et delicta filiorum Israel punire decreverat, nisi a Deo, qui ait per prophetam: „Virga furoris mei Assur”[21]; ipse autem non cognovit. Verum 65uterque istorum fortitudinem, quam de caelo recepit, dum[22] viribus suis attribuit, ille rationabili[23] mente mutatus per septem annos comedit faenum sicut bos, iste caesis[25] ab angelo Dei[24] in castris eius CLXXXV milibus hominum plagam hanc fugiens reversus domum et fanum[27] ingrediens a filiis propriis mortis[26] 70poenam luit.

Respicite Abraham, unde sibi fortitudo, quod quinque reges stravit?[28] Unde David, quod Goliam giganteae quantitatis vicit[29] et tandem victor exsisteret, donec propter peccatum eius gladius in domum eius introiret[31], qui usque ad mortem suam 75non exivit?[30] Unde Theodosio Magno de potentissimis adversariis et inopinato[33] diffortunii eventu laudabilis victoria? De quo narratur in Historia Romanorum, ubi dicitur, quod cum Eugenius et Arbogastes instructa acie Alpium transitum tenuissent, Theodosius expers cibi et[34] somni, orationi incumbens totam 80noctem pervigil exegit et quamvis se esse[35] a suis destitutum sciret et ab hostibus circumsaeptum nesciret, fiducialiter arma arripiens signumque crucis praelio dedit ac se in bellum, etiamsi nemo sequeretur, victor futurus immisit, nam consultus Ioannes Anachoreta eum victurum spoponderat. Cumque ad congressionem 85ventum esset, vehemens turbo a parte Theodosii in ora hostium ruit, qui et ab eius parte spicula missa valenter hosti infigeret et hostili manu missa repelleret, et sic hostilis exercitus stratus, Eugenius captus atque interfectus, Arbogastes manu propria percussus.[32]

90Unde Constantino imperatori victoria in bellis? Unde sibi, quod semper fuit victor nisi a Deo, cui gratiam pro gratia recompensans magis in christiana religioni fervebat? De quo narratur in Historia tripartita, libro primo, quod „in somno constitutus vidit signum crucis in caelis et angelos astantes et dicentes: 95‘O Constantine, in hoc vince’. Qui signum crucis praeferri ante se et acie eius fecit”[36]. Et ibidem narratur, quod in dextera sua signum crucis ex auro factum habuisse perhibetur. Hic „in regalibus oratorium fabricatus et etiam tabernaculum instar ecclesiae transferebat, dum adversus hostes castra metaretur, quatenus 100nec in itinere degens ipse vel exercitus sacro lumine privaretur. Sequebantur pariter sacerdotes et diaconi tabernaculo servientes, qui secundum legem ecclesiasticam sacrorum ordines adimplebant”[37]. Hic miro modo honoravit[38] Dei sacerdotes, nam in scripturis[39] Romani pontificis Nicolai narratur dixisse: „Vere, si 105propriis oculis vidissem sacerdotem Dei aut aliquem eorum, qui monastico habitu circumamicti sunt, peccantem, chlamydem meam exspoliarem et cooperirem eum, ne ab aliquo videretur”[40]. Hic urbem Romanam beato Silvestro donavit, immunitatem sacerdotibus largitus est, privilegia dedit, insignia[42] imperialia 110papae concessit, zelum fidei magnum habuit et tam fide quam devotione cultum Dei dilatavit.[41] Et ideo non mirum, quod Deum secum habuit et victor semper permansit. Sciebat enim, quod offenso Deo nulla potest haberi victoria, sicut placato eo nulla potest esse ruina, prout legitur Iudith VI. Ubi cum recitasset 115Achior Holoferni, principi militiae regis Nabuchodonosor, beneficia[43] Dei populo suo exhibita, concludens ait: „Nunc ergo, Domine, require[45], si est aliqua iniquitas eorum in conspectu Dei, et ascendamus ad illos, quia tradens tradet illos Deus tibi. Si autem non est offensio populi huius coram Deo suo, non 120poterimus resistere”[44]. Hinc est, quod scribitur Levitici XXVI: „Si in praeceptis eius ambulaveritis”[46], „persequimini inimicos vestros et corruent coram vobis”[47]. Econtrario Iosue VII: Ob peccatum unius, scilicet Achar[49], multi de populo prostrati sunt[48].

Quid ergo, si non erit peccatum unius, sed omnium vel 125multorum? Revera, timere debet exercitus de ruina, ubi multorum ad caelum ascendentia sunt peccata. „Videamus – inquit Dominus de Sodomitis[51] – utrum clamorem opere compleverint?”[50] Et quia sic repertum est, omnes a maximo ad minimum, solo Loth cum suis excepto, igne ac sulphure consumpti ad inferos 130descenderunt.[52]

Si vox sanguinis iusti unius hominis auditur in caelis, ut divina maiestas de homicida[53] ulciscatur, quomodo non audietur vox pauperum, oppresorum, pupillorum[54], contritorum, stuprorum et adulterorum, fame et inedia peremptorum, infirmantium 135et miserorum, in terris commissorum? Pertransibitne haec[55] conniventibus oculis Deus? Non utique, cum dicat propheta: „Deus ultionum dominus”[56]. „Ipse quoque – ut ait alius propheta – est Deus zelotes, visitans[58] peccata patrum in filios usque in tertiam et quartam generationem”[57].

140An devastationes ecclesiarum in possessionibus, in decimis et aliis bonis factas[59] contra ius divinum, ius canonicum, ius militare, ius publicum, ius privatum et ius naturale inultas[60] dimittet? Non utique, quia cum dissipatum cernit suum patrimonium, „pretio sui sanguinis emptum”[61], formidandum est, ne ex ore 145„sedentis in throno”[62] in operarios iniquitatis „gladius desaeviat bis acutus”[63].

O quam nostris temporibus Dei iudicia tremenda minime revolvuntur, quibus angelum similitudinis signaculum „omni lapide opertum”[64] propter superbiam de caelo detrusit, primos 150parentes et totam posteritatem eorum propter morsum pomi vetiti de paradisi deliciis foras eiecit, mundum diluvio totum[65] propter iniquitatem delevit et homines omnes octo tantum salvis submersit, quinque civitates foetenti conflagratione[66] consumpsit, propter idolatriam factam circa vitulum conflatilem[67] 155una die XXII milia interemit[68], ad Terram Promissionis propter incredulitatem et duritiam cordis tantum duos ex filiis Israel, licet omnibus esset promissa, admisit[69], quibus terribili morte Chore et complices eius sibi sacerdotium usurpantes, occidit; quibus totam tribum Beniamin[70], tantum exceptis sescentis 160hominibus, propter abominabilem luxuriam delevit[71], quibus propter elationem David LXXII milia hominum interemit[72]; quibus Babyloniam in regnis inclitam regna cetera, gentes et filios Israel conculcantem, propter multitudinem peccatorum desertam fecit, adeo ut in palatiis regum et principum habitent 165dracones et nidificent struthiones, quibus peculiarem populum[73] et dilectum propter peccata tradidit Deus in manus Nabuchodonosor, qui totam gentem crudeliter captam et sanctam[75] civitatem et templum combussit.[74]

Haec et alia Dei iudicia, quibus plena est Sacra Scriptura, 170videntur esse multis quasi ludus et somnus. Et hoc ideo, quia cum non cito proferatur contra eos Dei sententia, absque timore perpetrant mala. Quare terreat vos districta Dei iustitia, quae malis sine fallo[76] reddet supplicia et bonis praemia sempiterna. Armemur[77] magis sapientia quam multitudine armata, quia 175‘melior est sapientia quam arma bellica’.

Quid enim erit per securim, si non assit, qui secet cum[78] ea? Quid per hastam, si[79] non sit, qui dirigat eam? Quid per multitudinem, quae non recipit disciplinam? De facili namque potest vinci exercitus quantumcumqae magnus, nisi vigeat in eo 180debita disciplina.

Unde narratur in Policratico[80], libro VI, capitulo XII, quod „Romanis adeo profuit disciplina, ut orbem suae subicerent dicioni. Et[82] Alexander Macedo exiguam manum militarem suscepit a patre, sed doctam, qua assuefacta militiae orbem terrarum 185agressus, innumeras hostium copias fudit. Econtra Xerxes[83] a trecentis Lacedaemoniorum[84] ad Thermopilas vexatus, cum eos manu infinita pluribusque suorum amissis, vix confecisset, in eo se deceptum dicebat, quod multos quidem homines haberet, viros autem disciplinae tenaces nullos. Et similiter fuit victus 190apud Salaminam[85], ubi vix una nave evasit. Fertur tamen, quod duces exercitus eius non consueverunt homines aliter numerare quam singulis telis receptis a singulis, ut[86] ex numero telorum a ducibus numerus teneretur”.[81]

Sit[87] ergo in exercitibus disciplina, si debet haberi victoria, 195sit bellandi artificiosa industria similis militiae Alexandri, de quo narrat Trogus Pompeius, libro XI[88], quod „cum ad periculosum bellum exercitum legeret, non iuvenes robustos nec primae florem aetatis habentes, sed veteranos plerosque etiam emeritos militiae, qui cum patre patruoque etiam militaverint, elegit, 200ut non[90] tam milites quam magistros militiae electos putaret”[89]. Ordines quoque nemo nisi sexagenarius duxit, ut si principia castrorum cerneres, senatum te praeesse alicuius rei publicae videre diceres. Itaque nemo in proelio fugam, sed victoriam cogitavit, neque in pedibus quidquam spei, sed in lacertis fuit. 205Econtrario vero fuit de Dario et suis; et ideo illi victores, hi victi. Nec mirum, nam qui fecundos optat eventus, dimicet arte, non casu, amplius Dei sapientia, quae docet manus ad proelium et digitos ad bellum, quae nobis victoriam de hostibus visibilibus et invisibilibus concedat, pacem et tranquillitatem faciat et „in 210pacis pulchritudine ac in requie opulenta”[91] in caelestibus collocare dignetur, ipsa videlicet Sapientia, Dei Filius, per saecula in aeternum et amplius benedictus. Amen[92].

SERMO LXIVA

SERMO DE SACERDOTIO

A f. 163ra-165rb; B f. 140rb-142rb

In[1] nomine Domini nostri Iesu Christi etc. „Angelus Domini 5exercituum est”[2], Malachiae II capitulo. Propheta Malachias dignitatem sacerdotii Spiritu Sancto docente considerans, sacerdotem ‘angelum Dei’ appellat. Illum, inquam, sacerdotem, cuius „labia custodiunt scientiam et legem exquirunt ex ore eius”[3]. Alias enim sacerdos si non habet clavem scientiae, quomodo dabit ex 10officio aquam doctrinae? Qualiter docebit alios, qui non didicit scientiam, sed vanitatem? Quomodo indicabit viam legis, qui legem non novit? Qualiter instar angeli illuminabit, qui tenebris assuetus, quid et qualiter sit agendum, non novit? Quomodo purgabit, qui „inter lepram et lepram[5]”[4], inter bonum et malum, 15inter virtutem et vitium, inter verum et falsum non discernit? Siquidem, sicut male iudicat caecus de coloribus, ita de lege Dei legis ignarus!

„Officium quippe sacerdotum – ut ait beatus Hieronymus, Super Aggaeum[7] prophetam – de lege interrogatus respondere. Si 20sacerdos est – inquit – ipse sciat legem Domini, si ignorat legem Domini, ipse se arguit non esse sacerdotem Domini. Sacerdotis est enim scire legem et ad interrogata respondere de lege”[6].

Duo igitur sunt sacerdoti evangelico necessaria: vita angelica et competens, non excellens scientia, eo quod interdum 25imperfectum scientiae potest supplere perfectio caritatis.

Vita quippe angelica requiritur, quam, secundum Chrysostomum, in libro De compunctione cordis, docere et non facere, non solum nihil lucri, sed et damni confert plurimum[8], grandis enim condemnatio est componenti quidem sermonem 30suum, vitam vero suam atque operam negligenti. Cui alludens Gregorius, XIX Moralium, ait: „Loquendi auctoritas perditur[9], quando vox opere non[11] iuvatur”[10]. Nec mirum, quoniam, secundum beatum Bernardum, Super Cantica, homilia LIX, „validior est vox operis quam oris”[12].

35Primo itaque in sacerdote Dei fulgere debet angelica vita, quam[13] oculus intuentium non corrumpat, quae veritatem, quam os annuntiat, non confundat, quae a[14] voce praedicantis vera non discordat et quam angelus Dei est totus specularis, ita vita sacerdotis debet esse omnibus exemplar[15]. Angelus Domini vera loquitur, 40ita sacerdos nonnisi vera, iusta et sancta loquatur, quoniam[16] omne verbum sacerdotis aut est sacrum, aut sacrilegium.

Angelus Domini semper videt faciem Patris, qui in caelis est, sacerdos autem etsi non videt pro eo, quia viator est, Deum „facie ad faciem”[17], sic tamen omnes actus, omnia consilia et opera 45elicit et agit[18], ut Deo, qui habitat in caelis, mente semper cohabitet et ipsum saltim in aenigmate et speculo semper cernat[19].

Angelus Domini semper habet visum in Dominum defixum[20], ita sacerdos plus aliis cor in Deum debet habere directum. Angelus in visione divinae essentiae delectatur, ita 50sacerdos suo tamen modo in esu frequenti sacramenti iugiter delectatur[21]. Angelus propter amorem aeterni regis numquam se ab eo avertit, ita sacerdos propter creaturae amorem a Creatore nullatenus se avertat.

Angelus illuminat, purgat et perficit, ita sacerdos debet 55„illuminare his, qui in tenebris sedent”[22] ignorantiae per scientiam, purgare immundos per doctrinam, perficere et confirmare pussillanimes in bono per vitam. Angelus incessabiliter ‘sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus Qmnipotens’ proclamat, ita sacerdos omni tempore Deum benedicat.

60Angelus Dei ad bonum incitat et a malo removet, ita sacerdos corda fidelium sursum trahat. Omnis cura sancti angeli est ut hominem, quem custodit, ad Deum perducat, sic omnis sollicitudo et labor sacerdotis sit, ut sibi subiectos Deo conciliat et ad regna vitae perennis dirigat et transmittat.

65Angelus Domini amat munda, detestatur immunda, ulciscitur iniusta, sic sacerdos Dei sectetur munditiam, devitat lasciviam, reprehendat iniustitiam et confundat iniquitatem. Angelus Domini pacem annuntiat, lites pacificat, discordantes concordat, ita sacerdos Dei ea, quae sunt pacis, faciat, etiamsi 70fieri potest cum omnibus hominibus pacem habens. Angelus Domini potestates tenebrarum, quibus datum est nocere terrae et mari, ne noceant quantum velint, sed quantum Deus sinit, restringit, sic sacerdos potestates, quae innocentes opprimunt saltim salutis alloquio quantum valet, restringat[23].

75Et ne prorogem! Sic enim sacerdos Dei vitam suam[24] debet componere, ut non sit aliud, quod ipsam polluat vel inquinet, ut merito ‘angelus Domini exercituum’ propter virtutum exemplum, etsi non natura, saltim officio possit appellari[25].

Praeterea sacerdoti est scientia, quamvis non eminens, 80tamen competens, opportuna. Oportet enim, ut sacerdos ducatum aliis praebeat, praebere autem bene ipsum non poterit, nisi scientiam habeat conducendi. Quod attendens Chrysostomus, libro III, De dignitate sacerdotali, sic inquit: Sapientissimum esse oportet et perspicacem in omnibus sacerdotem et mille, ut dicitur, 85ex omni parte oculos habentem[26]. Quippe, qui non solum sibi, sed etiam populo vivat et quoniam[27], secundum beatum Hieronymum in prologo Super Isaiam, „qui nescit Scripturas, nescit Dei virtutem, nec eius sapientiam”, cuius ratio est secundum ipsum, quia „ignorantia Scripturarum est ignorantia Christi”[28]. Suadeo 90tibi, sacerdos, emere aurum ignitum probatum litterarum sanctarum. Ama ergo Scripturas Sanctas et carnis vitia non amabis. Intende, ut omni poscenti de fide, paratus sis reddere rationem. Tolle arma de lege Dei, quibus inimicos fidei catholicae destruat, et minus eruditos de legis instruere possis. Si tamen non affuerit 95tibi ampla Scripturarum scientia, saltim luceat proximis tuis et tibi subiectis bona vita, quoniam per vitam bonam pervenitur ad sapientiam Dei, quae datur humilibus et parvulis, prout narrat Cassianus, De collationibus patrum, Theodoro, et idem ponit Cassiodorus in libro De instructione Scripturarum, quod „cum 100explanationem obscurae quaestionis inquireret septem diebus ac noctibus in oratione infatigabilis perstitit[30], donec solutionem eius Domino revelante cognosceret”[29]. Et ideo ait Cassianus: „Monachum cupientem ad Scripturarum notitiam pertingere, nequaquam debere labores suos erga commentariorum libros 105suos impendere, sed omnem industriam mentis et intentionem cordis erga emundationem vitiorum carnalium detinere; quibus expulsis cordis oculi, sublato velamine[32] passionum Scripturarum sacramenta contemplantur”[31].

Quo profecto ductus exemplo sacerdos magis vitam quam 110scientiam habeat adornatam, magis incumbat virtutibus quam scientiis, quoniam[34] „scientia inflat, caritas autem aedificat”[33], magis oratione quam ingenio mysteria scripturarum intelligere quaerat, nec tam philosophus quam iustus et sanctus esse contendat. Luceat vita, ut „videantur[35] opera sua bona et glorificetur Pater 115eius, qui in caelis est”[36]. Instruat doctrina, „lex enim Dei debet esse in corde eius, intellectum dans parvulis, ut non supplantentur gressus eius”[37]. Provideat, ne nomen Dei in eo permotus et actus suos illicitos polluatur.

Cernat, quod in hac vita celsius nihil vel excellentius episcopi 120aut sacerdotis officio, sed si perfunctorie agitur sacerdotium aut perperam, nihil damnabilius. Et ideo beatus Gregorius, Homilia XLIII, sic inquit: „Nullum ab aliis maius praeiudicium quam a sacerdotibus tolerat Deus, quando eos, quos ad aliorum correctionem posuit, dare de se exempla pravitatis 125cernit”; et subdit: „Plerumque, quod est gravius, sacerdotes, qui propria dare debuerant, etiam aliena diripiunt, plerumque, si quos humiliter, si quos continenter vivere conspiciunt, irrident”[38]. Verificaturque, proh dolor, illud Hieronymi[39]: Multi sacerdotes, pauci sacerdotes, multi nomine, pauci in opera.

130Verumtamen, carissimi, etsi mali sint interdum sacerdotes, iuxta Christi praeceptum: „Quaecumque dixerint vobis, facite, secundum vero opera eorum nolite facere”[40], nec tam quales sunt, quam quid de Deo annuntiant attendite. Bonos honorate, malos, donec sustinentur ab Ecclesia, propter illum, cuius gerunt 135mysterium, tolerate, „qui enim – inquit Christus – vos audit, me audit et qui[42] vos spernit, me spernit”[41]. Nolite sancto sacerdotio detrahere, nolite statum altissimum ad ima detrudere, non enim decet sanctos Dei blasphemare.

Omnis autem sacerdos bonus est sanctus. Istud considerans 140Constantinus, imperator, dicebat: Non est dignum, ut nos deos iudicemus. Quid mirum, inquit, si nostra pietas illos dignatur honorare, quibus in suo elioquio honorem tribuens, eos angelos aut deos, etiam ipse Deus, appellat. Et de eodem Constantino legitur in Historia tripartita, libro II, quod cum esset multitudo 145episcoporum numero CCC, omnibus imperator diebus cotidianis cibaria largissima ordinavit exhiberi et cum unus vellet culpare alium, praecepit, ut[44] uno die libellos omnes sibi traderent, quos suscipiens ait: „Hae quidem allegationes tempus habebunt et iudicem, scilicet diem iudicii, et illum, qui iudicaturus est 150omnes, mihi homini non licet habere auditorium sacerdotum”[43].

Hoc exemplar intueri deberent nonnulli, qui sacerdotium christianum vilificant contra illud Exodi: „Diis non detrahes”[45], hoc est[46] sacerdotibus, quos ipse Deus solus deos appellat, vitam ipsorum discutiunt et propriam videre nolunt; festucam cupiunt 155de oculis sacerdotum eicere, de propriis vero oculis trabem eicere non dignantur[47].

Omnis sermo ipsorum est, quo aut personas ecclesiasticas vilificant, aut statum[48] eorum deturpant, aut vitam eorum remordent, aut ecclesiis insultant. Et hi nimirum sunt, qui nedum 160iudicare causas ecclesiasticas, immo et personas exemptas contendunt. Hi festi sacerdotibus, grati histrionibus, legem aliis statuunt, quam tamen observare renuunt, cudunt legem contra legem Dei; non honestatem in condenda lege, non rationem, non aequitatem pensantes, sed prudentiae propriae innitentes 165contra illud sapientissimi Salomonis inquientis: „Ne innitaris[49] prudentiae tuae”[50]. Super quo dicit beatus Hieronymus: Prudentiae suae innititur, qui ea, quae sibi videntur esse dicenda vel agenda, patrum decretis praeponit.

Vos igitur nolite esse prudentes apud vosmetipsos, ut faciatis 170mala. Nolite carnis sequi prudentiam, quoniam secundum Apostolum: „Prudentia carnis inimica est Deo”. Si quae vobis quasi recta vel iusta sint, proponuntur, pensate sensus[51], an ex Deo sunt. Saepius enim angelus satanae se transfigurat in angelum lucis, „saepius vitia mentiuntur se esse virtutes”[52], saepius 175mali rationibus tam fortibus innituntur, ut omnia, quae dicunt, videantur esse vera. Sed non est ita, quia nihil refert quaedam falsa esse probabiliora. Quibusdam veris cavete, ne quis vos seducat inanibus aut versutis verbis. Nolite facile credere, quia non omnis, qui pacem annuntiat, pacem quaerit, nec omnis, 180qui magna loquitur, magna operatur, nec omnis qui dicit ‘Ave’, amicus est, nec omnis, qui dicit ‘pax’, columba est; corvi[53] de cadaveribus pascuntur, hoc columba non habet.

Pensate, quantae dignitatis sacerdotium est christianum! Sacerdos quippe est tantae excellentiae, quod ad vocem suam 185summa infimis iunguntur[54], Dei Filius de summis caelorum ad ima descendit et virtute sua potenti invisibili panem et vinum in corpus et sanguinem suum transubstantiat et transire facit accidentibus derelictis. Ipse manibus suis tractat invisibilem, levat inaccessibilem, locat inpalpabilem, concludit Omnipotentem, de 190summo caelo usque ad terram evocat Deum et hominem verum.

Sacerdos est, quem[55] angeli digne ministrantem ambiunt, circum area[56] volitant ipsique Deo in sacramento altaris velato assistunt, quem tamen revelata facie semper vident et in eo continue delectantur. Sacerdos est angelus Domini, ex cuius ore 195verba distillant, quae mirabilia et terribilia operantur et potestate sibi tradita portae inferi confringuntur.

Ipse, dum hominem per suum ministerium exterius baptizando abluit, Dei Filius baptizatum ab omni peccato, tam actuali quam originali, Deo obligat[57]. Ipse sacramenta conficit et 200tradit, ipse sacramentalia in profectum aliorum benedicit. Ipse, cui digne benedicit, benedictus est, cui vero exigente cordis duritia maledicit, maledictus est. Ipse tradit satanae peccatorem ad tempus, ut spiritus eius salvus sit in Domino etc.[58] Ipse eicit per excominunicationis sententiam foras peccatorem, ut citra occupationem 205vel interitum faciat de ipso satanas sicut de pecore suo. Ipse, quae ligat clave non errante, ligata sunt, et quae solvit, soluta sunt. Ipse caelum reserat et claudit. Ipse nedum supra terram, sed et in terra potestatem habet, dum sacramentum, quod Deo Patri offert, prodesse non ambigitur, nedum vivis 210fidelibus, sed etiam defunctis. Ipse stans in terra usque ad caelum caelorum pertingit – in terris loquitur et in caelis auditur. Ipse secreta Domini exercituum tenet, mysteria noscit et aliis, prout expedire cognoscit, ipsa patefacit.

Sacerdos est, cui regum genua, postquam quasi homines 215ipsi reges delinquunt, incurvantur. Ipse pater, qui ad vitam hominem regenerat. Ipse pater, qui peccatorem Deo in virtute verbi Dei[59] reconciliat. Ipse sanctus, in quo Sanctus Sanctorum iugiter perseverat; „sancti – inquit Christus – estote, quia ego sanctus sum”[60]. Ipse pro peccatis populi manus ad Deum intercedendo 220extendit. Ipse pro populi ignorantia Deo interdum, ut tam peccatum quam [...] populus puniatur, se obicit[61], sicut fecit Moyses, qui dixit: „Aut dimitte populo huic noxam, aut dele me de libro, in quo me scripsisti”[62]. Ipse placat irascentem Deum. Ipse tradit regulas populo vitae christianae, ne legis Dei ignarus 225quasi Sodoma ad inferos descendat.

Et breviter: Tantae potestatis est sacerdos in spiritualibus, quod nedum maior est regibus et principibus mundi, sed quodammodo, salva pace, angelorum sanctorum, etiam maior angelus Dei. Non enim angelis aut archangelis aut potestatibus 230aut dominationibus contulit Christus virtutem, ut conficerent Corpus et Sanguinem suum, quam tamen contulit sacerdoti! Laudemus igitur Dominum, qui tantam potestatem contulit homini. Gratias agamus Christo Iesu, qui tam miram virtutem dedit sacerdoti. Ipse siquidem sacerdotium instituit, instituens 235ipsum honorari voluit, qui pro nobis factus est pontifex et sacerdos „nosque in admirabile lumen suum vocavit”[63]. Ad quod nos perducat Deus exercituum etc.

SERMO LXXXVI

SERMO DE OBOEDIENTIA ET INOBOEDIENTIA

A f. 220rb-222rb; B f. 190va-192rb; W f. 167va-169ra

„Omne desiderabile ei non potest comparari”[1], Proverbiorum 5VIII. Si „sapientia aeterni Patris melior est cunctis opibus pretiosissimis[2] et omne, quod est aliud ab ea, desiderabile ei comparari non potest”[3], mirum est, quod cunctis non praeponitur et prae omnibus non quaeratur. Est enim Deus verus[4], qui est omnia suis in omnibus, nec aliquid amplius eo[5] quisquam desiderare potest 10pro eo, quod in ipso perfecte anima tamquam in suo fine ultimo et optimo quietatur et satiatur[6], cum apparuerit gloria sua bibens continue „de torrente voluptatis”[7] aeternae, hauriens continue et abundans[8].

Sed hoc ideo, quia etsi recta rationabiliter deprecatur ad 15optima, voluntas tamen multorum per desideria vana distracta remanet[9] per inoboedientiam incurvata. „Fecit quippe Deus hominem rectum, sed ipse se immiscuit et immiscet infinitis quaestionibus”[10]. Fecit carnem animae et animam sibi subiugalem, quatenus etiam caro propter oboedientiam ipsius animae tandem 20mercedem[11] acciperet, et quae numquam per se ad beatitudinem transiret, beatificata tamen[12] anima et ipsa caro pariter cum anima ad[13] caelestia convolaret.

Verum, quia rumpit oboedientiam spiritus, quam Deo tenebatur, expertus est carnis inoboedientiam, ceperuntque uno 25quasi animo omnia propter peccatum hominis sibi rebellare aut contraria esse. Et sic inoboedientia, quae primum angelum fecit diabolum, hominem quodammodo fecit iumentum, iuxta quod in Psalmo dicitur: „Homo cum in honore esset, non intellexit, comparatus est iumentis insipientibus et similis factus est illis”[14]. 30Haec de caelis angelos in infernum deiecit[15], hominem de paradisi deliciis foras pulit, filios Israel quasi sescenta milia Terram Promissionis intrare non permisit, Sauli regnum abstulit et in universo orbe terrarum mala seminavit. Haec frangit iuramenta, rumpit mandata, obliviscitur regulae christianae, confundit 35monasteria, infamat congregationes et capitula. Haec Deo displicet, diabolo placet, nam manifestum gerit suae damnationis indicium, quo[16] sequitur caput proprium, nec curat mandata et consilia salubria seniorum. Haec lites generat, odia[17] seminat, multiplicat peccata, exquirit mendaciorum commenta. Haec de 40homine bestiam, de rationali brutalem facit.

At contra sancta oboedientia salus est omnium fidelium, genitrix virtutum caelos aperiens, homines de terra levans, cohabitatrix angelorum, cibus omnium sanctorum. Haec concordias servat in angelis, pacem nutrit in religiosis, tranquillitatem 45generat in civibus, sine qua nec familia regi bene potest, nec subsistere diu respublica. Haec est sponsa Dei, haec est scala, per quam caelum ascenditur, haec est quadriga, qua subvectus est Elias in paradisum[18]. Haec humilitatem nutrit, patientiam probat, mansuetudinem examinat. Hanc sancti angeli semper 50custodiunt, insensibilia, vegetabilia et plantae observant, sol quippe a sua semita aut luna non deviat[19], ad nutum Dei campi floribus ornantur[20], terra pluvia fecundatur, floribus crispatur, in vere citharizat philomena, cantant psalmodiae aviculae. Et breviter: non est in mundo quidpiam, quod a sua semita per 55inoboedientiam claudicaret.

Sed quid immoramur[21] in creaturis oboedientiam sanctam commendantes, cum ipsa sapientia Patris Dei[22], cui ‘omne desiderabile comparari non potest’, ex oboedientia[23] passa est contumeliam crucis[24], non pro sua, sed utique nostra utilitate et salute. 60Ecce, quanta vis est oboedientiae! Haec[25] caelum aperit et infernum claudit, quod Dei Filium de summis caelorum ad terram posuit, quatenus ad homines ut[27] homo veniens et hominibus cohabitans, non faceret[28] voluntatem suam, sed eius, qui ipsum misit: Patris.[26]

65Si ergo Christus factus est Patri oboediens usque ad mortem[29], si[30] angeli sancti excellentiores nobis Deo semper oboediunt, si caelum, terra, elementa et elementata oboedientiae leges servant, constat quod[31] qui oboedientiam non habet, ad familiam Dei non spectat. Et ideo, fili, quia sapientia Dei, Deus trinus, cui ‘omne 70desiderabile comparari non valet’, requirit a te oboedientiam.

Primum oboedias Deo, deinde praelato vel principi, magistro, patri, abbati vel maiori tuo in licitis et honestis, sciens secundum Apostolum, quod „qui potestati resistit, Dei ordinationi resistit”[32]. Alioquin, si abbas praecipit aliquid[33] monacho 75contra regulam in illo, in quo dispensare non potest, similiter si quis praelatorum praecipiat aliquid malum, immo, secundum Augustinum, Ad fratres eremitas in quodam sermone, qui incipit: ‘In omnibus operibus tuis’, „si angelus vel archangelus hoc tibi praeciperet, non credas illi, quia nec Christus, Dei Filius 80benedictus, potest nobis hoc praecipere”[34]. Haec ille.

Libenter itaque praelato, libentius Deo oboedias et voluntate propria mandatis ipsorum oboedias, simpliciter oboediendo[35] sine quaestionibus, sine murmurationibus, sine excusationibus. Ipsorum pareas in licitis et salutiferis voluntati, ita ut 85merito uterque[36] de te dicere possit illud Psalmi: „In auditu auris oboedivit mihi”[37]. Libenter et simpliciter oboediendo laetus facias[38] et impleas praeceptum, serenitas enim in vultu et in sermone dulcedo multum roborant oboedientiam. Hinc David oboediens Deo saltat[40] ante arcam et hilaritatem, quam concepit oboediendo 90interius, foris ostendit, II Regum VI.[39]

Praeterea Deo et praelato velociter oboedias, exemplo prophetam, qui ait: „Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti[42] cor meum”[41]. Fidelis quippe subditus aut servus morari nescit, non exspectat crastinum, ignorat tarditatem, praecipientem 95praevenit, oculos visui parat, aures auditui, linguam voci, pedes itineri, et se totum colligit, ut imperatoris impleat[43] voluntatem. Exemplo Zachaei, qui ad vocem Domini „festinans descendit et suscepit eum gaudens”, Lucae XIX.[44]

Viriliter, fili, quae tibi Deus praecepit vel praelatus, adimpleas, 100etiamsi tribulatio immineat, si persecutio instet, si peccatores laqueum imponunt, si maligni spiritus iter praepediunt. Nihil timeas adversi, nihil cures contrarii, sed dicas: ‘Praesto sum, „paratus sum et non sum turbatus’”[45]. Humiliter oboedias et exaltaberis a Domino. Unde Dominus dixit ad David: „Cum 105esses parvulus in oculis tuis, factus es[47] caput”[46], I Regum XV. Parum tamen tibi oboedire proficiet, si non usque in finem oboediveris, exemplo Christi, qui pro nobis factus est oboediens usque ad mortem. Et ideo oboedias perseveranter, quia „qui perseveraverit, salvus erit”[48], Matthaei X.

110Ex quo patet, quod non tenet oboedientiam, qui sequitur[49] propriam voluntatem, nam ideo „melior est oboedientia quam victima”[50], secundum beatum Gregorium, ultimo Moralium, „quia per victimas aliena caro, per oboedientiam vero voluntas propria mactatur”[51].

115Item patet, quod non bene proficit in ordine aut sancta congregatione, qui contra praeceptum praelati murmurat vel evasiones aut excusationes quaerit habere[52]. Hinc Salomon ait: „Dicit piger: ‘Leo est foris, fovea est, cadam in eam’”[53]. Item, qui in tristitia mandatum implet, poenam evadit, sed mercedem non 120accipit, „hilarem enim datorem diligit Deus”[54]. Item, qui mandatum praelati sui adimplere procrastinat, hoc ipso desidem et tardum se ad oboediendum demonstrat. Item fixam oboedientiam non habet, qui tempore prosperitatis oboedit et in tempore adversitatis oboedire dissimulat. Item, qui humiliter non oboedit, 125non censetur oboedire. Item non sufficit ad vitam virtuosam inhoare oboedientiam, sed in ea usque ad finem perseverare.

Legite igitur iuvenes, discite senes prudentiam, accipite virgines et viduae, immo et matrimonio deditae, disciplinam. Filius oboediat patri, discipulus magistro, monachus abbati, 130clerus pontifici, populus et proceres regni regi vel principi, familia patrifamilias et omnis subditus praelato suo ecclesiastico vel saeculari in licitis et honestis; et tanto perfectius, quanto magis professione, regula, sponsione aut iuramento ad oboedientiam[55] se astrinxit. Non pigeat vos oboedire principibus vestris aut 135praelatis, nedum bonis et modestis, sed etiam dyscolis, propter illum, a quo sive providente, sive sinente „ad vindictam malorum, laudem vero bonorum”[56] potestatem receperunt, „non est enim potestas nisi a Deo”[57].

Attendite, qualis fuit oboedientia et quam efficax antiquorum! 140Unde legitur libro II, De vitis patrum, parte XIV, ubi inter cetera, „de quodam, qui dimissa una parte litterae, scilicet ‘o’, non scripta, cum esset vocatus ab abbate[61]”[58], et „de alio, qui proiecit filium in fluvium”[59]. Item parte XV legitur „de illo, qui dimisit cultellum in pisce inciso, cum esset vocatus ab abbate”[60]. 145Similiter narrat Severus[62] in suo Dialogo, de mirabili oboedientia cuiusdam religiosi, cui praecepit abbas rigare[64] virgam aridam, qui per duo milliaria propriis humeris portavit aquam, donec tertio anno floruit[63]. Et ibidem narrat de alio, qui promisit omnem oboedientiam abbati, ita quod et in ignem ire vellet, 150si abbas imperaret, cui cum abbas iussisset intrare clibanum, non distulit et flamma cessit ei, ut pueris Hebraeis[65]. Similiter narrat Cassianus, libro primo Collationum, de quodam, qui ad imperium senis saxum evolvere toto nisu[67] contendebat, quod multae turbae[68] hominum movere non possent[66]; et explicat etiam 155de quodam nobili, cui senex praecepit, ut decem sportas per plateas humeris deferret ad vendendum, et ut diutius in hoc officio teneretur, non simul uni, sed singillatim venderet; quod ille devote implevit[69]. Similiter legitur de discipulo beati Benedicti, qui cucurrit super aquam, nec scivit esse aquam, quod 160sanctus vir Benedictus non suis meritis, sed oboedientiae discipuli, scilicet[70] Mauri, attribuit.

Non solum autem religiosi aut christiani fuerunt oboedientes superioribus suis, immo et milites gentiles suis superioribus[71], prout ait Valerius, libro II, capitulo II, ubi inter cetera narrat, 165qualiter milites erant oboedientes principibus suis in disciplina suscipienda et in stando in acie pro dispositione. Et ibidem narrat de quodam, qui „edixit, quod si quis fugiens castra petisset, pro hoste interficeretur; qua severitate milites compressi hostes vicerunt”[72].

170Ex quibus patet, quod sicut militi stare in acie necesse est principi oboedire, ita cuilibet subdito necesse est, ut oboediat suo principi vel praelato, et sicut non facile occiditur, qui locum suum inter milites tenet et ordinem, ita nec facile damnatur, qui non sequitur propriam voluntatem. Et ideo dixit quidam 175senex, prout legitur in Vitis patrum, quod[73] „non pugnant nobiscum daemones, quando non facimus nostras voluntates, quia ipsae voluntates daemones factae sunt”[74], „propria enim voluntas est murus inter Deum et hominem, quam si homo[76] relinquerit, dicere potest: ‘In Deo meo transgrediar murum’[75].

180Sed, o Deus meus, „quis dabit capiti meo aquam et oculis meis imbrem lacrimarum”[77], ut deplorare valeam statum christianorum, praesertim spiritualium et religiosorum, iam ad nihilum quasi redactorum! Quae enim congregatio aut quod capitulum velit habere praelatum ad praecipiendum? Nonne potius ad 185serviendum, aut ad docendum, nonne potius ad laute[78] vivendum, aut ad fervendum in Deo, nonne potius ad vagandum cum mundo. Nolunt quippe virtuosos[79] regnare, sed potius socios tenebrarum. Non quaerunt voluntatibus praelatorum assentire, sed ut ipsi praelati voluntates ipsorum studeant adimplere. Si 190iustos, si zelantes vident, invident, accusant, linguas venenatas acuunt; quaerunt, quomodo resistant, qualiter excusationes in peccatis habeant.

O Domine, „omnes corrupti et abominabiles facti sunt quasi universi! Non est[81], qui faciat bonum, non est usque ad 195unum”[80]. Capitula per conspirationes, per carnem et sanguinem, per favores eligunt, principes per impressiones et vim imprimunt et erigunt[82]. Rarissima est congregatio, quae non rumpat oboedientiam et pro magna parte non sequatur propriam voluntatem. Omnes tamen[83] tales confusionem reportabunt 200a Christo, et quod oboedientem non sequentur et cum superbo et inoboediente diabolo habebunt, nisi digne poenituerint, portionem.

Vos vero in Christo dilecti, pensate, quia ‘omne desiderabile Deo vestro comparari non potest’. Et ideo non vestram sed suam 205facite voluntatem, ut facientes, quae iussit, libenter, simpliciter, celeriter, viriliter et constanter, velut filii adoptionis aeternam consequi valeatis hereditatem. Ad quam nos[84] etc.

SERMO CI

SERMO DE UNITATE ET PACE SERVANDA, ET QUOD INTER MALOS NON EST DEUS VIVENS, SED DIABOLUS SCINDENS

A f. 255ra-256rb; B f. 222rb-223ra; W f. 193rb-194rb

5„Melius est duos esse quam unum”[1], Ecclesiastis IV. Sapientissimus Salomon considerans, quod habens socium bonum et fidelem habeat suae[2] societatis emolimentum, docet nos, quod ‘melius est duos esse quam unum’, nam „si unus ceciderit, ab altero fulcietur”. Et ideo „vae homini soli, quoniam si ceciderit, non habet sublevantem”[3], 10praesertim[4] illi, qui non vult subici divinae potestati aut suo principi vel maiori. Quis enim hunc sublevabit cadentem, cum sibi[5] soli vagus incedat, nulli oboediat, Deum non timeat, homines non vereatur, et quasi ovis erronea hincinde voluntate capitosa per abrupta vitiorum vagatur. Quis respondebit pro 15illo? Nullus utique alius nisi ipse, qui concepit inoboedientiam, ex inoboedientia parturivit iniustitiam et tandem propter cordis duritiam peperit iniquitatem. Ubi ergo fidelis est et concors in bono communicatio: adest, qui sublevet, adest, qui consulat, erigat et dirigat cadentem, licet solitarius et capitosus, qui 20proprium caput erroneum et non superioris divina lege, sacris consiliis aut persuasionibus sequitur informatum, non habeat sublevantem.

Et sic[6] utique ‘melius est duos esse quam unum’. Duos videlicet in bono unanimes, qui ambulant in domo Domini cum 25consensu et sunt unius moris in domo, qui se mutuo promovent vicissim, honorant alternatim, sibi invicem condescendunt et infirmitatem, quantum absque peccato est possibile, alter alterius portant et onera supportant et portiuntur[7]. Decet enim, ut qui sunt socii consolationum, sint socii tribulationum, exemplo 30Ioannis Aquilae, qui ait in Apocalypsi: „Ego Ioannes, frater vester et socius in tribulatione”[8]. Et hinc est[9], quod ait Augustinus in Libro 83 quaestionum, quod „nihil probat amicum quemadmodum oneris amici portatio”[10]. Hinc Seneca, LXXXXVI[11]: „Societas nostra similis est fornicationi[13] lapidum, quae casura est, nisi in 35vicem obstarent[14], hoc enim ipso sustinetur”[12]. Haec ille. Quia bonorum societas caderet, nisi mutua supportatio ipsam relevaret.

Verum, quamvis ‘sit melius duos esse quam unum’, in bono et virtutis exercitio concordes, an melius est duos[15] esse simul: unum bonum et alterum malum, unum persequentem et alium 40patienter sustinentem, quam unum[16] solitarie virtutibus inhaerentem. Non enim videtur, quod sit melius sic esse duos quam unum, immo peius, nam Proverbiorum XXII[17] scribitur: „Noli esse amicus homini iracundo, neque ambules cum homine furioso, ne discas semitas eius”[18]. Et Gregorius, Super Ezechielem, 45libro I, homilia IX: „Infirmi debent declinare malorum societatem, ne mala, quae frequenter aspiciunt et corrigere non valent, delectentur imitari. Nam sicut äer[20] malus assiduo flatu tractus inficit corpus, ita perversa locutio assidue audita inficit animum, ‘corrumpunt[21] enim bonos mores colloquia prava’”[19]. Item 50in Psalmo legitur: „Cum sancto[22] sanctus eris, et cum perverso perverteris”[23]; et Apostolus, I Ad Corinthios VI et X, ait: „Nolo vos socios esse daemoniorum”[24]; et alibi: „Nolite commisceri cum fornicariis”[25].

Sed revera, etsi tutius est solum esse perfectum, inter malos 55tamen vivere multum laudabile[26] est perfecto et iusto, qui consortio ipsorum non polluitur, nec remittitur meritorium. Hinc Ezechieli dicitur: „Cum scorpionibus habitas”[27]. Hinc ait Iob: „Frater fui[28] draconum et socius struthionum”[29]. Hinc in Canticis Canticorum commendatur amatrix Christi, quod „se habeat 60inter filias sicut lilium inter spinas”[30].

Et sic etiam iuxta hunc sensum ‘melius est duos esse quam unum’, et per consequens non est bonum esse unum, esse solum vagum, inoboedientem et divisum. Omnis enim talis, etsi centum vel mille complices habeat, unus tamen solus est, quia 65inter malos, cum non sit Deus ipsos uniens[31], sed diabolus scindens, non est invenire, quo duo uniantur[32] et sint unum, eo quod caritatem, qua unum facit, non habeant, sed quo de vanitate et peccato conveniant in id ipsum; facies quippe mali habent diversas, sed caudas habere possunt[33] ad invicem colligatas.

70Ideo, fratres atque sorores, attendite, quod ‘melius est duos esse quam unum’, inquam: ‘duos’, qui sunt unum, licet si[34] centum mille et mille milia sint unum, iuxta quod in Actibus Apostolorum legitur: „Multitudinis credentium erat cor unum et anima una”[35]. Oravit quippe Christus, ut sint[36] unum in 75eo, sicut ipse est unum cum Patre[37], qui utique „exauditus est pro sua reverentia”[38]. Et ille Christi membrum se non esse ideo cognoscat[39], qui litigia generat, qui lingua sua statum aliorum vulnerat aut pacem communem turbat – Christus pacem pro magno in suo testamento, immo tamquam summo bono, sine quo nullus 80vivere debet, suis amatoribus reliquit. Nam „pax – secundum Augustinum, Ad eremitas, sermone II – est eremitarum mater, coenobitarum pater, monachorum soror, patriarcharum vinculum, apostolorum refugium, martyrum solamen[41], virginum tripudium, tyrannorum odium, sine qua nec regna valent, nec 85orationes aut ieiunia vel eleemosinae, ceteraqua bona cuiquam prodesse possunt”[40].

Quare habete pacem, si fieri potest, quantum ex vobis est, cum omnibus – siquidem, si Cain habuisset pacem in corde, non irruisset in fratrem suum Abel, et si Iudas habuisset 90pacem in pectore, quam gestabat in ore, non inisset ad laqueum, sed ad divinum recurrisset praesidium nec ad divisos divisus transivisset, sed potius, ut restitueretur gratia[42] Dei, misericordiam Redemptoris implorasset – scituri, quod diabolus non potest ingredi domum vel mentem, in qua pax 95dominatur, quia ubi pax, ibi Deus, sicut nec in illam domum potest ingredi Deus, ubi ira vel iracundia, invidia vel malitia dominantur, eo quod eam inhabitat diabolus et „non est conventio lucis ad tenebras”[43].

Suadeo ergo, fratres, sequamini rationem, non propriam 100voluntatem. Cavete, ne lubrico linguae incidatis decipulam diaboli vel aliis occasionem incidendi ministretis. Sit omne verbum vestrum sale sapientiae conditum. Si gustastis suavitatem Domini, erubescite frui furfure diaboli! Si vero nondum gustastis[44], servate vinculum in unitate pacis, „Deus autem pacis 105sanctificabit vos[46], ut sit integer spiritus vester et absque querela”[45], si veri aemulatores pacis fueritis.

Pensate siquidem, quod si ‘melius est esse duos, quam unum’, quanto magis triginta centum vel mille concordes et unanimes in bono quam unum; bonum enim quanto communius, tanto 110divinius. Et ideo in vobis in caritate Christi sit cor unum et anima una, ut uniti per gratiam uniri tandem per gloriam valeatis. Ad quam[47].

SERMO CV

SERMO DE DIGNITATE DOCTORANDI ET QUALITATE EIUS, UBI AD FINEM GENERALE STUDIUM LITTERARUM MULTIPLICITER COMMENDATUR

5A f. 263rb-266rb; B f. 229rb-232ra; W f. 199vb-202ra

„In nomine Domini nostri Iesu Christi, in quo vivimus etc.”[1] Ad laudem omnipotentis Dei et excitandum venerabilem virum magistrum per licentiatum in Decretis, ut postulet sibi dari insignia magisteria sive doctoratus in eisdem, verbum assumo, quod 10scribitur Proverbiorum III[2]: „Beatus vir, qui invenit sapientiam”[3].

Reverendi[4] patres ac domini, quamvis „omnes homini naturaliter desiderant scire[6]”[5], primo Metaphysicae, „omnium autem expetendorum prima est sapientia”[7], ut ait Hugo in libro De magisterio, quia tamen inter cetera, quae difficulter inveniuntur, 15sapientia difficilius invenitur, non mirum, quod ‘beatus’ dicitur, ‘qui invenit sapientiam’, praesertim, quia „neminem diligit Deus, nisi qui cum sapientia habitat”[8], Sapientiae VII. Numquid enim non est res ardua ipsa sapientia, cum de ipsa dicatur, Iob XXVIII: „Sapientia[9], ubi invenitur et quis est locus intelligentiae? 20Nescit homo pretium eius, nec invenitur in terra suaviter viventium. Abyssus dicit: ‘Non est in me’, et mare loquitur: ‘Non est mecum’”[10], et ad finem capituli: „Quis est locus intelligentiae? Abscondita est ab oculis omnium viventium: volucres quoque caeli latet[12]. Perditio et mors dixerunt: ‘Auribus nostris audivimus 25famam eius’. Deus intelligit viam eius et ipse novit locum eius”[11]. Et Baruch III scribitur: „Non est audita in Chanaan, neque visa in Theman”[13]. Utique ceteris magis ardua et excellens, nam „melior est acquisitio eius negotiatione auri et argenti primi[14] et purissimi[16]”[15], eo quod „sobrietatem et prudentiam, iustitiam et 30virtutem docet, quibus nihil est utilius in hac vita”[17], Sapientiae VIII. Hinc est, quod sapiens „divitias nihil dixit esse in comparatione eius, nec comparavit illi lapidem pretiosum, quoniam omne aurum comparatione eius arena exigua et tamquam lutum aestimabitur argentum in comparatione eius”, Sapientiae VII.[18]

35Verum ad hoc, quod quis praesumatur verisimiliter sapientiam invenisse, necesse est, ut in ipso duo signa refulgeant: scientia et vita virtuosa. Unde Hugo de Sancto Victore in libro De magisterio: „Duo sunt, quae divinam similitudinem reparant: speculatio veritatis quoad scientiam et exercitium virtutis 40quoad virtutem”[19]. Cui consonat Algazel[20] in sua Logica, dicens: „Perfectio animae in duobus consistit: in munditia et ornatu. Munditia vero – ut ipse dicit – ut anima expietur a sordidis[22] moribus et a phantasiis turpibus. Ornatus ut depingatur in ea certitudo[23] veritatis, ita ut revelentur ei veritates divinae”[21]. Hinc 45Hugo super illo verbo: ‘Comprehendens hoc dicam’ Angelicae hierarchiae, capitulo VII[24], sic ait: „Non perfectum facit cognitio veritatis, nisi sequatur habitus virtutis”; „ille enim optime virtutem[26] novit, qui eam non audiendo solum, sed gustando et faciendo didicit”[25]. Et Ioannes[27] Os Aureum, Super Matthaeum, 50inquit: Vera sapientia est non eloquia Dei scire, sed secundum eloquia Dei vivere.

Quare ‘beatus, qui talem invenit sapientiam’, nam „non habebit amaritudinem conversatio ipsius[29], nec taedium convictus eius, sed laetitiam et gaudium”[28], Sapientiae VIII. Nec mirum, 55quoniam, ut ait Hugo in libro De magisterio, superius allegato, „summum solamen in vita est studium sapientiae, quam qui invenit, felix est, et qui possidet, beatus”[30]. Ac sic recte dicitur: ‘Beatus, qui invenit sapientiam’.

Sed „ducamus rete in altum et laxetur in capturam”![31] Sermo 60siquidem est nobis de sapientia non terrena, quae consistit in opulentia terrenorum, de qua Apostolus, I Ad Corinthios primo, ait: „Perdam sapientiam sapientum et prudentiam prudentum reprobabo[33]”[32], non animali, quae consistit in experientia sensibilium voluptatum, de qua Ad Romanos VIII scribitur: „Qui 65secundum carnem sunt, quae carnis sunt, sapiunt”[34], non diabolica, quae consistit in ambitione excellentiarum mundanarum, de qua I Ad Corinthios III legitur: „Si quis videtur inter vos sapiens esse in hoc saeculo, stultus fiat, ut sit sapiens, sapientia enim huius mundi stultitia est apud Deum”[35], nec illa, quam simul 70appellat beatus Iacobus in sua Canonica, terrenam, animalem et diabolicam, sic inquiens: „Si zelum amarum[36] habetis et contentiones sunt inter vos, nolite gloriari et mendaces esse adversus veritatem, non est enim ista sapientia desursum descendens, sed terrena, animalis et diabolica”[37], sed potius sermo est de illa 75sapientia, quae „desursum est, quae primum quidem pudica[38] est, deinde pacifica[40], modesta, suadibilis, bonis consentiens, plena misericordia et fructibus bonis, non[41] iudicans, sine simulatione”[39], Iacobi III.

Ex qua auctoritate elicitur, quod ad hoc, ut quis in[42] veritate 80sit sapiens, requiritur, quod habeat pudicitiam in carne, innocentiam in mente, moderantiam in sermone et quod sit suadibilis in affectu, liberalis in effectu, in iudicio maturus et in intentione simplex et rectus.

Talis autem[43] est venerabilis vir, magister P., qui in sacris 85canonibus et sanctorum Patrum Decretis primo rigoroso examine licentiatus, dudum et ante multos annos doctoratu decretorum re, nomine et fama et opinione dignus, quem nunc excito, ut ascendat insignia doctoratus petiturus.

Ipse namque primo studuit servare pudicitiam in carne, 90sciens, quod „in malivolam animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis”[44], Sapientiae I, et quod nihil sit melius continentia, quia „virginitas replet paradisum”[45], XXXII, q.1: ‘Nuptiae’, et „castitas sola est, quae cum fiducia potest Deo animas praesentare”[46], in Authentico, De 95lenonibus, §: ‘Sancimus’, coll. II.

Deinde profectus est ad servandam innocentiam in mente, quae per pacem, quam multum diligit, conservatur, scit enim, quod „anima sedendo et quiescendo fit prudens”[47], VII Physicorum. Et quia iuxta consilium Sapientis „omni custodia servavit 100cor suum, pro eo quod ex ipso vita procedit”[48], nactus est moderantiam in sermone, pro eo quod „ex abundantia cordis os loquitur”[49], per quam miro magisterio scit tacere, scit et loqui, usus consilio Sapientis: „Homo sapiens tacebit usque ad tempus, lascivus autem et imprudens non servabit tempus”[50], Ecclesiastici XX. 105Hinc Apostolus volens doctorum linguam compescere sic ait: „Omnis sermo malus ex ore vestro non procedat, sed si quis bonus est ad aedificationem fidei, ut det gratiam audientibus”[51], Ad Ephesios IV. Quo sane remordentur nonnulli, qui facile falsum pro vero annuntiant seu quorum sermo, licet verus 110videatur, non aedificat, sed destruit, non gratiam auditoribus sed odium subministrat. Non sufficit, quod sit sermo bonus et verus, sed quod sit ad aedificationem, „ut det gratiam audientibus” secundum Apostolum, si quis penset verba sua.

Tandem crescens per sapientiam retinuit et retinet suadibilitatem 115in affectu, „benignus est enim spiritus sapientiae”[52], scribitur Sapientiae I, et ideo benignitatem confert sapienti. Quanto autem quis est sapientior, tanto suadibilior et benignior est ad bonum et virtutes alios provocando, ut sic „cortina cortinam trahat et ‘qui audiat, dicat: Veni’”[53]. Noli ergo suorum 120auditor sermonum ipsius[54] satiram, quia laetus est, despicere, nam „melius[55] est a sapiente corripi, quam stultis adulationibus decipi”[56], Proverbiorum IX, maxime cum sciat „infundere oleum et vinum”, XLV distinctione: ‘Disciplina’[57].

Demum habuit et habet liberalitatem in effectu, nam os 125suum aperuit[58] sapientiae et lex clementiae in lingua eius, „gustavit et vidit, quia bona est negotiatio eius, non exstinguetur in nocte lucerna eius”[59], Proverbiorum ultimo.

Post haec suffragantibus sibi „Sanctorum Patrum decretis et sacris canonibus Spiritu Sancto dictatis”[60], XXV, q. 1: ‘Violatores’, 130in virum crevit perfectum et factus est in iudicio maturus, propter[61] quod „stateram gestat in manibus et lances appendit aequo libramine”[62], De re iudicata, capitulo primo, libro VI, ipsiusque „os iugiter meditatur sapientiam et lingua eius loquitur iudicium, lex enim Dei est in corde ipsius et non supplantabuntur 135gressus eius”[63], quin iusto zelo ad bonum approbandum et malum reprobandum moveantur.

Postremo, tum quia philosophus verus, tum quia vir evangelicus, ut pote „angelus Domini exercituum, cuius labia custodiunt scientiam et legem exquirunt ex ore[65] eius”, Malachiae II; 140Extra. De haereticis: ‘Cum ex iniuncto’[64], tum quia de multis expertus, tum quia ab annis puerilibus[66] in studio sapientiae nutritus et in eius laribus[67] observatus, in intentione praesumitur esse simplex et rectus, illa videlicet simplicitate, de qua scriptum est: „Cum simplicibus est sermocinatio eius”[68], Proverbiorum XVI.

145Et sic, cum „sapientia in anima ipsius septem columnas exciderit”[69], quis dubitat, quod ipse sit ‘beatus, qui invenit sapientiam’.

Et si forsan quis adhuc dubitationem super verbo proposito, quasi non sit formaliter introductum, praetendat, motus isto 150saltim argumento assentiat: beatum quippe iuste dicimus, in quo spiritus timoris Domini, spiritus pietatis, spiritus scientiae, spiritus fortitudinis, spiritus consilii, spiritus intellectus et spiritus sapientiae requiescit. Nam cum „Spiritus Sanctus, qui a Patre et Filio non pluribus, sed unica tantum spiratione procedit”[70], 155De summa Trinitate et fide catholica, capitulo 1, libro sexto, tamquam firmissimum et indissolubile vinculum Trinitatis, cui dona sua commmunicat, huic inspirat, inspirando ipsum inhabitat, inhabitando iustificat, iustificando replet, replendo[71] glorificat, glorificando beatificat, beatificando ditat, „omnium est 160artifex”[72], „omnem habens virtutem omnia prospiciens”[73], Sapientiae VII. Et quia inveniuntur dona gratuita in nostro[74] promovendo, quae clara voce non rauca ipsum esse beatum annuntiant, eo quod in eo relucet timoris amorosi in omnibus agibilibus continuatio, pietatis viscerosae ad Deum et proximum sancta 165liquefactio, scientiae omnium beneficiorum[75] Dei grata praecogitatio, fortis omnium operationum bonarum exsecutio, consulta a Deo omnium eligendorum et tuta electio, intellectus omnium veritatum necessariarum ad salutem limpida contemplatio, sapientialis caelestium deliciarum praegustatio. Quibus suffultus per timorem Dei expellit superbiam, per pietatem invidiam, 170per scientiam iram quasi quamdam vesaniam, per fortitudinem acidiam, per consilium avaritiam, per intellectum gulam, per sapientiam luxuriam. Cuius vitam virtutibus, scientiis et sapientia multipliciter pictam si quis acutius considerat, inveniet, 175quod donum sapientiae mentis suae irradiat[76], donum structura mirabili aedificat[77], donum intelligentiae animam suam[78] contemplatione radiosa illuminat, donum[79] consilii prudentia gubernat, donum fortitudinis firmat et defensat, donum scientiae virtutibus divinis multipliciter illustrat, donum pietatis divino cultu 180perornat, donum timoris donum mundum conservat et omnem ab eo spurcitiam diaboli longe repellit.

Igitur constat, quod ipse ‘beatus sit, qui invenit sapientiam’. Et ista erant verba in principio collationis proposita.

In quibus quidem verbis noster doctorandus summae laudis 185praeconio attollitur, quod praedicatur[80]: „‘beatus’, qui legit et audit verba prophetiae”[81], Apocalypsis primo. Secundo: affectus virtuosae exercitationis, quem habuit ex studio, exprimitur in eo, quod ‘invenit’, quoniam „qui quaerit, invenit et pulsanti aperietur”[82], Matthaei VII. Tertio: effectus fructuosae doctrinationis patenter 190ostenditur in eo, quod dicitur ‘invenisse sapientiam’[84], quae „relucet in vultu sapientis”[83], Ecclesiastis VIII, cuius obiectum optimum: Deus, cuius nobile subiectum: intellectus acutus, cuius evidentem arguimus profectum in hoc, quod ‘sit beatus, qui invenit sapientiam’. ‘Qui’, quoniam profecit in cognitione 195summae veritatis, ‘est beatus’, quia crevit in dilectione summae bonitatis, ‘beatus, qui invenit’, quia delectatur, ut praesumitur, suo autem modo in fruitione aeternae iocunditatis, merito censetur: ‘beatus, qui invenit sapientiam’.

Ecce igitur homo singularis, quia ‘beatus’, ut apte[85] sibi illud 200Psalmi assumat: „Singulariter sum ego”[86], Psalmi CXL, homo regularis, cuius „regulam quicumque secuti fuerint, pax super illos”[87], Ad Galatas VI, homo specularis, qui „quaesivit sibi sumere sapientiam quasi sponsam et amator factus est formae illius[89]”[88], Sapientiae VIII; et ideo[90] merito dicitur: ‘Beatus, qui invenit 205sapientiam’.

Dixi primo, quod in verbis praemissis ‘doctorandus noster summae laudis praeconio attollitur, quia praedicatur’: ‘beatus’, nam cum „beatitudo sit status omnium bonorum aggregatione perfectus”, ut ait venerabilis Boethius[91], III De consolatione, 210et in ipso aggregata sunt omnia ad humanam beatitudinem opportuna, digne praedicatur ‘beatus’, lucet enim per doctrinam, fulget per venustam vitam. Doctrina vero ipsius in tribus consistit: in peritia sacrorum canonum, in notitia saeculariam scientiarum, in practica saecularium negotiorum. Talis enim 215debet[92] esse doctor, qui alios docere valeat, non doceri, 1, q. VII: ‘Convenientibus’[93], et „longo tempore discere, quae docere debet”[94], XVI, q. 1: ‘Sic vive’[96], quia „nemo repente fit summus”[95], De poenitentia, d. II, §: ‘Haec quae’, alioquin „si caecus caeco ducatum praebet, ambo in foveam cadunt”[97], XXXVIII d.: ‘Quae 220ipsis’, et fit ingens hominibus ridiculum, dum „nox nocti indicat scientiam”[98]. Et ideo curavit diu discere, ut congruus praeceptor fieret sacrarum litterarum, cui suffragantur saeculares scientiae, non quidem, „ut verborum ornatu in ipsis delectetur, sed ut errores gentilium detestetur et utilia, quae in eis invenerit, 225ad usum sacrae eruditionis invertat[100]”[99], XXXVII d., §: ‘Cur ergo’. Et experientia negotiorum saecularium facit in peritia magis latum, doctor enim non solum de animarum salute, verumetiam de extrinseca utilitate et cautela debet esse sollicitus, XXIII d.: ‘Unde’[101]. Et episcopus, si simplex fuerit in gubernandis rebus et 230custodiendis, repellitur a promovendo[102], licet detur coadiutor iam promoto, LXXIV d.: ‘Episcoporum’[103]. Et quoniam adest sibi vita venusta, acceptabilis est sua doctrina, nam alias, iuxta sententiam beati Gregorii, „cuius vita despicitur, restat ut eius praedicatio contemnatur”[104].

235Propter quod, ut scientia ipsius et doctrina fructum in Dei Ecclesia operetur, cum iam dudum licentiam in sacris canonibus dignis studiis et meritis obtinuit, congruit ut sibi doctoralia insignia conferantur, quatenus hoc ipso evidenter appareat, quod digne praedicatur[105]: ‘beatus’.

240Dixi secundo et tertio, quae simul prosequar brevi compendio, quod in verbis praemissis nostri doctorandi ‘affectus virtuosae exercitationis, quem habuit in studio, exprimitur’ et quod ‘effectus fructuosae doctrinationis patenter ostenditur in eo, quod dicitur invenisse sapientiam’. Ipse namque, quae a sapientibus audivit, 245frequenter manu scripsit, scripta et audita in diversis collationibus revolvit, revoluta memoriae commendavit ac audiendo, interrogando et conferendo sapientiam quaesivit, et in virum crevit perfectum, sciens, quod nobilis sapientiae possessio divulgata[106] suscipit incrementum, usus enim et ars vel saltim unctio interior 250docuit, quae sapit omnis homo. Unde lege vulgari canetur, quod „omne artificium per continuum exercitium suscipit incrementum”[107], Digestis[108]. De legatis, III Legatis servis, §: ‘Ornatricibus’.

Gaudeat igitur res publica Poloniae, quia inventus est unus ex multis, qui invenit sapientiam, per quam[109] faciet iudicium et 255iustitiam et loquetur cum proximo suo veritatem. Et si dicat quispiam: ‘Non est opus sapientibus nobis, est enim spiritus Dei in nobis et omnes prophetae sumus’. Ad quod dico: ‘Si quis est propheta inter vos, „nescio, sed unum hoc scio, quia[110] cum fuissem caecus, modo video’”[111], quia lumen sapientiae praedico 260opportunum. Tolle siquidem de mundo sapientiam et non erit[112] aliud nisi „tenebrae super faciem abyssi”[113]. „Nisi enim – inquit Isaias propheta – Dominus exercituum reliquisset nobis semen suum, quasi Sodoma fuissemus et quasi Gomorrha similes essemus”[114], Isaiae 1.

265Diligite igitur lumina sapientiae, christiani, nec sitis inferiores gentilibus, qui leguntur ad sapientiam, licet humanam, magnum habuisse appetitum. Unde narrat A. Gellius[115] in libro Noctium[117] Atticarum, quod inter insignia Philippi Macedonis, patris Alexandri, hoc fuit, quod litteratorium[118] studium ad 270unicum, quem sperabat regni et felicitatis futurum heredem, transmittere curavit.[116] Hinc Seneca, Epistula XCIII, narrat de Alexandro, quod „geometriam discere studuit, sciturus quam pusilla illa erat terra, ex[120] qua minimum occupaveret, et ob hoc intelligebat se falsum gerere cognomen, scilicet Magnum 275Alexandrum – quis enim magnus in pugillo[121]?”[119] De huius Alexandri studio narrat Plinius[123], quod ad ipsius instantiam quinquaginta volumina de animalibus Aristoteles condidit.[122] Hinc in libro De vita Caesaris[124] narratur de Iulio, qualiter investigavit cursum solis numerando horas et momenta temporis, qualiter bissextum 280invenit et multos libros scripsit, „cuius disciplina – ut ait[125] Solinus, libro 1, capitulo II – omnium postea temporum[127] ratio fundata est”[126], „nullus isto celerius scripsit, nullus quaternas simul epistulas perhibetur dictasse”[128].

Et si ad principes catholicos habeatur respectus: Theodosius 285modo regni negotia disponebat, modo sapientiae vacabat. De quo legitur in prologo Historiae tripartitae: „‘Aiunt – inquit Ptolemaeus[130] – per diem exercitari armis subiectorumque negotia disceptare iudicareque simul et agere, modo seorsum, modo publice, quae sunt agenda considerare, noctibus vero libris 290incumbere’”[129]. Et Carolus Magnus in artibus liberalibus studiosus fuit, quae miro modo erant depictae in palatio suo, libros divinos et specialiter beati Augustini De civitate Dei multum dilexit, quem Alcuinus docuit dialecticam et rhetoricam, et transire fecit studium de Roma usque Parisius.[131]

295Quare rex vel princeps saecularis vel ecclesiasticus, quia infirmitate est accinctus, nec potest ab omnia sufficere, quae publicus requirit aspectus, amet sapientiam vel saltim discat et habeat sapientes. Ait enim Tullius, libro primo, De divinatione, quod opus non potest exerceri sine discretione sapientiae.[132] 300Unde et Deus voluit[133] sapientes esse rectores populi, sicut fuit Abraham, qui „fuit peritus in omni sapientia Aegyptiorum”[134], similiter Moysen et David, qui habuit sapientiam „sicut angelus Dei”, et Salomon, cui „dedit Dominus cor sapiens et intelligens”[135][136].

Ecce, quam sapientia est omnibus politiis opportuna! Ideo, 305reverende magister, cum Deus dedit vobis[137] os et sapientiam pro honore Altissimi, pro reverentia sanctae matris Ecclesiae, pro decore Cracoviensis ecclesiae et magis profectu rei publicae, suadeo, ut accipiatis insignia doctoralia, quibus estis dignus, quatenus accepto in sacris canonibus magisterio „sic luceat lux 310vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona et glorificetur Pater, qui in caelis est”[138]. Ad quem videndum revelata facie nos promoveat Patris increata sapientia, Christus per saecula benedictus. Amen[139].

SERMO CXI

DE HERETICIS

D f. 285ra; W f. 214va

„Via impiorum tenebrosa; nesciunt ubi corruunt”[1], Proverbiorum IV. 5Inter sollicitudines professorum fidei catholicae illa debet esse praecipua, ut vulpeculas capiant, quae Domini Sabaoth demoliuntur vineam vel possetenus demoliri contendunt. Quare licet „sit in facie diversitas, caudas tamen habent ad invicem colligatas, quia de vanitate conveniunt in id ipsum”, Extra. 10De haereticis: ‘Excommunicamus’[2].

In principio siquidem haec vulpeculae sunt haeretici et haereticorum fautores versipelles, qui „ambulant vias tenebrosas”[3], et post affectiones suas et peccata, quorum non parvus fuit ab olim numerus, nec minimus nostris temporibus est subortus.

15Alii quidem haustu serpentis antiqui circumventi, qui conatur a principio suae ruinae unitatem Ecclesiae catholicae rescindere, caritatem invidiae felle inficere, dolet[4] enim et erubescit[5] homines constantes ex lutea materia illuc ascendere, unde se meruerit infeliciter corruisse, XV[6], q. II[7], sed „dicunt bono malum 20et malo bonum, ponentes tenebras lucem et lucem tenebras”, contra illud Isaiae XI: „Vae, qui dicitis bonum malum”[9], XI, q. III: ‘Vae qui dicitis’[8].

Alii ut aves aerem volitantes, superbe putabant se invenisse sapientiam, quae ab eis recessit[10], recesserunt a Deo, quia „quantum 25distat ortus ab occidente”[11], ab illo longe erant, et „quia non habuerunt in humilitatis spiritu veram sapientiam, perierunt propter insipientiam suam”[12].

Alii diversis affectionibus irretiti, quaerentes sapientiam in magnam insipientiam inciderunt. Nam cum multi afficiantur 30interdum ad seipsos, interdum ad aliquas personas, quandoque ad honores, quandoque ad divitias temporales aut alia quaecumque, non possunt verae sapientiae coniungi, eo quod eaedem affectiones, quasi murus positae inter Deum et animam, uniri spiritum humanum cum Deo veraciter non permittunt; siquidem 35multos spirituales et ab hominibus quasi sanctos acceptos sub quodam velamine simplicitatis aut sanctitatis a statu catholicae rectitudinis impedivit et impedit, deicit et deiecerit[13]. Est enim haec affectio apud se sapiens, in tenebris videns, in luce deficiens, humilitate carens, per fas et nefas sibi favens, de se 40praesumens, alta sapiens, humilibus minime consentiens, pacem turbans, quietem inficiens et unitatem damnose dispergens. Haec putat se stare, dum cadit; vulneratur et non sentit; moritur et vivere se credit; se tantum cernit, alios non considerat comparationeque sui quasi quadam mole cedri attenta, ceteros 45autumat arundines, stramina[14] et favillas. Haec est affectio, quae mundas mentes inficit, infectas obturat, obturatas quanto magis terruntur, tanto amplius ea rigescere facit, pusillos seducit, magnos contristat, provectos debilitat, humectatos rore Spiritus Sancti exsiccat[15] aut ad nihilum reddit.

50Hos[16] itaque omnes verbum Sapientiae respicit, quod dicitur: ‘Via impiorum tenebrosa; nesciunt ubi corruunt’. Credunt equidem iter tales facere ad summum et progrediuntur ad imum; credunt se precare obsequium Deo et praestant[17] diabolo; credunt se ire ad statum immortalitatis et „induunt se diploide confusione 55sua”[18]; currunt ad beatitudinem, sed currendo deficiunt nec ad vitam[19] pertingunt, eo quod nesciunt, quo tramite domum revertantur. Et sic, quia „nequeunt oculos tenebris errorum assuetos ad lucem veritatis perspicuae attollere similesque avibus sunt, quarum intuitum nox illuminat, dies caecat”[20], non mirum, quod[21] 60nesciunt ubi currunt, quia ‘via impiorum tenebrosa’.

Et nimirum, quamvis divina sapientia „hominem rectum et simplicem fecerit, ipse tamen propter[23] varietatem sui cordis in multa divisus immisceret[24] se infinitis quaestionibus”[22] et interdum sic ipsis se implicat, ut ab opinione illorum nullatenus evallatur. Propter 65quod in eo nascitur motus sine stabilitate, labor sine requie, cursus sine praeventione, ita ut semper sit inquietus spiritus horum, donec in profundum malorum veniens desperet et damnetur.

O res mirabilis, multitudo christiana christianam legem Christi amplectitur, videt illam, de ipsa disputat, de ipsa confert, 70determinationem catholicam conspicit et nihilominus non aequaliter de Scripturis Sanctis sentit, sed quadam curiositate[25] suis intendens viis insolitus vulneratur.

Unde namque Menandrianis[26], quod mundum non a Deo, sed ab angelis asserebant, unde Basilidianis[27], quod Iesum passum 75abnegabant, unde Nicolaitis corrupta opinio, quae coniugia commutanda[28] esse autumabat, unde Gnosticis, qui bonum et malum Deum esse fingunt, unde Nazaraeis, qui quamvis Christum Filium Dei confitentur, omnia tamen veteris legis custodiunt, unde Carpocratianis, qui Christum hominem tantum 80esse false[29] asserebant, unde suus error Ebionitis, contra quos Apostolus, Ad Galatas[30] scribens, invehitur, unde Origeniani[31] exorti sunt[32], dicentes quod non possit Filius videre Patrem nec Spiritus Sanctus Filium, unde Manichaei, qui duas naturas et duas substantias, id est bonam et malam, introduxerunt, 85unde Noetiani, qui dicebant Christum eumdem esse Patrem et Spiritum Sanctum, ut[33] taceam de diversis haeresum erroribus, quorum quidem LIV per Isidorum[34], VIII Etymologiarum, capitulo V, ponuntur et habentur, XXIV, q. III[35]: ‘Quidam’[36], unde „Arrio, qui aeternum Patri Filium non agnoscens, diversas in 90Trinitate substantias asseruit”[37], cui magna pars orbis adhaeserat, et potentia et armis ipsum, licet damnatum factum, praetendens defendebat.

Ecce iste et alii, qui non ambulant per vias tritas sanctorum pedibus nec per semitas catholicae aequitatis; ambulant procul 95dubio vias tenebrosas, ubi non desperabant[38] erronee.

Fugite et signate illos, qui defendunt haereticos, quia „non solum haeretici, sed haeresiarchae dicendi sunt[39]”[40], XXIV, q. ultima: ‘Qui aliorum’.

Fugite illos, qui in expositione Sacrae Scripturae locum, 100tempus et personam non attendunt, quia „de facili in labyrinthum[42] erroris cadunt”[41], XXIX di.: ‘Sciendum’[43].

Fugite igitur summopere illos, qui falsas opiniones cudunt et damnatos per sacrum concilium in Spiritu Sancto congregatum canonizant, „haereticus est enim omnis, qui falsam opinionem 105de fide gignit”[44], XXIV, q. III: ‘Haereticus’.

Fugite et illos, „qui aliter Sacram Scripturam quam Spiritus Sanctus efflagitat, intelligunt”, XXIV[46], q. III: ‘Haeresis’[45].

Fugite et hos, qui a sacramentis Ecclesiae et communione fidelium sunt divisi, IV, q. I: ‘Quod autem’[47].

110Fugite et hos, qui sacramentorum sunt perversores vel simoniaci, qui vendunt vel emunt bona spiritualia vel Ecclesiae sacramenta, I, q. ultima: ‘Patet’[48].

Fugite illos etiam, „qui conantur auferre Romanae Ecclesiae privilegium a Christo sibi traditum”[49], XXII d., capitulo I.

115Fugite illos, qui communionem Ecclesiae catholicae non[50] recipiunt, In Authenticis: De privilegiis datis[52] haereticos mulieribus non praestando, post principium, collatione VIII[51], non est enim salus[53] extra Ecclesiam catholicam, De summa Trinitate, capitulo Io, III[55] et Extravagantes Ioannis XXII[54]: ‘Unam sanctam’.

120Fugite illos praecipue, qui ex subtilitate magis quam ex simplicitate vel negligentia peccant, XXIV, q. I: ‘Schisma’[56].

Fugite summopere libellos Viclef et Ioannis Hus in sacris conciliis damnatos, quoniam reprobatis auctoribus reprobata sunt et ipsorum opuscula, De haereticis: ‘Fraternitatis’[57].

125Nec quisquam „innitatur suae prudentiae”[58], et erat altera via, quae[59] revera tunc „prudentiae suae innititur, qui ea, quae sibi agenda vel dicenda videntur, decretis patrum praeponit”, XXXVII d.: ‘Relatum’; De constitutionibus: ‘Ne innitaris[61]’[60]. Nullus ex vobis canonizare audeat vel sanctum praedicare 130aut sanctum asserere, quem Ecclesia condemnavit[62] catholica, quoniam dicit Augustinus, De fide catholica[63]: Firmissime[64] teneas et nullatenus dubites omnem haereticum vel schismaticum cum diabolo et angelis eius aeterni ignis incendio participandum, nisi ante finem vitae catholicae fuerit[65] incorporatus et reintegratus 135Ecclesiae, et post pauca subdit: Omni homini, qui Ecclesiae catholicae non tenent unitatem, neque baptismus, neque eleemosyna, quantumlibet copiosa, neque mors pro Christi nomine suscepta proficere poterit ad salutem.

Fugite non minus illos, qui aliter sentiunt de articulis fidei 140quam Ecclesia Romana, XXIV, q. I: ‘Haec est fides’[66]. Non enim isti et similes in lumine, sed in tenebris ambulant, quia ‘via impiorum tenebrosa; nesciunt ubi corruunt’.

In quibus quidem verbis innuitur haereticorum doctrina pestifera a doctoribus catholicis confutanda, ibi ‘via impiorum[67] 145tenebrosa’, tenebrae enim sunt apertae ad fabricandum falsum, ff. de ventre inspiciendo, primo; ff. Si mulier, notat glossam[68][69]; De officio delegati: ‘Consuluit’[70], secundo submittitur vita malorum[71] mortifera a Christi fidelibus summopere fugienda, dum dicitur: ‘nesciunt unde corruunt’, ignorat enim malus, 150quae oporteat operari, tertio Ethicorum[72]. Et quoniam est via, quae ducit ad caelum et „haec iustorum, quae est quasi lux splendens, et crescit usque ad perfectam diem”, Proverbiorum II[73], est et „alia via, quae ducit ad interitum, et multi vadunt per eam”[74], Matthaei VI, quam fuge, quia ‘via impiorum 155tenebrosa’, et quaedam est via, quae „aliquibusdam[75] est odor vitae in vitam et aliis est odor mortis in mortem”[76], XXIII, q. IV: ‘Nabuchodonosor’[77], circa quam, quia mali distinguere non norunt, ‘nesciunt ubi corruunt’. Si ergo audis de doctrina, quod est via, cerne si est via impiorum, et facile potest accipere, 160quod „via impiorum tenebrosa”. Et si forsitan via impiorum propter mellicam tinctam cum felle dulcedine[78] te delectat, cave tibi a fructibus eorum, quod ‘nesciunt ubi corruunt’. Continue siquidem impii in circuitu ambulant et sic in invio et non in via iugiter velut canes famelici circuunt civitatem, et sic putantes 165se ambulare in via Domini ambulant cum satana per loca inaquosa. Sed durum[79], quia ‘via impiorum tenebrosa’. Cumque sine splendore veritatis palpitant, quid mirum[80] si in errorum latibula impingant sicque cum non in luce, sed in tenebris ambulant, nullus ambigat, quod[81] ‘via impiorum tenebrosa; 170nesciunt ubi corruunt’.

Dixi primo, quod in verbis praemissis innuitur haereticorum doctrina pestifera a doctoribus catholicis confutanda. Nam cum peccatum, haeresis sit aliis gravius, XXXII, q. VIII: ‘Quid in omnibus’; XXVIII, q. 4: ‘Quid autem’ et XXII[82], q. 2: 175‘Primum’[83], est potissime fugiendum, tum quia subest in hoc animarum multarum periculum, ubi vero maius vertitur periculum, cautius est[86] agendum, De elect.:[84] ‘Ubi periculum’[85], Libro VI; tum quia doctrina haereticorum[87] pestifera inducit mentiendi usum, usus autem consuetudinem, consuetudo necessitatem, 180necessitas desperationem, desperatio mortem; tum propter personae et rerum dispendium, nam persona exuritur, unde in Ioanne[88] legitur: „Si quis in me non manserit, mittetur foras sicut palmes et arescet et colligent eum et in ignem mittent”, sicque personae huiusmodi imponitur ultimum supplicium, ff. De 185poenis, l. ‘Capitalium’[89], res autem et bona talium confiscantur, Extra. De haereticis: ‘Vergentis’; VI, q. I, § ‘Verbum’: ‘Si quis cum militibus’, et C. Ad et l. ‘Quisquis’[90]; tum propter excommunicationis ex receptatione et fomento vinculum evadendum, quoniam inventor haeresis et imitator ipsius pari damnatione 190plectuntur, XXIV, q. 1, § ‘His auctoritatibus’[92], in fine[91].

Quapropter inter doctrinam catholicam et pestiferam sollerter distinguite, nam „non omnis, qui dicit: Pax vobis, quasi columba audiendus est; corvi de cadaveribus pascuntur; hoc[94] columba non habet”, II, q. VII: ‘Non omnis’[93].

195„Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces”[95]. Hi enim sunt fontes sine aqua et nubes sine rore. Qui singularitatis[96] spiritu decepti velut de sacramentis Ecclesiae sentiunt quam sentit Romana Ecclesia, velut Hussonistae, qui praeter et contra 200consuetudinem generalem Ecclesiae seorsum sub specie panis[97], seorsum sub specie vini, Corporis et Sanguinis Christi sacramentum vulgum non sine gravi periculo et scandalo communicant. Ecce siquidem „universi, qui de sacramento corporis et sanguinis Domini Iesu Christi et de baptismate seu peccatorum 205confessione, seu matrimonio, seu reliquis sacramentis ecclesiasticis aliter sentire aut docere non metuunt quam sacrosancta Ecclesia Romana praedicat et observat, perpetui anathematis vinculo innodantur[99]”, Extra. De haereticis:’ ‘Ab abolendam’, § primo, in principio[98]. Et ob hoc paveant[100], ne cum magistris, „quos 210auribus prurientibus[102] coacervaverunt”[101], sibi severitatem expiantur canonicam et aeterni districtam incendii[103] sentiant ultionem. „Nolite igitur effici participes eorum”[104], ne forsan ira Dei in vos desaeviat.

Colite generalia concilia sicut colitis „quattuor praecipua 215concilia, colite IV concilia sicut colitis IV evangelia vel totidem flumina”[105] paradisi, XV d.: ‘Canones’ et[106] XVI d., VI. An forsan putant tales minoris auctoritatis esse Constantiense[107] quam Sardicense[108], Carthaginense, Gangrense[109] et alia concilia? Non utique. „Haec enim concilia generalia, quae sancti patres spiritu Dei 220pleni sanxerunt, post quattuor concilia praecipua omni manent stabilita vigore”[110], XV d.: ‘Canones’. Praeterea cum „nulli fas est vel velle, vel posse transgredi apostolicae sedis praecepta, qui[112] sit[113] dolore suae ruinae prostratus, quisquis apostolicis voluerit contraire decretis”[111], XIX d.: ‘Nulli fas est’. Sed cum Constantiae 225concilium in locum papae successit, quis[114] sanae mentis audet suis dispositionibus opinionem[115] singularem praeferre? Aut ergo detractores habent decreta Romanorum Pontificum et conciliorum[116] aut non. „Si non habent, de negligentia et ignorantia arguuntur, et utique „ignorans ignorabitur”[118], si habent et non 230servant, de temeritate sua sunt increpandi”, XX d.: ‘Si decreta’[117]. Item si „facilius invenitur et melius, quod a pluribus senioribus quaeritur”, eadem di., capitulo ultimo, et De officio delegati: ‘Prudentiam’[119], quis tot stellas super additas in firmamento militantis Ecclesiae positas dicet[120], nisi forsan expers cerebri? Quis tot mundi lumina diceret erraticas? Quis tot 235mundi lumina dicet tenebras, „quorum fecunda facundia nodosa solvit, obscura dilucidat”, implicita[122] resolvit, De reliquiis et veneratione sanctorum, capitulo uno, libro VI.[121]

An forsan Wiclef et similes illi[123] secundum ipsos Salomon 240fuit, salomonior Ecclesia, sponsa Dei, quae Spiritu Sancto iugiter vegetatur, cui Deus revelavit[124] mysteria et dat cognoscere in tenebris constituta? An forsitan omnes, quot erant prius apostolici et quotquot erant in conciliis congregati, fures erant et latrones, et non[125] debuissent eos oves audire, sed potius modernos noviter 245exortos? Non utique, quia omnis novitas est suspecta, XI d.: ‘Quis nesciat’, ubi reprehenduntur[126], qui „novitates inducunt, et discordiam pariant[128] novitates”, Extra. De consuetudine: ‘Cum consuetudinis’[127].

Item „quamvis universae per orbem catholicae Ecclesiae 250constitutae unus thalamus Christi sunt, sancta tamen Romana Ecclesia catholica et apostolica nullis synodicis[130] constitutis ceteris ecclesiis est praelata, sed evangelica voce Domini”, et sic constat eam[131] esse toto mundo praelatam, XXI d.: ‘Quamvis’[129]. Si qui ergo Romanae Ecclesiae oboediunt, oboediant sacro concilio, 255cum in ipsum virtus et influentia Christi per depositionem vocati Ioannis XXIII sit translata.

Item, si minor a maiori benedicetur, Ad Hebrae[132]. VI[133], qualis erit benedictio illorum, qui praeter benedictionem papae vel concilii benedicantur[134]? Revera benedictio talium in maledictionem 260vertitur et oratio in peccatum.

Item si „apostolica Ecclesia non ab[135] apostolis, sed a Salvatore primatum obtinuit”[136], XXII d.: ‘Sacrosancta’, cur ipsam praesumptores huiusmodi matrem et magistram recognoscere non dignantur, nisi quia „caeci sunt et duces caecorum”[137], quorum 265doctrina[138], quia multum est pestifera, est a catholicis doctoribus confutanda. Et hoc de primo.

Dixi secundo, quod in verbis praemissis subiungitur[139] vita[140] malorum summopere a Christi fidelibus fugienda. Habet enim vita malorum difficultatem exterioris conversationis, iuxta illud 270Sapientiae[141] V: „Lassati sumus in via iniquitatis et perditionis, et ambulavimus vias difficiles, viam autem Domini ignoravimus”[142]. Habet perversitatem interioris aestimationis, Sapientiae V: „Dixerunt impii cogitantes apud se non recte”[143]. Habet caecitatem spiritualis cognitionis, Matthaei VI[144]: „Si oculus tuus nequam 275fuerit[146], totum corpus tuum tenebrosum erit”[145]. Habet insecuritatem praesentis durationis, Ioannis XIII: „Qui ambulat in tenebris, nescit quo vadit”[147].

Et quamvis[148] omnis via malorum sit difficilis sive sit montuosa, qua incedunt[149] superbi, sive spinosa, quam eligunt cupidi et 280avari, sive sit lutosa[150], quam praeeligunt lubrici, sive sit tenebrosa, quam vadunt[151] invidiosi et specialiter haeretici, sive sit tumultuosa, qua gradiuntur rixosi, sive sit sumptuosa, cui afficiuntur gulosi, „quorum deus venter est et gloria in confusione ipsorum”[152], sive sit taediosa, qua[153] gradiuntur ad instar avium instabiles et 285acidiosi, de quibus omnibus dicitur Ezechielis VI: „Convertimini a viis vestris pessimis”[154]. Inter istas tamen haereticorum via est difficilior, quae et montuosa dicitur, nam quasi moles montium opinionem propriam a Christi fidelibus in spiritu humilitatis et animo contrito Deum quaerentibus segregantur[155]. Via eorum 290est tenebrosa, nam excaecati ipsorum malitia ubicumque sunt, in tenebris ambulant, „relinquunt[156] iter rectum et ambulant per vias tenebrosas”[157], Proverbiorum II. Est etiam via tumultuosa, quia „contritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt”[158]. Ex quo patet caecitas illorum, qui damnatum 295Hus[159] per sacrum concilium iustum aut sanctum praedicant, cum suis praedicationibus multa plura corda defecta sunt quam placata. Quod non est necesse rationibus ostendere, sed ipsa probat experientia[160] rerum magistra.

Numquid etiam non habent perversitatem interioris 300exterminationis? Abundant in falsis aestimationibus credentes Romanam errare Ecclesiam, cum[161] tamen omnium ecclesiarum totius orbis sit mater et magistra.

Numquid non habent[162] etiam caecitatem spiritualis cognitionis, cum de ipsis dicatur Threnorum IV: „Erraverunt caeci 305in plateis”[163], et Isaiae XL: „Palpavimus sicut caeci parietem”[164], et Sophoniae I: „Ambulaverunt ut caeci, quia Domino peccaverunt”[165], „sinite igitur eos, qui caeci sunt et duces caecorum”[166], Matthaei XV, „Recedite hinc, et immundum ne tetigeritis”, XXIII, q. IV: ‘Ecce, inquiunt’ et capitulo: ‘Recedite’[167]. Quid 310est autem ab immundis et a[168] contaminatis recedere et exire, nisi „voluntati non consentire et ore non parcere[170]”[169], secundum Augustinum in sermone De verbis Evangelii, qui sic ait[171]: „Quotquot habetis[173] inter vos, qui adhuc amore saeculi praegravantur, avaros[174], periuros, adulteros, inspectatores nugarum, consultores[175] 315mathematicorum, phanaticorum, augurum, haruspicum[176], ebriosos et luxuriosos, quidquid inter vos malorum esse nostis, quantum potestis, improbate, ut corde recedatis, redarguite, ut corde exeatis inde, et nolite consentire immundum, ne[177] tangatis”[172].

320Nolite sacro concilio, quod punit[178] scelestos, detrahere, immo et ipsi nisi mala pro posse puniveritis vel saltim malos redargueritis, poenam relationis indignae formidare debeatis. Scripsit enim Gregorius Brunichildae, reginae Francorum, sic inquiens: „Si quos violentos[180], si quos fures, si quos adulteros vel 325aliis pravis[181] actibus studere cognoscitis, Deum deorum correptione placate[182], ut per vos flagellum perfidarum gentium, quod quantum videmus ad multarum gentium vindictam excitatum est, non inducat”, XXIII, q. IV[183]: ‘Si quos’[179].

Ex quo patet, quod nonnumquam ob id, quod rectores 330mala de rei publicae[184] terminis possetenus non exterminant, belli aut alterius poenae pestis interimit quos[185] ad rectitudinem Dei praecepta minime revocabant. Patet etiam quod nullatenus est iniuria Dei, quae censetur fieri in fovendo haeretica, est oculis conviventibus[186] pertransienda: „magis est aeternam 335quam temporalem laedere maiestatem”, Extra. De haereticis: ‘Vergentis’[187]. Constat ergo, quod illud, quo magis Deus irascitur, est procul dubio amplius puniendum. Unde Augustinus: „Si ea[188], de quibus vehementer Deus irascitur, insequi vel ulcisci differimus, ad irascendum utique divinitatis patientiam provocamus”[189], 340et subdit: „Nonne Achan[190] praeteriit mandatum Domini et super omnem populum Israel[192] ira eius incubuit? Et ille erat unus homo, atque utinam solus perisset in scelere suo”[191], XXIII, q. IV: ‘Si ea’. Docete potestates saeculi, ut Ecclesiam in exterminandis[193] fidei erroribus coadiuvent, quoniam si commoniti[194] istud non fecerint, 345excommunicationis vinculo innodati honore privantur et inhabilitantur ad honores alios obtinendos, quoque quod ipsorum ecclesiastico subiciuntur interdicto, Extra. De haereticis: ‘Ab abolendam[195]’[196].

Imponant digitum ori omnes et singuli, qui detrahunt 350sacro Constantiensi Concilio, quoniam haeretici sunt censendi[197], nam „cum quattuor concilia, videlicet Nicaenum[198], Constantinopolitanum, Ephesinum et Calcedonense, sunt tamquam quattuor evangelia servanda”[199], XV d.: ‘Sicut sancti’, concilia vero generalia ad quattuor praedicata concilia reducuntur, XVI d.: 355‘Sexta synodus’[200], taliter[201] concilium Constantiense est firmiter servandum.

Cum itaque vita impiorum et praesertim haereticorum multum afficiat errorem Ecclesiae atque membris eius, tam a doctrina haereticorum, etiamsi quid utilitatis[202] conferre videtur 360quam vita eorumdem, „quasi a facie colubri fugiamus”[203], non enim licet scripta haereticorum quantumcumque alta vel pollita videntur recipere, nisi fovent[204] expresse per sanctam Ecclesiam, sicut olim Origenis, approbata, Extra. De haereticis: ‘Fraternitatis’[205], ubi de hoc. Immo potius relinquentes haeretica incedamus 365via regia solita et consueta, ut ad ipsum Christum regem, in quem iuxta formam perfectam per sanctam Ecclesiam traditam credimus et speramus, inoffensa pede pertingere valeamus. Quod nobis praestare dignetur[206] etc.

BIBLIOGRAPHIA

ALBERTUS MAGNUS, In IV librum Sententiarum commentaria (=In Sent.), ed. AUGUSTUS BORGNET, (Opera omnia, 29, 30) Parisiis 1894.

ALCUINUS, De rhetorica et virtutibus, PL 101, 919-949.

ALGAZELIS ARABIS Philosophia et logica, Venetiis 1506.

AMBROSIUS MEDIOLANENSIS, De officiis, ed. MAURICE TESTARD, Turnhout 2001 (CCSL 15).

Exameron, CAROLUS SCHENKL, Wien 1897 (CSEL 32/1).

ARISTOTELES, Ethica Nicomachea, ed. RENATUS A. GAUTHIER, Leiden-Bruxelles 1973 (AL 26, 1-3, 4).

Metaphysica, ed. GUDRUN VUILLEMIN-DIEM, Leiden-New York-Köln 1995 (AL 25, 3-2).

Physica, ed. FERNAND BOSSIER, JOSEF BRAMS, Leiden-New York 1990 (AL 7, 1, 2).

AUGUSTINUS HIPPONENSIS, Contra Faustum Manichaeum, ed. JOSEPH ZYCHA, Wien 1891 (CSEL 25), p. 251-797.

De bono coniugali, ed. JOSEPH ZYCHA, Wien 1900 (CSEL 41), p. 187-230.

De civitate Dei, ed. BERNHARD DOMBART, ALFONS KALB, Turnhout 1955 (CCSL 47).

De diversis quaestionibus octoginta tribus, ed. ALMUT MUTZENBECHER, Turnhout 1975 (CCSL 44A), p. 11-249.

Epistulae, ed. ALOISIUS GOLDBACHER, Wien 1895-1898 (CSEL 34, 44, 57, 58).

In Iohannis Euangelium tractatus, ed. RADBODUS WILLEMS, Turnholti 1954 (CCSL 36).

Quaestionum in Heptateuchum libri septem, ed. JOHANNES FRAIPONT, Turnhout 1958 (CCSL 33), p. 1-377.

BERNARDUS CLARAEVALLENSIS, Sermones super Cantica Canticorum, ed. JEAN LECLERCQ, HENRI-MARIA ROCHAIS, (Opera, 1-2) Romae 1957.

BOETHIUS, De consolatione philosophiae. Opuscula theologica, ed. CLAUDIO MORESCHINI, Monachii et Lipsiae 2000 (Bibliotheca Teubneriana).

De nuptiis, PL 176, 1201-1218.

CASSIANUS IOANNES, De institutis coenobiorum, ed. MICHAEL PETSCHENING, Wien 1888 (CSEL 17), p. 2-231.

CASSIODORUS, Expositio Psalmorum I-LXX, ed. MARC ADRIAEN, Turnholti 1958 (CCSL 97-98).

Historia tripartita, PL 69, 879-1214.

CONSTANTINUS I (CAIUS FLAVIUS), Edictum, PL 74, 523-526.

Corpus Iuris Canonici, P. 1: Decretum Gratiani, P. 2: Decretalium collectiones, ed. AEMILIANUS FRIEDBERG, Leipzig 1879.

Corpus Iuris Civilis, vol. 1: Institutiones, ed. PAULUS KRUEGER; Digesta, ed. THEODORUS MOMMSEN, PAULUS KRUEGER, Berolini 1920, vol. 2: Codex Iustinianus, ed. PAULUS KRUEGER, Berolini 1915, vol. 3: Novellae, ed. RUDOLPHUS SCHOELL, GUILLELMUS KROLL, Berolini 1912.

CYPRIANUS CARTHAGINENSIS, De duodecim abusionibus saeculi, PL 4, 869-882.

De habitu virginum, PL 4, 439-464.

GAUFREDUS DE VINO SALVO, Poetria nova, ed. EDMOND FARAL, Paris 1971.

GREGORIUS MAGNUS, Dialogorum libri IV, ed. ADALBERT DE VOGÜÉ, Paris 1979 (SChr 260, 265).

Registrum epistularum, ed. DAG NORBERG, Turnhout 1982 (CCSL 140).

Homiliae in evangelia, ed. RAYMOND ÉTAIX, Turnhout 1999 (CCSL 141).

Homiliae in Hiezechihelem prophetam, ed. MARC ADRIAEN, Turnhout 1971 (CCSL 142).

Moralia in Iob, ed. MARC ADRIAEN, Tournhout 1979–1981 (CCSL 143).

Prolegomena, ed. ADALBERT DE VOGÜÉ, Paris 1979 (SChr 260).

HAMESSE JACQUELINE, Les Auctoritates Aristotelis. Un florilège médiéval, Étude historique et édition critique, Louvain-Paris 1974 (Philosophes Médiévaux, 17).

HENRICUS DE SEGUSIO, Summa, Lugduni 1537.

HIERONYMUS, Adversus Iovinianum, PL 23, 221-353.

In Aggaeum, in: Commentarii in prophetas minores, ed. MARC ADRIAEN, Turnhout 1970 (CCSL 76A), p. 713-746.

Commentarii in Isaiam, ed. MARC ADRIAEN, Turnhout 1963 (CCSL 73-73A).

Epistulae, ed. ISIDORUS HILBERG, Wien 1910-1918 (CSEL 54-56); ed. IOANNES DIVJAK, Wien 1981 (CSEL 1988).

HILDEBERTUS CENOMANENSIS, Versus de s. Susanna, PL 171, 1287-1292.

HUGO DE S. VICTORE, Eruditio didascalica, PL 176, 739-838.

Expositio in Hierarchiam caelestem s. Dionysii Areopagitae, PL 175, 923-1154.

IOANNES CHRYSOSTOMUS (OS AUREUM), Super Matthaeum homiliae, PG 57-58.

IOANNES SARESBERIENSIS, Policraticus, PL 199, 379-822.

ISIDORUS HISPALENSIS, Etymologiae, ed. WALLACE M. LINDSEY, Oxford 1911.

Synonyma, ed. JACQUES ELFASSI, Turnhout 2009 (CCSL 111B).

Liber de causis, ed. ADRIAAN PATTIN, in Tijdschrift voor Filosofie 28/1 (1966), p. 90–203.

MAXIMUS TAURINENSIS (PSEUDO-), Homiliae, PL 57, 221-764.

NICOLAUS I, Epistolae et decreta, PL 119, 769-1182.

PETRUS BLESENSIS, Epistulae, PL 207, 1-96.

PETRUS DE TARANTASIA [INNOCENTII QUINTI PONTIFICIS MAXIMI], In IV libros Sententiarum Commentaria, Tolosae 1649-1652.

PSEUDO-ARISTOTELES, De pomo et morte, ed. MARIANUS PLEZIA, Warszawa 1959.

PSEUDO-AUGUSTINUS, Ad fratres in eremo commorantes, PL 40, 1253-1358.

De vita christiana, PL 40, 1031-1046.

RAIMUNDUS DE PENNAFORTE, Summa de paenitentia, ed. XAVEIRO OCHOA, ALOISIO DIAZ, Roma 1976.

SULPICIUS SEVERUS, Dialogorum libri IV, ed. ADALBERT DE VOGÜÉ, Paris 1978-1980 (SChr. 251, 260, 265).

THOMAS DE AQUINO, Corpus Thomisticum. S. Thomae de Aquino Opera omnia: http://www.corpusthomisticum.org/iopera.html: Summa Theologiae (=STh).

Scriptum super libros Sententiarum (=Scriptum), t. 1-2, ed. PETRUS MANDONNET, Parisiis 1929; t. 3-4, ed. MARIA FABIANUS MOOS, 1933, 1947.

THOMAS DE CHOBHAM, Summa de arte praedicandi, ed. FRANCO MORENZONI, Turnhout 1990 (CCCM 82).

Verba seniorum, PL 73, 855-988.

De vitis patrum liber VI, sive Verba seniorum, PL 71, 991-1022.

Vitas sanctorum patrum Emeretensium, ed. ANTONIO MAYA-SANCHEZ, Turnhout 1992 (CCSL 116).

WALTHER HANS, Proverbia sententiaeque Latinitatis medii aevi ..., vol. 1-6, Göttingen 1963-1969.

INDEX BIBLICUS

TESTAMENTUM VETUS

Genesis

1: 64

1, 2: 155

3: 109, 118

3, 19: 26

4, 12: 86

7: 119

14, 14-16: 55

14, 55-58: 115

18, 21: 117

19: 118-119

19, 31-35: 104

28: 97

29, 30-31: 42

30, 1: 109

32, 30: 123

34, 1-2: 102

39, 7-23: 104

40, 1-20: 41

47, 6: 38

Exodus

9: 58

14, 13: 19

18, 25: 34

19: 119

20, 5: 58, 118

22, 28: 127

25, 40: 28

32, 1: 42

32, 11: 35

32, 11-14: 34

32, 31-32: 43, 130

32, 35: 34

Leviticus

11, 44: 130

26, 3: 117

26, 7: 117

Deuteronomium

17, 8: 31, 122

32, 29: 84

32, 38: 35

Numeri

11, 18: 43

14: 119

16: 35, 119

22, 22-23: 101

25, 1-2: 104

Iosue

7: 58

7, 24-26: 117

12: 7-24: 55

22, 10: 172

Iudicum

1, 6-7: 90

2: 46

14, 16-17: 108

16: 108

20: 119

Ruth

1, 16: 97

2, 12: 97

1 Regum

2, 8: 39

7, 16: 34

12, 23: 35

14, 17: 157

15, 17: 16, 135

15, 22: 135

15, 23: 7, 58

17: 115

17, 8: 87

18, 8: 44

25: 101

2 Regum

6: 134

6, 20: 109

6, 22: 109

14, 1-22: 101

15: 43

20, 14-22: 101

24: 119

3 Regum

3, 9-13: 38

3, 12: 159

3, 24-25: 110

3, 26: 110

12, 20-33: 44

18: 58

20, 10: 87

20, 11: 87

4 Regum

2: 132

4, 42-44: 34

18, 33: 88

18, 35: 88

19, 35: 88

1 Esdras

7, 25: 33

Iudith

3, 13: 93

5, 24-25: 117

6, 3: 93

10, 3: 105

13, 10: 93, 102-103

Esther

4-5: 103

5-6: 89

5-7: 110

Iob

2, 7-10: 110

2, 9: 110

12, 4: 5

16, 20: 78

28, 12-14: 145

28, 20-23: 146

30, 29: 142

30, 29: 92

33, 6: 16, 46

40, 12: 75

Psalmi

2, 7: 69

2, 10: 37

2, 11: 52

4, 3: 42

13, 1: 138

13, 3: 169

17, 45: 134

18, 3: 153

18, 8: 39

35, 9: 131

36, 27: 73, 85

36, 30-31: 150

36, 31: 126

48, 13: 86, 132

83, 1: 50

83, 11: 50

93, 1: 118

93, 10: 29

102, 12: 159

105, 20: 30

108, 29: 160

113, 5: 31, 33

118, 32: 134

118, 60: 135

118, 165: 39

120, 1: 50

134, 16-17: 7

135, 25: 29

140, 10: 152

Proverbia

1, 5: 96

2, 3: 75

2, 11-12: 75

2, 13: 158, 169

3, 5: 128, 163

3, 13: 145

3, 14: 146

3, 20: 51

3, 32: 150

4, 18: 164

4, 19: 158

4, 23: 149

6, 23: 39

8, 4: 96

8, 5: 113

8, 11: 131

8, 12: 11

8, 14: 11

8, 15: 10, 93

10, 19: 84

11, 14: 17

22, 13-14: 135

22, 24-25: 141

26, 27: 111

31, 10: 96

31, 18: 150

Ecclesiastes

1, 2: 106

1, 13: 46

4, 9: 140

4, 10: 140

7, 6: 149

7, 10: 14

7, 29: 96

7, 30: 131, 160

9, 18: 113

10, 8: 111

10, 16: 16

10, 20: 66

Ecclesiasticus

1, 1: 3

1, 3: 68

1, 15: 40

3, 20: 86

6, 6: 10

8, 1: 152

9, 18: 42

10, 2: 16

20, 7: 149

21, 2: 74

22, 10: 172

24, 5: 69

27, 29: 111

31, 9: 24

37, 9: 9

39, 10: 10

Cantica canticorum

2, 2: 142

Liber Sapientiae

1, 4: 3, 71, 148

1, 6: 149

2, 1: 169

5, 7: 169

6, 3: 18

6, 4: 12

6, 6-7: 20

6, 7: 12

6, 16: 147

6, 23: 26

7, 8: 145

7, 8-9: 146

7, 10: 36

7, 21: 150-151

7, 23: 151

7, 28: 37

8, 2: 153

8, 7: 146

16, 14: 26

Isaias

1, 2: 40

1, 3: 40

1, 9: 155

1, 10: 38

1, 15: 36

2, 12-15: 87-88

5, 8: 42

5, 12: 158

5, 31: 31

5, 20: 4, 6

10, 5: 59, 115

10, 15: 60

31, 8: 115

32, 18: 121

53, 8: 68

56, 10: 35

59, 10: 170

59, 14: 113

Ieremias

3, 15: 33

9, 1: 138

51: 119

Threni

4, 14: 170

Baruch

3, 19: 52

3, 22: 146

3, 26: 52

3, 28: 159

Ezechiel

2, 6: 142

26: 119

28, 13: 118

29, 18-20: 60, 115

33, 11: 8, 169

Daniel

3: 39

4, 27-29: 60, 92

4, 30: 115

13, 52: 31

14: 39

Amos

8, 10: 3

Sophonias

1, 17: 170

Malachias

2, 7: 122, 150

1 Machabeorum

3, 13-14: 94

3, 18-19: 115

8-9: 61

10, 69-87: 94

11, 19-53: 45

13-16: 61

2 Machabeorum

3: 34

3, 1: 33

7: 97-98

10-14: 95

15, 3-5: 95

TESTAMENTUM NOVUM

Matthaeus

5, 16: 126, 157

5, 45: 29, 64

6, 23: 169

7, 2: 33

7, 3: 39

7, 5: 128

7, 6: 80

7, 8: 152

7, 13: 164

7, 15: 166

9, 22: 98

10, 15: 43

10, 22: 135

12, 24: 96

12, 25: 114

12, 34: 149

15, 14: 153, 168, 170

15, 28: 98

16, 26: 14

17, 19: 97

17, 26: 79

18, 6: 79

18, 7: 36, 77

20, 21: 111

20, 22: 92

23, 3: 127

23, 12: 95

23, 27: 31, 109

25, 1-10: 112

25, 5: 35

26, 26-28: 14

26, 52: 51, 53

28, 20: 50

Marcus

5, 34: 98

Lucas

1, 38: 102

1, 46: 102

1, 79: 124

2, 14: 39

2, 48: 102

3, 14: 21, 71

5, 4: 147

7, 50: 98

10, 16: 127

11, 17: 13

12, 5: 6

19, 6: 134

Ioannes

1, 9: 96

1, 27: 68

2, 3: 102

2, 5: 102

2, 17: 42

6, 38-39: 133

8, 44: 73

9, 25: 155

10, 11: 33

12, 35: 169

13, 1: 34

15, 6: 165

15, 9: 50

15, 13: 24

17, 3: 19

17, 21-22: 143

Acta Apostolorum

4, 32: 114, 143

7, 22: 156

10, 34-35: 46

16, 16-19: 47

17, 28: 145

23, 5: 66

Ad Romanos

1, 28: 47

1, 32: 74

2, 1: 15, 38

8, 5: 147

8, 31: 115

9, 22: 114

12, 18: 14, 79

13, 1: 18, 136

13, 2: 12, 18, 133

14, 4: 15

14, 23: 81

1 ad Corinthios

1, 12: 78

1, 19: 147

1, 24: 37

2, 9: 50

3, 18-19: 147

5, 5: 35

5, 9: 142

7, 5: 74

7, 31: 42

8, 1: 126

8, 13: 79

10, 20: 142

11, 29: 77

13, 12: 123

14, 38: 167

15, 33: 141

2 ad Corinthios

2, 4: 34

2, 16: 164

6, 14: 143

9, 7: 135

11, 28: 34

12, 15: 34

Ad Galatas

5: 161

6, 2: 141

6, 16: 152

Ad Ephesios

3, 18-19: 4

4, 26: 14

4, 29: 149

5, 7: 166

5, 14: 34

5, 25: 100

5, 27: 100

Ad Philippenses

2, 8: 133

2, 21: 14

3, 19: 169

Ad Thessalonicenses

5, 23: 144

1 ad Timotheum

5, 6: 74

5, 22: 32

2 ad Timotheum

4, 3: 166

Ad Hebraeos

5, 7: 143

6: 168

Iacobi

1, 5: 13

1, 5-6: 4

1, 20: 14

1, 26: 15

3, 11: 15

3, 14-15: 148

3, 17: 148

4, 6: 16

1 Ioannis

4, 16: 70

1 Petri

1, 12: 36, 69, 112

1, 19: 118

2, 9: 37, 130

2, 14: 136

2, 16: 72

Apocalypsis

1, 3: 152

1, 9: 141

1, 16: 27, 118

5, 7: 27, 118

22, 17: 149

INDEX PERSONARUM
(numeri paginarum ad editionem imprimatam referuntur)

Aesopus 40

Albertus Magnus 82-83

Alcuinus 156

Alexander Macedonius 120

Al-Ghazali 146

Amborsius Mediolanensis 9, 105

Andreas de Kokorzyno VIII

Arbogastes 116

Aristoteles 13, 27, 145, 149, 156, 164

Arrius 161

Augustinus Hipponensis 24, 51, 62, 79, 105, 113-114, 134, 141, 143, 163, 165, 170-171

Aulus Gelius 155

Bartholomaeus de Iassel IX,

Bernardus Claraevallensis 123

Birkenmajer Aleksander VI

Boethius 111, 153, 160

Bracha Krzysztof IX

Brunchilda (regina Franciae) 171

Brutus 100

Budkowa Zofia VI-VII, X

Bukała Marcin VIII

Cassiodorus 86

Caesar Caius Iulius 99, 156

Carolus Magnus 156

Cato 100

Chmielowska Bożena VIII-X, XIII, XV

Cicero 84, 156

Constantius (imperator Romanus) 9, 116-117,

Corpus iuris canonici 4, 31, 35, 37-38, 51, 53-55, 57-66, 77-80, 82-84, 105, 127-128, 135, 148, 150-151, 153-154, 160-168, 170-172

Corpus iuris civilis 57, 148, 154, 162-163, 165

Cyprianus Carthaginensis 24, 105

Demetrius 91

De nuptiis 108

De pomo et morte 27

Disticha Catonis 94

Domański Juliusz 117

Ehrlich Ludwik VI, X

Estreicher Stanisław VI

Fabricius 91

Fijałek Jan N. VI

Gaufredus de Vino Salvo 89

Gregorius Magnus 5, 18, 71, 123, 126, 135, 141, 154, 171

Hedvigis (regina Poloniae) IX

Henricus de Segusio 38

Hieronymus Stridonensis 71, 100, 107, 122, 125, 127-128

Hildebertus Cenomanensis 23, 107

Historia tripartita 9, 116, 127, 156

Horatius 30

Hugo de S. Victore 145-147

Ioannes Cassianus 125-126, 137

Ioannes Chrysostomus (Os Aureum) 18, 71, 91, 123, 125, 147

Ioannes de Frankenstein VIII,

Ioannes de Moravia XIV

Ioannes Hus 163, 170

Ioannes Sarisberiensis 120

Isidorus Hispalensis 15, 161

Iulia (filia Caesaris) 99

Iulianus Apostata 63, 65

Iuvenalis 6

Kałuża Zenon V, 23, 40, 107

Korolko Mieczysław V, IX

Kowalczyk Maria VII, XIV

Liber de causis 15

Macken Raimond VIII

Maria Magdalena 98

Maximus Taurinensis 70

Morawski Kazimierz VI

Mucius 91

Nicolaus I (papa) 117

Nicolaus Kozłowski VIII

Origenes 172

Pericles 23

Petrus Blesensis 22, 23

Petrus de Tarantasia 77, 81-82

Petrus Wysz IX

Plinius 155

Pompeius Magnus 99

Pompeius Trogus 120

Porcia (filia Catonis) 100

Pseudo-Augustinus Hipponensis 24, 134, 145

Ptolemaeus 156

Raimundus de Pennaforte 54, 77

Regulus 91

Seneca 6, 10, 23, 37, 90-91, 141, 155

Skrzyniarz Ryszard V

Socrates 72, 91

Solinus 156

Stanislaus de Scarbimiria V-XV

Stilpon 91

Sulpicia 99

Sulpicius Severus 136

Theodosius 116

Thomas de Aquino 77, 81-82

Thomas de Chobham 30, 149

Tullus Hostilius 72

Valerius Maximus 72, 89, 98-100, 137

Vegetius Renatus 22-23

Verba seniorum 136-138

Vilhelmus (canonista) 81

Walther Hans 13, 40, 111

Wiclef Ioannes 163, 167

Wielgus Stanisław V

Wiszniewski Michał VI

Władysław Seńko VII

Wójcik Dagmara V

Wolny Jerzy VII

Xerxes 120

Zawadzki Roman M. V, VII, IX, XIII

Zawodzińska Celina VII

Zega Włodzimierz V

INDEX MANUSCRIPTORUM

Ghent

Universiteit Bibliotheke

14866: VIII

Kraków

Biblioteka Jagiellońska

192: X, XIII-XV

193: XIII-XV

1627: XIII-XIV

1629: VII, XIII-XV

Wrocław

Biblioteka Uniwersytecka

I F 193: XIII-XV

Biblioteka Zakładu im. Ossolińskich

2011/II: XIII-XIV

FOOTNOTES

INTRODUCTION

[1] ROMAN M. ZAWADZKI, in: Polski Słownik Biograficzny, vol. 42, Warszawa 2003-2004, pp. 76-80; RYSZARD SKRZYNIARZ, in: Encyklopedia Katolicka, vol. 18, Lublin 2013, col. 800-801. One should also mention here Zenon Kałuża’s invaluable essay concerning the sources of the De sapientia Dei collection: ZENON KAŁUŻA, O poetach i poezji w ‘Kazaniach sapiencjalnych’ Skarbimierczyka. Studium źródłowe, „Przegląd Tomistyczny” 10(2004), pp. 33-86, as well as editions of Stanisław’s two university speeches: Stanisława ze Skarbimierza kazanie uniwersyteckie ‘Nihil tuleritis in via’, ed. DAGMARA WÓJCIK, WŁODZIMIERZ ZEGA, „Przegląd Tomistyczny” 14(2008), pp. 99-134; Stanisława ze Skarbimierza mowa rekomendacyjna ‘Ecce odor filii mei’ na licencjat Macieja z Koła, ed. and trans. DAGMARA WÓJCIK-ZEGA, WŁODZIMIERZ ZEGA, „Przegląd Tomistyczny” 17(2011), pp. 201-234.

[2] Filozofia i myśl społeczna XIII-XV wieku, ed. Juliusz Domański, Warszawa 1978, p. 9.

[3] See for instance the bibliography in: STANISŁAW WIELGUS, Polska średniowieczna doktryna ius gentium, Lublin 1996.

[4] STANISŁAW ZE SKARBIMIERZA, Mowy wybrane o mądrości, ed. MIECZYSŁAW KOROLKO, Kraków 2000, p. 15.

[5] MICHAŁ WISZNIEWSKI, Historia literatury polskiej, vol. 5, Kraków 1843, pp. 47-52.

[6] JAN N. FIJAŁEK, Studia do dziejów Uniwersytetu Krakowskiego i jego Wydziału Teologicznego w XV w., Kraków 1898, pp. 118ff; KAZIMIERZ MORAWSKI, Historia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1900, vol. 1, pp. 84ff.

[7] STANISŁAW ESTREICHER, Pacyfizm w Polsce w XVI w., Poznań 1930; ALEKSANDER BIRKENMAJER, Sprawa magistra Henryka Czecha, „Collectanea Theologica”, Lwów 1936, fasc. 1-2, pp. 207-224.

[8] ZOFIA BUDKOWA, Najdawniejsze krakowskie mowy uniwersyteckie, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności” 52 (1951), pp. 570-575.

[9] Sermones sapientiales Stanisława ze Skalmierza, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności” 53 (1952), pp. 391-396.

[10] LUDWIK EHRLICH, Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza, Warszawa 1954, pp. 5-9, 23-40; IDEM, Polski wykład prawa wojny XV w. Kazanie Stanisława ze Skarbimierza De bellis iustis, Warszawa 1955; ZOFIA BUDKOWA, Rękopisy kazania De bellis iustis, in: ibid., pp. 215-230.

[11] STANISŁAW ZE SKARBIMIERZA, O złych studentach, „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 1(1963), pp. 11-15.

[12] CELINA ZAWODZIŃSKA, Pisma Stanisława ze Skarbimierza, pierwszego rektora UJ w kodeksach Biblioteki Jagiellońskiej, „Roczniki Biblioteczne” 3/4(1960), pp. 299-327.

[13] MARIA KOWALCZYK, Krakowskie mowy uniwersyteckie z I połowy XV wieku, Wrocław 1970.

[14] JERZY WOLNY, Kaznodziejstwo, in: Dzieje teologii katolickiej w Polsce, ed. MARIAN RECHOWICZ, vol. 1: Średniowiecze, Lublin 1974, pp. 275-308.

[15] ROMAN M. ZAWADZKI, Spuścizna rękopiśmienna Stanisława ze Skarbimierza. Studium źródłoznawcze, Kraków 1979.

[16] Filozofia Polska XV wieku, ed. RYSZARD PALACZ, Warszawa 1972, pp. 20-57.

[17] STANISŁAW ZE SKARBIMIERZA, Sermones sapientiales, ed. BOŻENA CHMIELOWSKA, vol. 1-3, Warszawa 1979 (Textus et Studia Historiam Theologiae in Polonia Excultae Spectantia, vol. 4/1-3); Bożena Chmielowska, Stanislas de Skarbimierz – Le première recteur de l’Université de Cracovie après le renouveau de celle-ci, „Mediaevalia Philosophica Polonorum” 24(1979), pp. 74-112.

[18] BOŻENA CHMIELOWSKA, Informacja o nieznanych pismach Stanisława ze Skarbimierza w rękopisie Biblioteki Uniwersyteckiej w Gandawie, „Przegląd Tomistyczny” 1(1984), pp. 237-238. I have previously given the wrong index number after RAIMOND MACKEN (Bibliotheca Manuscripta Henrici de Gandavo, vol. 1, Leuven 1979, pp. 307-313) and repeated the mistake in: Traité de Stanislas de Skarbimierz „De contractu reemptionis” retrouvé dans le manuscrit G. 14838 de la Bibliothèque Universitaire de Gand, „Mediaevalia Philosophica Polonorum” 31(1992), pp. 119-146. The correct number is 14866. It was professor Marcin Bukała who pointed this out, for which I am grateful to him.

[19] JAN FRANKENSTEIN’S Traktat de modo peragendi divinum officium in die Parasceues Domini, ed. BOŻENA CHMIELOWSKa, „Przegląd Tomistyczny” 6-7(1997), pp. 435-436.

[20] BOŻENA CHMIELOWSKA, Notatka ‘Revocatur’ w rękopisie Biblioteki Uniwersyteckiej w Gandawie, „Studia Mediewistyczne” 30(1993), pp. 33-39.

[21] KRZYSZTOF BRACHA, Casus pulchri de vitandis erroribus conscientiae purae. Orzeczenia kazuistyczne kanonistów i teologów krakowskich z XV w., Warszawa 2013, p. 121 (no. 60), 123 (nos 14 and 15).

[22] BOŻENA CHMIELOWSKA, Ars praedicandi Stanisława ze Skarbimierza, in: Retoryka w XV stuleciu, ed. MAŁGORZATA TERLECKA, Wrocław 1988, pp. 121-125.

[23] ROMAN M. ZAWADZKI, Spuścizna pisarska..., p. 89; MIROSŁAW KOROLKO, Wprowadzenie, in: STANISŁAW ZE SKARBIMIERZA, Mowy wybrane o mądrości..., pp. 20-22.

[24] BOŻENA CHMIELOWSKA, Les notions de loi naturelle et de loi positive chez Stanislas de Skarbimierz (vers 1360-1431), in: Soziale Ordnungen im Selbstverständnis des Mittelalters, ed. ALBERT ZIMMERMANN, GUDRUN VUILLEMIN-DIEM, Berlin, New York 1980 (Miscellanea Mediaevalia, 12/2), pp. 460-466.

[25] Ironically, a good insight into the diversity of themes in the sermons is provided by a list in the first volume of the 1979 edition (pp. 12-15), prepared in 1977 for communist censorship. Also, an index was added to manuscript BJ 192 in 1444 (vol. 3, pp. 329-377).

[26] More about this in: BOŻENA CHMIELOWSKA, Ars praedicandi, pp. 127ff.

[27] In the known copies of the sermons, different versions of the title are given: Sermones sapienciales, Sermo sapiencie, Sermo de sapiencia Dei, Sermones sapiencie Dei, Sermones de divina sapiencia.

[28] Opis ZOFIA BUDKOWA, w: LUDWIK EHRLICH, Polski wykład ..., pp. 216-218.

[29] STANISŁAW ZE SKARBIMIERZA, Sermones sapientiales, vol. 1, pp. 15-17.

[30] ROMAN M. ZAWADZKI, Spuścizna pisarska..., passim.

[31] In these past 30 years, a selection of re-edited sermons has been published, translations of some of them into Polish have been made, and many scholars have commented both on their content and sources.

[32] Both copies were made at about the same time (see the description in: Catalogus codicum manuscriptorum medii aevi Latinorum qui in Bibliotheca Jagellonica Cracoviae asservantur, vol. 1, Wratislawiae 1980, pp. 249-268). Manuscript BJ 193 was written by Jan of Moravia whose many other codices are conserved in the Jagiellonian Library collection (Catalogus..., vol. 6, Cracoviae 1996, pp. 357-358); MARIA KOWALCZYK, Z badań nad życiem i biblioteką Mikołaja Kozłowskiego, „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 1 (1972), p. 24; MARIA KOWALCZYK, Les problèmes de l’identification de l’écriture dans les manuscrits du XVe siècle de la Bibliothèque Jagellone, „Wolfenbütteler Forschungen” 30(1986), pp. 15-46.

[33] F. 1-211 nos. I-XCIII (with the omission of LXIII, LXIV, LXIVa, LXV, LXXVI, LXXXV, XCII, and considerable abridgements in LXXXVI) on manuscript pages: I – f. 1va-3rb, VI – ff. 12ra-13ra, XXIII – ff. 33ra-34ra, XXV – ff. 54rb-58ra, XXVIII – ff. 62vb-65va, XXXI – ff. 73rb-75rb, XXXIII – ff.78ra-80rb, XLI – ff. 97vb-100va, XLIII – ff. 104ra-108vb, XLVI – ff. 113vb-116rb, LXXXVI (abridged) – ff. 199vb-201ra.

[34] The only surviving signature of Stanisław is in a letter preserved in manuscript BJ 192 (Catalogus..., vol. 1, p. 263).

[35] Cf. remarks on the first edition, pp. 22-23, oraz w: BOŻENA CHMIELOWSKA, Ars praedicandi..., passim.

SERMO I

[1] 4 > quae] add.

[2] 5 Eccl. 1, 1.

[3] 14-15 Sap.1, 4.

[4] 16 poterit] AB potuerit     W Dei] om. W

[5] 17 Cf. Amos 8, 10.

[6] 19 emendatum] AW mendatum B

[7] 20 ad] om. W

[8] 22 > caritate] AB a caritate W

[9] 23-27 Iac. 1, 5-6.

[10] 24 Postulet] om. W

[11] 25 sciturus] AW sciturus unus B     petendo] om. B

[12] 26 est] om. B

[13] 27 et] AW nec B

[14] 35-36 Cf. Is. 5, 20.

[15] 36-38 Cf. Eph. 3, 18-19.

[16] 37 sciat] AW sitiat B

[17] 43 descendens] AW ascendens B

[18] 43-46 Clem., 1, 1, unic. (F II 1133).

[19] 46 sicut] AW sic B

[20] 49 > veniens] AW veniemus B

[21] 50 et passibilis] om. W

[22] 52 esset] AW esse B

[23] 56 vere iussit] AV vero iussit W venisset B

[24] 60 odire] AW hodie B     est] om. B

[25] 63 Iob 12, 4.

[26] 63-69 GREGORIUS MAGNUS, Moralia, X, 29, 48 (CCSL 143, p. 571).

[27] 65 falsa] AW vel falsa B

[28] 71-72 commodum temporale] A quiddam temporale W quomodum (?) temperare B

[29] 78 > et] om. W

[30] 78-79 Luc. 12, 5.

[31] 79 parvus] AB paucus W

[32] 84 > Divitibus] corr. sec. ed. Divites ABWV

[33] 84-85 SENECA, De beneficiis, VI, 30, 3.

[34] 85-86 IUVENALIS, Satirae, 6, 165.

[35] 90-91 Cf. Is. 5, 20.

[36] 92 siquidem] AB quidem W

[37] 96 > in phantasia erronee] AB phantasia erronea W     iudicant] AW iudicat B

[38] 98 qui] AB hi W

[39] 102-105 Cf. Ps. 134, 16-17.

[40] 104 est] om. B

[41] 105 ipsorum] om. W

[42] 115 censendus] AW sensandus B

[43] 121-122 Cf. 1 Reg. 15, 23.

[44] 130 > diaboli] AW se diaboli B

[45] 136 oppressum] et] om. W

[46] 140 super malitia] om. W

[47] 141 suo] om. W

[48] 144 opifice ] AB creatore W

[49] 145-147 Ez. 33, 11.

[50] 146 per] om. B

[51] 159-160 Eccl. 37, 9.

[52] 166-169 AMBROSIUS MEDIOLANENSIS, De officiis, II, XII, 60 (CCSL 15, p.118).

[53] 168 > caeno] corr. scaeno ABWV

[54] 170-176 AMBROSIUS MEDIOLANENSIS, De officiis, II, XII, 60 et 62 (CCSL 15, p. 118-119).

[55] 172 quem] AW que B

[56] 178 Constantius(?)] ABW Constantinus canc. V

[57] 178-188 Historia tripartita, VII, 1 (PL 69, 890B-C).

[58] 179 > praecepit] om. W

[59] 181 sacrificare vellent] AB sacrificarent W

[60] 188 ibi] AB ibi ille W

[61] 190-191 Prov. 8, 15.

[62] 191 iusta] AB tunc iusta W

[63] 192-193 Eccl. 6, 6.

[64] 196-199 SENECA, Epistulae morales ad Lucilium, VIII-XIII, 71, 3.

[65] 202-203 Eccl. 39, 10.

[66] 204 Prov. 8, 14.

[67] 204-205 Prov. 8, 12.

[68] 206 > tam] om. W

[69] 210 Quod nobis] A Quod nobis praestare dignetur Pater etc. B Amen W

SERMO VI

[1] 5 Sap. 6, 4.

[2] 7 altitudine] AW altitudo B

[3] 11-12 Rom. 13, 2.

[4] 13 Verum] AB Verumtamen W

[5] 17-21 Sap. 6, 7.

[6] 18 et] om. W

[7] 26-27 Iac. 1, 5.

[8] 28 civitatis] AW civitatum B

[9] 31 cauterizatis] AB scandalizatis W

[10] 33 ad] AW ac(?) B

[11] 34 sunt] AB aut W     sectiones] AB sectiones sunt W

[12] 36 aegrotum est sanare] AB gratum est fovere W

[13] 43-44 Cf. Liber de causis, XVI, 138, 15-16 (HAMESSE, p. 232, 13; ed. PATTIN, p. 168).

[14] 44 ruunt] AW ruinunt B

[15] 44 WALTHER, Proverbia, 3043a (II, 1, p. 355).

[16] 45-46 Lc. 11, 17.

[17] 46 super domum cadet] AB supra etc. W

[18] 47 Italiae] ABV Italia [...] W

[19] 50 aut] AB in W

[20] 51 fere] om. W

[21] 51-52 Phil. 2, 21.

[22] 56-59 Mt. 26, 26-28.

[23] 59-60 Rom. 12,18.

[24] 60-61 Eph. 4, 26.

[25] 62 diu] om. W

[26] 62-63 Eccle. 7, 10.

[27] 63-64 Iac. 1, 20.

[28] 67 laedendo] AW debendo laedendo B     famam] AW famem B

[29] 68 prodest] BW prodest autem A

[30] 68-71 Mt. 16, 26.

[31] 69 Christus] om. W

[32] 72-73 mendacii et] om. B

[33] 73 verbo] om. AW

[34] 75-77 Rom. 14, 4.

[35] 78-79 Rom. 2, 1.

[36] 84-86 Iac. 1, 26.

[37] 87-88 Iac. 3, 11.

[38] 88 Iac. 5, 12.

[39] 88 vester: ‘est, est’] AB tuus: sic, sic W     nam] om. W

[40] 89 malo] AW mala B

[41] 96 teneat et] AB teneatur eo W

[42] 98-100 ISIDORUS HISPALENSIS, Synonyma, II, 58 (CCSL 111B, p. 110).

[43] 102 periurii] AB periurium W

[44] 103 contemnat] AB condemnat W

[45] 103-104 Iac. 4, 6.

[46] 105-106 Iob 33, 6.

[47] 106 Iob] AB Iacobus W

[48] 107 merito] AW merita B

[49] 108 est] om. W

[50] 108-110 1 Reg. 15, 17.

[51] 111 alium] AB alterum W     defensa] AB et defensa W

[52] 114 unum] AB alter W     lis] AB licet W

[53] 115 dissolutionis] AB dispositionis W

[54] 116 pedes] AB pes W

[55] 117 memet] AB memet ipse W

[56] 119 iniusta, inhonesta] AB iusta, honesta W

[57] 120 Christi] om. W

[58] 121 offendat] om. B

[59] 123-124 Eccle. 10, 16.

[60] 124-125 Eccl. 10, 2.

[61] 126-127 Prov. 11, 14.

[62] 131 Ad quam nos perducat] A Ad B Ad quam nos per<ducat> etc. W

SERMO XXIII

[1] 5-6 Sap. 6, 3.

[2] 6-7 Rom. 13, 1.

[3] 7-9 Cf. Rom. 13, 2.

[4] 9 resistit] AB resistat W

[5] 9-11 GREGORIUS MAGNUS, Moralia, XXVI, 26, 45 (CCSL 143B, p. 1300).

[6] 14-16 IOANNES CHRYSOSTOMUS: Non inveni.

[7] 33-35 Io. 17, 3.

[8] 34 solum] om. W

[9] 40-41 Ex. 14, 13 et 14.

[10] 53-55 Sap. 6, 6-7.

[11] 59 ibi] AB sibi W

[12] 62 ad] om. W

[13] 70 ciniterio] BWV ciniterium A

[14] 79 subiungat] AW subiugat B

[15] 83 parcas] AW percas B

[16] 89 ut] A utut BW

[17] 93 Agnus] AW agno B

[18] 98 an] AW anc [?] B

[19] 99 cur] AB non W

[20] 107-109 Lc. 3, 14.

[21] 113 clarescere] AW clascere B

[22] 122 Blesensis] AB Gneznensis W Bleznensis V

[23] 122-139 PETRUS BLESENSIS, Epistulae, 94 (PL 207, 294B-C).

[24] 124 vinculo] AB periculo W     milites] om. W

[25] 127 tirones] add. sec. ed.

[26] 130 gladium] add. sec. ed.

[27] 133 subiectos] AB subditos W

[28] 135 voluptates] corr. sec. ed. voluntates ABWV

[29] 138 transigentes] AB transgredientes W

[30] 142 si] om. W

[31] 142-143 HILDEBERTUS CENOMANENSIS, Versus de s. Susanna (PL 171, 1288D-1289A); cf. ZENON KAŁUŻA, O poetach i poezji, p. 69, n. 72 et 73.

[32] 143-144 SENECA, Epistulae morales ad Lucilium, IV, 41, 6.

[33] 144 Pericles] corr. Periles ABWV

[34] 144-147 PETRUS BLESENSIS, Epistulae, 94 (PL 207, 296B).

[35] 145 sed] AV se BW

[36] 146 cedere] A redere BW

[37] 147 Vegetius] ABV Vehetius W

[38] 147-154 PETRUS BLESENSIS, Epistulae, 94 (PL 207, 295B-C).

[39] 148 omnino] AW animo B

[40] 153 caementum] corr. sec. ed. caementem AV caementa B caementi W

[41] 155-159 PETRUS BLESENSIS, Epistulae, 94 (PL 207, 296A).

[42] 157 utribus] corr. sec. ed. utris ABV vitris W

[43] 162-163 Io. 15, 13.

[44] 165 Eccl. 31, 9.

[45] 173 correspondeat] AB concordat W

[46] 174-175 CYPRIANUS CARTHAGINENSIS, De XII abusionibus saeculi, 7 (PL 4, 876B-C).

[47] 184-185 pauperem] add. sec. ed.

[48] 186 PSEUDO-AUGUSTINUS HIPPONENSIS, De vita christiana, 14 (PL 40, 1045).

[49] 189 miserendum] AB miscendum W

[50] 190 ridet] AW irridet B

[51] 193 ingloriosus] AB inglorius W

[52] 197-198 quandoque] AB quandocumque W

[53] 198 sive] om. W

[54] 208 ut] om. AB

[55] 212 Quod etc.] A Quod nobis etc. B Quod nobis praestare etc. W

SERMO XXV

[1] 6 Sap. 6, 23.

[2] 13 Gen. 3, 19.

[3] 15 Cf. Sap. 16, 14.

[4] 25 Cf. Apoc. 5, 7.

[5] 26 Cf. Apoc. 1, 16.

[6] 26 disceptatio] A disceptio BV discrepatio W

[7] 33-38 PSEUDO-ARISTOTELES, De pomo et morte, p. 64, 2-10.

[8] 34 fuerit] AW infuerit B

[9] 49 sit] AB fuit W

[10] 57 est] om. W

[11] 64 claritas] AB sanitas W

[12] 65 alio] AB alia W

[13] 66-67 Ex. 25, 40.

[14] 71 salvari] AB salubriter W

[15] 73 et] AB vel W     lumine] AWV lumen B

[16] 81 descripserunt] AW discrepserunt B     verumtamen] AB tamen W

[17] 83 visibilibus] AB visceribus W

[18] 95 Ps. 135, 25.

[19] 95-97 Mt. 5, 45.

[20] 98 Ps. 93, 10.

[21] 106 suum] om. W

[22] 118-119 Ps. 105, 20.

[23] 125-126 THOMAS DE CHOBHAM, Summa de arte praedicandi, 2 (Apoc. 22, 17; CCCM 82, p. 19).

[24] 129 Deo] om. W

[25] 132-133 accurrite] AW accurrit B

[26] 133-134 Cf. HORATIUS, Ars poetica, 139: „Parturient montes, nascetur ridiculus mus”.

[27] 137 enim] om. W

[28] 138 Ps. 113, 5.

[29] 139 Cf. Mt. 23, 27.

[30] 140 favilla] AW familla B     esse] om. W

[31] 141 quomodo] AB qualiter W

[32] 147 Cf. Dan. 13, 52.

[33] 157 Cf. Deut. 17, 8.

[34] 160-161 Is. 5, 13.

[35] 161-162 Grat. C. 11, 3, 59 (F I 660).

[36] 168-169 1 Tim. 5, 22.

[37] 171 sibi] AB aut W

[38] 174 aut] AB vel W

[39] 179 ut] om. B

[40] 185 taciturnitate] AB tacturnitate W

[41] 190 exercituum] AW exercitium B

[42] 195-196 Ps. 113, 5.

[43] 198 Mt. 7, 2

[44] 205-206 Ier. 3, 15.

[45] 206 dirigat] AB diligit W

[46] 208 docete] AW docere B

[47] 208 1 Esdr. 7, 25.

[48] 214-216 Cf. 2 Mach. 3, 1.

[49] 218-219 Cf. Io. 10, 11.

[50] 219-220 Io. 13, 1.

[51] 220-222 2 Cor. 12, 15.

[52] 224-225 2 Cor. 11, 28.

[53] 227-228 2 Cor. 2, 14.

[54] 229-231 Cf. Ex. 18, 25.

[55] 232-234 Cf. 2 Mach. 3.

[56] 236 Ephesios] A Hebraeos BWV

[57] 236-237 Eph. 5, 14.

[58] 238-239 Cf. 4 Reg. 4, 42-44.

[59] 240-241 1 Reg. 7, 16.

[60] 243-245 Cf. Ex. 32, 11-14.

[61] 245 preces] corr. partes ABWV

[62] 245-246 Cf. Ex. 32, 35.

[63] 248 Cf. Num. 16.

[64] 249-250 1 Cor. 5, 5.

[65] 250 Grat. C. 11, 3, 21 (F I 648).

[66] 252 Ex. 32, 11.

[67] 253-254 1 Reg. 12, 23.

[68] 260 aut] AB non W

[69] 260-261 Ecclesiae] om. W

[70] 262 quidem] AB siquidem W

[71] 262-263 Is. 56, 10.

[72] 265 Evan<gelii>] corr. ex Psalmi A Ps<almi> BV prius(?) W

[73] 265-266 Mt. 25, 5.

[74] 267 impendistis] AW impenditistis B

[75] 268 vero] om. W

[76] 271 Deut. 32, 38.

[77] 273 Rom. 2, 1.

[78] 275 Mt. 18, 7.

[79] 277-279 Is. 1, 15.

[80] 279 vestrae] om. B

[81] 285 quibus quidem] A quibusdam BW

[82] 293 perplurimi] A plurimi BW

[83] 298 Sap. 7, 26.

[84] 299-300 1 Pe. 1, 12.

[85] 301 deitatis] AB Dei W

[86] 306-307 Sap. 7, 28.

[87] 310 sancta] om. B

[88] 310-311 1 Pe. 2, 9.

[89] 312 erudimini] AB et erudimini W

[90] 312-313 Ps. 2, 10.

[91] 313-314 Cf. 1 Cor. 1, 24.

[92] 315-316 Grat. D. 38, 9 (F I 142).

[93] 321-323 SENECA, Epistulae morales ad Lucilium, II,16, 1.

[94] 323-324 SENECA, Epistulae morales ad Lucilium, II, 17, 8.

[95] 328-329 Magistri] AB magister W

[96] 330-332 Cf. 3 Reg. 3, 9-13.

[97] 335 quo] om. B

[98] 335-337 Gen. 47, 6.

[99] 339-344 Grat. D. 38, 5 (F I 141).

[100] 340 seu] AW heu B

[101] 345-346 HENRICUS DE SEGUSIO, Summa, V, 60 (p. 283).

[102] 346 versu] A Christi BWV     Ut autem] om. W

[103] 352 Ideo audite] AB Audite ergo W

[104] 352-354 Is. 1, 10.

[105] 353 vestri] AB unde W

[106] 356-357 Ps. 18, 8.

[107] 358 Prov. 6, 23.

[108] 359 qui] om. B

[109] 362 Psalmo] om. W

[110] 362-363 Ps. 118, 165.

[111] 364 Luc. 2, 14.

[112] 365 Cf. Dan. 14.

[113] 365 enim] om. B

[114] 366 Cf. Dan. 3.

[115] 368-369 non...diligite] om. W

[116] 372-373 1 Reg. 2, 8.

[117] 374-375 Cf. Mt. 7, 3.

[118] 381 valeatis] AB valeatis, quod nobis W

SERMO XXVIII

[1] 1 XXVIII] AW XXIX B

[2] 5-6 In...cetera] om. BW

[3] 5-6 Cf. Act. 17, 28.

[4] 6 Eccle. 1, 15.

[5] 6 Ecclesiastes primo] BW om. AV

[6] 6-7 Carissimi] A om. BWV

[7] 12 quidam] AB quidem W

[8] 12-14 Cf. AESOPUS, 10, 9 (WALTHER, Proverbia, II 14165, 4, p. 548). Cf. ZENON KAŁUŻA, O poetach i poezji..., p. 67-68.

[9] 17-18 Is. 1, 2.

[10] 18 et] om. W

[11] 19 gratos] AW gratas B

[12] 19-21 Is. 1, 3.

[13] 23 fiunt] A corr. ex sunt W sint B     replebuntur] AW replebitur B

[14] 33 prosperitatis succursum] ABV pro prosperitatis successu W

[15] 35 propter] AB interdum propter W

[16] 36 vel] AB et W

[17] 41 Prosperitatis siquidem succursu] ABV Pro quidem successu W

[18] 41-43 Cf. Gen. 40, 1-20.

[19] 43 XL] AB LXV W

[20] 44 multa] AB magna W

[21] 45 magnalia AB magnaliaque W     suas] om. W

[22] 46 liberatorum] AW liberaturum B

[23] 48 quidam] AW quidem B

[24] 49 XXVI] AB XXIII W

[25] 49-53 Cf. Gen. 29, 30-31.

[26] 50 tamen] om. W

[27] 52 magis] AB plus W     videbat eum] AW debeat eum B

[28] 55 Eccle. 9, 18.

[29] 56 ipsos] AB eos W rerum] AB     in rerum W

[30] 57 talium sapientia] AB lumen sapientiae W     abesset] AB esset W     quatenus tantum] AB quis tamen W

[31] 59-60 Cf. Ps. 4, 3.

[32] 60 Cf. Is. 5, 8.

[33] 61-62 1 Cor. 7, 31.

[34] 62 ut inquit] AB sicut dicit W

[35] 62-63 Cf. Io. 2, 17.

[36] 65-68 Ex. 32, 1.

[37] 67 ibi] om. W

[38] 70 si] AB dum W

[39] 73-74 resolvunt] AB relaxant W

[40] 75 reciperet] AW recipet B

[41] 76-77 Ex. 32, 31-32.

[42] 78 causae] AB causa W

[43] 79 proprium] om. W

[44] 80 etsi] AB est si W

[45] 82 esse] om. W

[46] 84 taedium cibus] AW cedrum optimus B

[47] 85 Num. 11, 18.

[48] 88-89 Mt. 10, 15.

[49] 90 ingrata] AB ingrati W

[50] 92-98 Cf. 2 Reg. 15.

[51] 93 Absalom] corr. Absolon ABW

[52] 97 caecatus] AB et caecatus W

[53] 99 capiunt] AB recipiunt W

[54] 102 nobilitatem] AW mobilitatem B

[55] 104 Ieroboam] AW Geroboam B

[56] 104-108 Cf. 3 Reg. 12, 20-33.

[57] 113 nonnullos] AB nonnullis W

[58] 119 plus] AB qui plus W

[59] 124-128 1 Reg. 18, 8.

[60] 128 ampliorem] B om. A amplius W

[61] 129 rem] AB nonnullam rem W

[62] 133 suboriri] AW suborrii B

[63] 140 2] AB III W

[64] 140-145 Cf. 1 Mach. 11, 19-53.

[65] 142 postea] AW post B

[66] 149 homines] ABV hominis W     scabello] ABV scabellum W

[67] 150 alios] AW alias B

[68] 151 in tantam] om. W

[69] 152 superbiam] AB in superbiam W

[70] 153-155 Eccle. 1, 13.

[71] 160 luto] AB loco W

[72] 160-161 Iob 33, 6.

[73] 162 Slavo, Slavus] corr. sclavo, sclavus ABW

[74] 163 An] AB Aut W

[75] 164-167 Act. 10, 34-35.

[76] 169-173 Cf. Iud. 2.

[77] 171 et] AB ut W

[78] 174 propter ruditatem ipsorum] om. W

[79] 175-176 levipendunt] AB vilipendunt W

[80] 183 ei] AB esse W

[81] 186 damni et] AB damnitur W

[82] 191-194 Cf. Act. 16, 16-19.

[83] 197 biretis] AW furtis     B de] om. W

[84] 201-202 Cf. Rom. 1, 28.

[85] 208 ad] AB in W

[86] 209 ut] AB ut in W

[87] 212 maria] AB mare W

[88] 213 annuis] A anniis B annus W

[89] 220 ratiocinari] AB ratiocionari W

[90] 222 sanguinis] om. W

[91] 223 multae] AB multi W     quae] AB qui W

[92] 225 aut] AB numquid W     qui] B quia AW

[93] 226 prae] AB pro W

[94] 227 futilem] A facilem B

[95] 228 conversatione] AB conversione W

[96] 229 profectum] AB provectum W

[97] 231-232 quando...te] om. W

[98] 232 corripuit] AB operuit W

[99] 235 vacare] AW vacari B

[100] 238 quidquid] AW quid B

[101] 249 venientem ad se] A veniente B venientem W

[102] 263 argento] AW argendo B

[103] 265 Cf. Mt. 28, 20.

[104] 266 Cf. Io. 15, 9.

[105] 266-267 Cf. Ps. 83, 11.

[106] 268 Cf. Ps. 120, 1.

[107] 270 Dei] AB Domini W

[108] 270-271 Cf. Ps. 83, 1.

[109] 273-274 1 Cor. 2, 9.

[110] 275 Ad quae nos] A etc. B Ad quod W

SERMO XXX

[1] 4-5 Prov. 3, 20.

[2] 5 Salomonis] BW Salamonis A

[3] 8-9 Mt. 26, 52.

[4] 10 beatus] om. B

[5] 11 Manichaeos] AB Manachaeos W

[6] 11-13 Grat. C. 23, 4, 36 (F I 916); AUGUSTINUS HIPPONENSIS, Contra Faustum Manichaeum, 22, 70 (CSEL 25, p. 667).

[7] 17 sic] om. W

[8] 29-31 Ps. 2, 10-11.

[9] 32 moveatis] AB moveatur W

[10] 36 distringitis] AB destruitis W

[11] 41 et] om. W

[12] 43 expavescat] AB expavescant W     illis] AB ne illis W

[13] 44-45 Bar. 3, 26.

[14] 45 Baruch] corr. Baruth ABW

[15] 45-46 Bar. 3, 19.

[16] 47 esse] om. W

[17] 48 humanum] AB humanam W

[18] 49-50 X 3, 50, 9 (F II 659-660).

[19] 50-51 Grat. C. 23, 3, 5 (F I 897).

[20] 51-53 Grat. C. 23, 1, 3 (F I 892).

[21] 53-56 Grat. C. 23, 1, 4 (F I 892).

[22] 67 et] AB vel W

[23] 68 Mt. 26, 52.

[24] 69 praedecessoribus] AB successoribus W

[25] 71 Grat. C. 23, 8, 5 (F I 954).

[26] 71 XXIII] AB XXIV W

[27] 75 Grat. C. 23, 8, 10 (F I 955).

[28] 75 Hortatu] corr. Hortamur ABW

[29] 77 discutiat] A discurrat BW

[30] 82 si illud] A et si id BW

[31] 85 vult] om. W

[32] 93 pro] BWV de A

[33] 95 Redonensem] corr. Rodoycum AB Rodan W

[34] 95-96 X 2, 13, 12 (F II 285-286).

[35] 96 spoliatorum] A spoli[...]alium(?) B spo. W

[36] 97 continenti] AB contingenti W

[37] 97-98 Grat. D. 1, 7 (F I 2).

[38] 98 prima] AB VII W

[39] 101 vel] A aut BW

[40] 102 intraret] AW intrat B

[41] 111 Grat. D. 1, 9 (F I 3); Grat. C. 23, 7, 2 (F I 951).

[42] 122 dummodo] A dum tamen B cum tamen W

[43] 123 provisum] A providendum BW     si] om. A

[44] 127 Cf. Gen. 14, 14-16.

[45] 127-128 Cf. Ios. 12, 7-24.

[46] 130 ac] AW et B

[47] 132 animi] AB omni W

[48] 142 grassandi] A crassandi BWV

[49] 143 esset] A est BW

[50] 145 maius] A minus BWV

[51] 148 per suos] A suos BWV

[52] 154 iniuste] BWV iuste(?) A

[53] 160 Grat. C. 23, 1, 3 (F I 892).

[54] 163-166 Cod. 11, 47, 1 (Corpus iuris civilis, III 440).

[55] 168-169 resistat] AB resistatur W

[56] 169 irrationalibus] AB irrationabilibus W

[57] 172 iustis] B om. AW

[58] 175 Grat. C. 23, 5, 8 (F I 932).

[59] 185 Grat. C. 14, 5 (F I 738-742).

[60] 185 XXIII] A XIV BW

[61] 187 illud] A id BW

[62] 190 oberit] AW erit B

[63] 190-191 Sext. 5, 12, 37 (F II 1123).

[64] 193 actores] A auctores BW

[65] 193-194 X 3, 11, 2 (F II 506-507).

[66] 194 Quaesivit] AB Quae sunt a nobis W

[67] 196-198 Ex. 20, 5.

[68] 199-200 Cf. Ios. 7.

[69] 200 VII] AB XII W

[70] 202-203 1 Reg. 15, 23.

[71] 203-206 Cf. Ex. 9.

[72] 206-208 Cf. 3 Reg. 18.

[73] 209 dices] A diceres BW

[74] 213 aeternam] AB autem quo ad aeternam W

[75] 216-217 Grat. C. 11, 21, 3 (F I 648-649).

[76] 222 dicet] A diceret BW

[77] 233 volentium] A quaerentium BW

[78] 234 XXVII] AB XXVIII W     per] om. BW

[79] 235 Is. 10, 5.

[80] 238 erat] A fuerat BW

[81] 240-242 Cf. Is. 10, 15.

[82] 249-252 Cf. Ez. 29, 18-20.

[83] 251 datam] AB da W

[84] 252 superbiens] BW superbiam A

[85] 252-255 Cf. Dan. 4, 27-29.

[86] 256 Per] AB Propter W

[87] 258-260 Grat. D. 1 de poen., 82 (F I 1182).

[88] 261 quandoque] om. W

[89] 265 imperscrutabili] A inscrutabili BW

[90] 271 dicet] A diceret BW congruit] AB convenit W

[91] 272-275 Cf. 1 Mach. 8-9.

[92] 275-278 Cf. 1 Mach. 13-16.

[93] 286-287 Clem. 3, 16 un. (F II 1174-1177).

[94] 287 Clementinis] A Clementis BW     rationalia] BW irrationalia A

[95] 292 de creaturis] BW om. A

[96] 293 et] BW ut A

[97] 302-304 AUGUSTINUS HIPPONENSIS, Quaestiones in Heptateuchum, VI, 10 (CCSL 33, p. 318-319).

[98] 304 Iesum] post add. Iosue A in marg. BW

[99] 305-307 Grat. C. 23, 2, 2 (F I 894); cf. Ios. 8.

[100] 314 ius] om. A

[101] 322 sicut] AW sic B

[102] 332-334 Grat. C. 11, 3, 94 (F I 669).

[103] 334 X] A XI BW

[104] 339 iuvandum] A adiuvandum BW

[105] 346 Grat. C. 23, 4, 38 (F I 917-919).

[106] 350 recuperandum] A recuperandas BW

[107] 351-352 X 3, 4, 38 (F II 593-594).

[108] 357-360 Cf. Gen. 1.

[109] 359 quam] W quem AB

[110] 364-366 Sext. 3, 4, 18 (F II 1027).

[111] 365 Extra] A om. BW

[112] 366 Eum] corr. Cum ABW

[113] 370-371 Mt. 5, 45.

[114] 390-391 Grat. C. 11, 3, 94 (F I 669).

[115] 391-392 Grat. C. 23, 1, 4 (F I 892-893).

[116] 392 III] A I BW     Quid] A Quod BW

[117] 393 Apostata] AB Apostota W

[118] 393-396 Grat. C. 11, 3, 94 (F I 669).

[119] 399 Grat. C. 23, 3, 19 (F I 936).

[120] 400-401 Grat. C. 23, 1, 5 (F I 893).

[121] 405 et] A vel BW

[122] 408 sociorum] W sanctorum AB

[123] 409 placeat] A placeant BW     viget] A fulgent B W

[124] 410 principem] om. W

[125] 421 Nullus] AB Nec W

[126] 422 Act. 23, 5.

[127] 424 ne] AB non W

[128] 424-425 Eccle. 10, 20.

[129] 430 ut] BW quod A

[130] 434-435 dignetur ... Amen] om. W     Patris ... Amen] om. B

SERMO XXXI

[1] 5 Eccl. 1, 3.

[2] 5 investigabit] ABV investigavit W

[3] 6 Fratres] om. W

[4] 13 superinaccessibilis] AW superaccessibilis B

[5] 14 investigabit] AB investigavit W

[6] 17-18 Is. 53, 8.

[7] 18-19 Cf. Io. 1, 27.

[8] 20 quo] AB quae W

[9] 28-29 Cf. Eccl. 24, 5.

[10] 32 eius] om. W

[11] 35-36 1 Pe. 1, 12.

[12] 40-41 Ps. 2, 7.

[13] 41 tu] om. B     te] om. W

[14] 51-52 1 Io. 4, 16.

[15] 51-52 et Deus in eo] AB etc. W

[16] 55-56 et invisibilium] om. W

[17] 61 investigabit] AB investigavit W

[18] 62-72 MAXIMUS TAURINENSIS (PSEUDO-), Homiliae, 10 (PL 57, 243B-C).

[19] 73-75 MAXIMUS TAURINENSIS (PSEUDO-), Homiliae, 10 (PL 57, 244A).

[20] 78-79 Sap. 1, 4.

[21] 81-84 IOANNES CHRYSOSTOMUS, Super Matthaeum, hom. 44 (PG 57-58, 465-466).

[22] 85-86 Epistulae ad Hieronymum, 148, 21 (CSEL 56, p. 347).

[23] 90-92 GREGORIUS MAGNUS, Prolegomena, 23 (SChr., Dialogorum ..., II, 23, 2; 260, p. 206).

[24] 92 parere] AB parare W

[25] 102-103 Lc. 3, 14.

[26] 107-108 1 Pe. 2, 16.

[27] 114-116 VALERIUS MAXIMUS, Facta et dicta memorabilia, 3, 4, 1 (t. 1, p. 187).

[28] 116-120 VALERIUS MAXIMUS, Facta et dicta memorabilia, 3, 4,ext. 1 (t. 1, p. 190).

[29] 119 marmorario] corr. marinario ABWV

[30] 121 Dominus] AW Deus B

[31] 125 nobilius vel ignobilius] AW nobilibus vel ignobilibus B

[32] 129 nescissent] AB negassent W

[33] 130 Ignari] W Ignavi AB

[34] 134 deservire] AB servire W

[35] 138 Io. 8, 44.

[36] 139 vere] AB veri W

[37] 143-144 Ps. 36, 27.

[38] 144 indicabo] AB indicabit W     o homo] AW homo B

[39] 146 nobilitatem pervenias] AW pervenias B

[40] 147 memento] AW nemto(?) B

[41] 148 et] om. W

[42] 150 summoveat] AB semoveat W

[43] 156 quod ... facias] om. W

[44] 161 Eccl. 21, 2.

[45] 162-164 Cf. Rom. 1, 32.

[46] 169-170 mercimoniis] A caerimoniis BV mercanionis(?) W

[47] 176 Cf. 1 Cor. 7, 5.

[48] 177 Cf. 1 Tim. 5, 6.

[49] 180 ad salutem] om. W

[50] 183-184 Quod ... Christus etc.] A Iesus ... etc. om. B Ad quam nos per W

SERMO XXXIII

[1] 5 Prov. 2, 11-12.

[2] 10-11 Cf. Iob 40, 12.

[3] 11-12 Cf. Prov. 2, 13.

[4] 14 inveniuntur] AW inveniunt B     aut] AB vel W

[5] 15-91 RAIMUNDUS DE PENNAFORTE, Summa de poenitentia, III, tit. 30, § 5-7 (p. 704-706).

[6] 21 fit] del. B

[7] 22 inextricabilem] AB inextrimabilem W

[8] 23 labyrinthum] W laborintum AB

[9] 24 aut] AB ac W

[10] 38 quam quis] AB quamvis W

[11] 40 cum etiam] AW cum B

[12] 42-45 Grat. C. 23, 4, 23 (F I 907).

[13] 48 Deum] om. B

[14] 53 eadem] AB ea W

[15] 59 1 Cor. 11, 29.

[16] 59-61 X. 3, 41, 7 (F II 640).

[17] 62 Mt. 18, 7.

[18] 65-66 PETRUS DE TARANTASIA, In Sent., IV, dist. 9 (p. 99-106).

[19] 66 THOMAS DE AQUINO, Scriptum, IV, dist. 12, q. 1 (t. 4, p. 495-522).

[20] 67 ac] B et A atque W

[21] 74-75 Cf. X 2, 13, 13 (F II 286-288).

[22] 77-78 Grat. D. 32, 5 (F I 117).

[23] 80 debent] W debet AB

[24] 80-87 X 3, 2, 7 (F II 456).

[25] 81-82 et mulierum, capitulo] A et mulierum B in capitulo W

[26] 82 Vestra] AB Vestra novit W

[27] 83 Sine] AW si B 84 quod] corr. quia(?) ABW

[28] 87-91 Grat. C. 15, 8, 5 (F I 760).

[29] 91 Sciscitantibus] A scititantibus B sciscitandum W

[30] 95-96 2 Cor. 1, 12.

[31] 97 testem Deum] A testem Deum, testem B Deum testem W

[32] 97-98 Iob 16, 20.

[33] 99 stulte] A om. BW

[34] 99-100 Grat. C. 11, 3, 55 (F I 658).

[35] 100 cum] om. A

[36] 102 removeat] AB amoveat W

[37] 102-104 1 Cor. 8, 13.

[38] 104 quam] AB quam tibi W

[39] 104-105 AUGUSTINUS HIPPONENSIS, De bono coniugali, XVI, 18 (CSEL 41, p. 211).

[40] 105 idolothytis] corr. sec. ed. idolatitis(?) A idolaticiis B idolatis W     Praeterea] AW Propterea B

[41] 106 pusillorum] AW pusillum B

[42] 108-109 Mt. 18, 6.

[43] 109 demergatur] A immergatur B mergatur W

[44] 114 nobis] om. B

[45] 114-115 Grat. C. 11, 3, 56 (F I 659).

[46] 115 III] AW VI B

[47] 118 Mt. 17, 26.

[48] 118-119 Rom. 12, 18.

[49] 126-129 X 1, 9, 10, § 6 (F II 109).

[50] 128 non omisso] A omisso B emisso W     renuntiatione] A restitutione BW

[51] 129 pridem] A pridam BW     illud] AB id W

[52] 132 debent] om. W

[53] 132-133 vitando] AW vitendo B

[54] 133 peccato] om. B

[55] 133 sine peccato] om. A

[56] 140 ergo ecclesiasticus] add. sec. ed.

[57] 140-141 Cf. Grat. C. 11, 3, 23 (F I 650).

[58] 142 Cf. Mt. 7, 6.

[59] 142 margaritas] AW marritas B

[60] 144-146 X 5, 41, 3 (F II 927).

[61] 145 nasci] AW nosci B

[62] 148 petiero] BW petierit A

[63] 150 cessare] AB cessabo W

[64] 151 scandalum] A scandalizandum BW

[65] 155 VILHELMUS canonista: Non inveni.

[66] 158 eius] A ipsius BW

[67] 161 vel] A et BW

[68] 162 adiecto] AB adicto W

[69] 167 Rom. 14, 23.

[70] 171 Cf. PETRUS DE TARANTASIA, In Sent., II, 41, q. 1 (p. 338 sqq.).

[71] 172 THOMAS DE AQUINO, STh., I-II, 19, 5-6.

[72] 176 Cf. PETRUS, ut supra.

[73] 176 quando] AW vel B

[74] 180 iudicium] AB iudicem W

[75] 181 at] A ut BWV

[76] 189 Petrus et Thomas] AW Thomas et Petrus B

[77] 189-190 ALBERTUS MAGNUS, In Sent., IV, dist. 13, E, 18 (t. 29, p. 363). qula 6, ad 2 (t. 4, p. 383).     THOMAS DE AQUINO, Scriptum, IV, dist. 9, q. 1, art. 3, qula 2, ad 2 (t. IV, p. 111).

[78] 189-190 in Scripto] om. A

[79] 191 non] om. B

[80] 192 percutiat] A percutere BW

[81] 195 peccato] om. W     qui] A om. BWV

[82] 197 THOMAS DE AQUINO, STh., III, 80, 5, corp.

[83] 197 esset] A est BW

[84] 198 exigit] AB petit W

[85] 199-200 Grat. D. 2 de cons., 67 (F I 1338).

[86] 202 coniugum] AWV iugum B

[87] 203 reddit] A reddet B creddit(?) W

[88] 205 dicendum] AW dicendo B

[89] 206-208 ALBERTUS MAGNUS, In Sent., IV, dist. 32, 13, 3 (t. 30, p. 283).

[90] 209 in terra] om. A

[91] 214 PETRUS, ut supra, l. 171.

[92] 214-216 X 5, 38, 11 (F II 887).

[93] 220 gradu] BW gradus A

[94] 223-224 excommunicabitur] AB ipse excommunicabitur W

[95] 224 commiscebitur] AB commiscetur W

[96] 225 gehennam] A gehennae BW

[97] 226-228 X 5, 39, 44 (F II 908).

[98] 227 potius] om. W

[99] 246 qua] om. A

[100] 247-248 Deut. 32, 29.

[101] 250-251 Prov. 10, 19.

[102] 252 CICERO: Non inveni.

[103] 253 Ps. 36, 27.

[104] 257 Quod] AB Quam W   praestare dignetur] om. A   dignetur] om. W

SERMO XLI

[1] 5 magnus] AB maior W

[2] 5-6 Eccl. 3, 20.

[3] 11 taeterrimus] AB deterrimus W

[4] 12 si] A sic BW

[5] 15 Cf. Gen. 4, 12.

[6] 16-17 Ps. 48, 13.

[7] 18 Cassiodorus] AB Cassiodolus W     Super] B Supra A om. W

[8] 18-21 CASSIODORUS, Expositio Psalmorum, XVIII, 14 (CCSL 97, p. 176).

[9] 22 igitur] A agitur BW

[10] 24 Goliath] AB Golias W

[11] 24-26 Cf. 1 Reg. 17, 8.

[12] 25 Philistaeus] AB Philistaeum W     exercitui] AB exercitum W

[13] 27 armis] AB carnis W

[14] 29 Benadad] corr. Benedab A Venadap BW

[15] 29-32 3 Reg. 20, 10.

[16] 32-33 3 Reg. 20, 11.

[17] 38 una die] om. B     Aphec] corr. Affet A Mafeth B Aphet W

[18] 40-41 1 Mach. 3, 18.

[19] 45 moverunt] A meruerunt BWV

[20] 47-50 Is. 2, 12-15.

[21] 49 et super] A super BW

[22] 51 Rabsaces] corr. Rapsaces A Rapsates BW

[23] 51-53 4 Reg. 18, 33.

[24] 53 quinam] A dixit quinam BW

[25] 53-55 4 Reg. 18, 35.

[26] 55 Deus Ierusalem] BWV Dei caelum A

[27] 56-57 4 Reg. 19, 35.

[28] 57 octoginta] BW octuaginta A

[29] 72 quia] AV quae BW

[30] 75-80 Cf. Esth. 5-6.

[31] 82-85 GAUFREDUS DE VINO SALVO, Poetria nova, 281-283; 286, 288 (p. 32).

[32] 86-91 VALERIUS MAXIMUS, Facta et dicta memorabilia, 6, 9, ext. 5 (t. 1, p. 432).

[33] 87 positum] A propositum BW     anulum] AB anulum etiam W

[34] 88 incommodi] corr. sec. ed. commodi ABW

[35] 92 Crasso] corr. sec. ed. Creso ABW

[36] 92-96 VALERIUS MAXIMUS, Facta et dicta memorabilia, 6, 9, 12 (t. 1, p. 427).

[37] 93 eidem] AB idem W     decoctoris] corr. sec. ed. dedecoris ABWV

[38] 93-94 inussit] corr. sec. ed. misit ABW

[39] 96 Mario] corr. sec. ed. Marcio AV Marrio BW

[40] 96-97 VALERIUS MAXIMUS, Facta et dicta memorabilia, 6, 9, 14 (t. 1, p. 428).

[41] 97 deinde] AB demum W

[42] 98 Adonibezec] corr. sec. ed.  Adonibezeth A Adonibeseth B Adonibezech W

[43] 99 ac] AB et W

[44] 100-102 Iud. 1, 6-7.

[45] 103 efferas] AW offeras B

[46] 103-104 prosperitate] AB prosperitatem W

[47] 109 non] AB ne W

[48] 112 amnes] A  arumpnes BWV

[49] 112-115 SENECA, Dialogorum libri, I, 2, 1.

[50] 114 quid] A quidquid BWV

[51] 116 Athletas] A ad athletas BW

[52] 116-118 SENECA, Dialogorum libri, I, 2, 2-4.

[53] 118-121 SENECA, Dialogorum libri, I, 4, 4-6.

[54] 121-122 SENECA, Dialogorum libri, I, 4, 6.

[55] 122-123 SENECA, Dialogorum libri, I, 5, 9.

[56] 123-125 SENECA, Dialogorum libri, I, 4, 16.

[57] 125 constringitur] corr. sec. ed. configitur A confringitur BWV     certius] corr. sec. ed. celsius ABWV     ibi] AW tibi B

[58] 125-130 Cf. SENECA, Dialogorum libri, I, 3, 3-4.

[59] 126 sustinuerunt] A sustinent BW     multa] AB ibi multa W

[60] 127 umquam] AB numquam W

[61] 128 Mucio] corr. sec. ed. Mussio ABWV

[62] 129 Rutilio] AB Rutilicio W

[63] 130-134 IOANNES CHRYSOSTOMUS, Super Matthaeum, hom. 24 (PG 57-58, 326).

[64] 132 contra] om. BWV

[65] 133 flammam] ABV flamma W

[66] 137-140 SENECA, Dialogorum libri, V, 6, 1.

[67] 138 tempestatem] corr. sec. ed. tempestate ABW

[68] 139 fulminantur] corr. sec. ed. fluminant AB fulminant W fluminantur V

[69] 141-144 SENECA, Dialogorum libri, II, 5, 4. 144-151 SENECA, Dialogorum libri, II, 5, 6-7.

[70] 147 condicionem] AV condicam(?) BW

[71] 150 adventicia] A advenientia BW     nutum] A victum BW

[72] 151-152 Iob 30, 29.

[73] 153 Mt. 20, 22.

[74] 155 ergo] A igitur B

[75] 158-170 Dan. 4, 26-30.

[76] 164 et ab ... te] om. A

[77] 169 est] om. A

[78] 177-178 Prov. 8, 15.

[79] 179-182 Iudith 3, 13.

[80] 182 intelligebat] A intelligat BW

[81] 190 iactare] A iacticare BW

[82] 195-196 Iudith 6, 3.

[83] 196-199 Cf. Iudith 13, 10.

[84] 200 regum et] om. W

[85] 209 quandoque superari] AB superare saepe W saepe superari V

[86] 209-210 Disticha Catonis, II, 10.

[87] 210 Prima] A Primi BWV

[88] 210-212 1 Mach. 3, 13-14.

[89] 217 quantaecumque] BWV quantumcumque A

[90] 219-222 Cf. 1 Mach. 10, 69-87.

[91] 220 et] AB ut W

[92] 223 Vide] AV Videt BW

[93] 225 es] om. A

[94] 227-229 Cf. 2 Mach. 10-14.

[95] 230 dominium] AB dominio W

[96] 234-238 2 Mach. 15, 3-5.

[97] 238 praecepta] A praeceptum BW

[98] 244 Mt. 23, 12.

[99] 246 praestare ... Amen] A om. W Dei ... Amen] om. B

SERMO XLIII

[1] 6 VIII] om. B

[2] 7 Prov. 8, 4.

[3] 9 sapiens] AB sapiens sapientiam W

[4] 9-10 Prov. 1, 5.

[5] 10-11 Mt. 12, 42.

[6] 12 ideo] om. B Ad] AWV et B

[7] 12-13 Prov. 31, 10.

[8] 15 Eccle. 7, 29.

[9] 15 Virum] ABV Vix virum W

[10] 20 Io. 1, 9.

[11] 20 venientem] om. W

[12] 21 perplures] AB plures W

[13] 29-32 Cf. Gen. 28.

[14] 31 praeter] om. A

[15] 34 socrui] corr. sorori ABWV

[16] 34-35 Ruth 1, 16.

[17] 36 ei] om. W

[18] 36-37 Ruth 2, 12.

[19] 37 confugisti] AB fugisti W     Ruth] AB Baruth W

[20] 38 socrum] corr. sororem ABW     suam] om. W

[21] 41 Cf. Mt. 17, 19.

[22] 44 Creatori] AW Creatore B

[23] 46-48 Cf. 2 Mach. 7.

[24] 51 et] om. W

[25] 58-59 Lc. 7, 50 et Mr. 5, 34.

[26] 59 Sic] BWV Si A

[27] 62-63 Cf. AUGUSTINUS HIPPONENSIS, Epistulae, 157, 3 (CSEL 44, p. 464).

[28] 66-67 Mt. 15, 28.

[29] 70 Mt. 9, 22.

[30] 75 libro] AB in libro W

[31] 76 Sulpicia] corr. Ulpicia ABWV

[32] 76-81 VALERIUS MAXIMUS, Facta et dicta memorabilia, 6, 7, 3 (t. 1, p. 415-416).

[33] 78 famulari] corr. familiari ABWV

[34] 82-87 VALERIUS MAXIMUS, Facta et dicta memorabilia, 6, 7, 2 (t. 1, p. 415).

[35] 83 conscia] AWV consilia B

[36] 84 tutum] corr. sec. ed. tunc ABWV

[37] 85 viro] AV viro suo BW

[38] 88 ibidem] AB idem W

[39] 88-93 VALERIUS MAXIMUS, Facta et dicta memorabilia, 6, 7, 1 (t. 1, p. 414-415).

[40] 89 cum] om. B

[41] 90 domitorem] ABV dominatorem W

[42] 94 Iulia] corr. sec. ed. Lia ABWV

[43] 94-98 VALERIUS MAXIMUS, Facta et dicta memorabilia, 4, 6, 4 (t. 1, p. 270).

[44] 96 conspersam] ABV aspersam W     territa] AB territo W     allata] ABV illata W

[45] 96-97 cecidit] A concidit BWV

[46] 99 Porcia] BWV Porcina A

[47] 99-102 VALERIUS MAXIMUS, Facta et dicta memorabilia, 4, 6, 5 (t. 1, p. 271).

[48] 101 ardentes] corr. sec. ed. ardenti ABWV

[49] 101 novi] A novo BWV

[50] 104 excessive] AV exsive B successive W fideles] om. B

[51] 105 mutuo] om. A

[52] 106 V] AB VI W

[53] 107 Eph. 5, 25.

[54] 110 Cf. Eph. 5, 27.

[55] 111 quam] AB sic W

[56] 111-112 HIERONYMUS, Adversus Iovinianum, 1, 49 (PL 23, 294).

[57] 112-115 HIERONYMUS, Adversus Iovinianum, 1, 49 (PL 23, 294).

[58] 113 tollere] corr. sec. ed. colere ABW

[59] 114 pecudes] AB pecudes imitentur W

[60] 115 se] om. W

[61] 116-121 HIERONYMUS, Adversus Iovinianum, 1, 49 (PL 23, 293).

[62] 124-126 Cf. 1 Reg. 25.

[63] 130 Thecuites] corr. Thetuites A Athetuites BV Athenites W

[64] 130-132 Cf. 2 Reg. 14, 1-22.

[65] 132-135 Cf. 2 Reg. 20, 14-22.

[66] 134 populo civitatis] om. W

[67] 135 obsidione] AB obsessione W

[68] 136 feminae] AW femina B

[69] 140 sua] om. BW

[70] 142 Balaam] AV Balam B Baalam W

[71] 142-144 Cf. Num. 22, 22-33.

[72] 149-150 Lc. 1, 38.

[73] 150 ei] A illi BW

[74] 152-153 Lc. 1, 46.

[75] 153 filio] WV filo B om. A

[76] 154 Lc. 2, 48.

[77] 155 Io. 2, 3.

[78] 156-157 Io. 2, 5.

[79] 158 et virgines] om. W

[80] 161 talis] AW tales B

[81] 164-166 Cf. Gen. 34,1-2.

[82] 164-176 Cf. Iudith 13, 10.

[83] 168 illis] AB eis W     econtra] A et econtra BW

[84] 170 feminis] om. W

[85] 174 et morte] A morte BWV

[86] 175 papilione] W papilone ABV

[87] 179 vivere] A valere BWV

[88] 185 admiretur] AB miretur W     diro] A duro BWV

[89] 185-188 Cf. Esth. 4-5.

[90] 187 accederet] AW accedere B

[91] 198 in finem] om. BW

[92] 198 eis] om. W

[93] 200 Inveniuntur] AB invenitur W

[94] 201-204 Cf. Gen. 19, 31-35.

[95] 207 his] AB illis W

[96] 215-218 Cf. Gen. 39, 7-23.

[97] 216 quia] AB quod W

[98] 217 et] om. W

[99] 220 quod] om. A

[100] 223-226 Cf. Num. 25, 1-2.

[101] 224 Balaam] A Balam B Baalam W

[102] 226 et ad ... pertraxerint] om. W     deorum] A idolorum BV

[103] 230 inflammat] A inflat BWV

[104] 231 Eccle. 4, 12.

[105] 234-237 Cf. Iudith 10, 3.

[106] 241-243 AMBROSIUS MEDIOLANENSIS, Hexaëmeron, VI, 8, 47 (CSEL 32/1, p. 238).

[107] 244 pigmentis] corr. sec. ed. figmentis ABWV

[108] 244-247 AUGUSTINUS HIPPONENSIS, Epistulae, 245, 2 (CSEL 57, p. 582); Grat. D. 5, 38 de cons. (F I 1422). 247-253 CYPRIANUS CARTHAGINENSIS, De habitu virginum, 15 (PL 4, 454A-455A).

[109] 250 adulterare] om. A     adhibito] AB adhibitur W

[110] 251 aut] om. W

[111] 252 naturae] om. W

[112] 255 plus] om. W

[113] 257 adulterinam] AB ad adulterinam W

[114] 264 sapiens] om. W

[115] 267 Cf. Eccle. 1, 2.

[116] 274 caute] AWV cautum B

[117] 278 via] AW quia B

[118] 288-291 HIERONYMUS: Non inveni.

[119] 294-295 HILDEBERTUS CENOMANNENSIS, Versus de s. Susanna (PL 171, 1288D-1289A). Vide etiam ZENON KAŁUŻA, O poezji i poetach, p. 69.

[120] 298 dissuta] corr. sec. ed. discussa ABWV

[121] 298-302 HIERONYMUS, Epistula 117 (Ad matrem et filiam), 7 (CSEL 55, p. 430).

[122] 298-312 De nuptiis, I, 1 (PL 176, 1205B).

[123] 299 intus] ABV interius W operitur] A apperitur B aperitur W

[124] 300 angustius] corr. sec. ed. angustum ABWV     frontem] corr. sec. ed. fronte ABWV

[125] 303 lingua] AW linguae B

[126] 303-304 HIERONYMUS, Epistula 54 (Ad Furiam), 7 (CSEL 54, p. 473).

[127] 305 liberter] A libenter BW

[128] 306 castas] AB castitas W

[129] 307 volentem] AB valentem W

[130] 311 Blanditur ... osculis] corr. sec. ed. Blanditur, seducit oculis ABWV

[131] 314 arridendo] AW arcidendo B

[132] 314-315 blandiendo] AB blandiando W

[133] 316 uxore] AW uxores B

[134] 317-320 Iud. 14, 16-17.

[135] 318 idcirco] AW idcirco me B     uxoris] AB uxore W

[136] 318 instantia problema] om. W

[137] 320 Dalila] corr. Dalida ABW

[138] 320-325 Cf. Iud. 16.

[139] 325 cordis] om. W

[140] 326 ultimo] om. W 327 legitur] AB invenitur W

[141] 327-329 Cf. Gen. 3.

[142] 330 paratiores] AW paratores B

[143] 332-333 Gen. 30, 1.

[144] 335 vires] AB posse W

[145] 341 Michol] corr. Nichol AB Nicol W

[146] 341-345 2 Reg. 6, 20.

[147] 343 ob] AB ad W

[148] 345-347 2 Reg. 6, 22.

[149] 348 suos] om. A

[150] 352 Cf. Mt. 23, 27.

[151] 354 existimant] AW extimant B

[152] 357-358 Iob 2, 9.

[153] 359 capitis] om. ABV     percussus] om. W

[154] 360 dicens] A om. BWV

[155] 360 Iob 2, 7-10.

[156] 368-370 3 Reg. 3, 24-25.

[157] 370 dum] AB tunc W

[158] 370-372 3 Reg. 3, 26.

[159] 371 illa] A et illa BW

[160] 379-382 Cf. Esth. 5-7.

[161] 380 paraverat] AW praeparaverat B

[162] 384-386 Cf. WALTHER, Proverbia, 12189; cf. Prov. 26, 27; Eccle. 10, 8; Eccl. 27, 29.

[163] 389-391 BOETHIUS, De consolatione philosophiae, II, 6, 9 (MORESCHINI, p. 48, 31-32).

[164] 390 Busiridem] AB Bustridem W

[165] 393 Domino] AB Domine W

[166] 393-394 Mt. 20, 21.

[167] 398 ex] om. BW

[168] 399 non] om. W     sed] AB sed nec W

[169] 409 mille] AW nullae B

[170] 410 Cavete] AB Pavete W

[171] 411-412 a venenatis aspectibus] om. A

[172] 413 a vanis locutionibus] om. BW

[173] 419 1 Pe. 1, 12.

[174] 419-420 Cf. Mt. 25, 1-10.

[175] 420-421 in regno caelorum] om. A

[176] 421 etc.] AW praestare dignetur B

SERMO XLVI

[1] 4 Eccle. 9, 18.

[2] 6 et] AB etiam W

[3] 9 et] AB ac W

[4] 10 Cf. AUGUSTINUS HIPPONENSIS, De civitate Dei, V, 11 (CCSL 47, p. 142).

[5] 10 gerant] AW gerat B

[6] 11 VI] AB V

[7] 13-14 Prov. 8,15.

[8] 17 lex est caritas] om. W

[9] 21 Is. 59, 14.

[10] 25 Rom. 9, 22.

[11] 26 AUGUSTINUS HIPPONENSIS, De civitate Dei, IV, 4 (CCSL 47, p. 101).

[12] 30-31 Mt. 12, 25.

[13] 31 VII] A XII B XVII W

[14] 32-33 Act. 4, 32.

[15] 40 itaque] AB utique W

[16] 48 revolvit] ABV recoluit W

[17] 51-54 1 Mach. 3, 18-19.

[18] 53 victoria] add. sec. cit. 55-56 est, qui] om. W

[19] 54-55 Rom. 8, 31.

[20] 58-60 Cf. Ez. 29, 18-20.

[21] 64 Is. 10, 5.

[22] 65 dum] om. W

[23] 66 rationabili] A rationali BW

[24] 66-67 Cf. Dan. 4, 30.

[25] 67 iste caesis] BW caesis caesis A

[26] 67-69 Cf. Is. 31, 8.

[27] 69 fanum] AB sanus W

[28] 70-71 Cf. Gen. 14., 55-58.

[29] 73 vicit] AB devicit W

[30] 74 Cf. 1 Reg. 17.

[31] 74 introiret] W exiret ABV

[32] 75-89 Cf. CASSIODORUS, Historia tripartita, 9, 45 (PL 69, 1160D-1162A).

[33] 76 inopinato] corr. inopinatu ABWV

[34] 79 et] A ac BW

[35] 80 esse] om. W

[36] 92-96 CASSIODORUS, Historia tripartita, 1, 4 (PL 69, 888A).

[37] 97-103 CASSIODORUS, Historia tripartita, 1, 9 (PL 69, 893B).

[38] 103 honoravit] AWV ordinavit B     Dei] om. W

[39] 104 scripturis] AV scriptoris W

[40] 107 NICOLAUS I PAPA, Epistulae, 86 (PL 119, 944A).

[41] 108-111 Cf. CONSTANTINUS I, Edictum (PL 74, 525A).

[42] 109 insignia] om. W

[43] 116 beneficia] AB et beneficia W

[44] 116-120 Iudith 5, 24-25.

[45] 117 require] A perquire BW

[46] 120-121 Lev. 26, 3.

[47] 121-122 Lev. 26, 7.

[48] 122-123 Cf. Ios. 7, 24-26. Vide JULIUSZ DOMAńSKI, 700 lat myśli polskiej, p. 86, n. 12.

[49] 123 Achar] corr. Achor ABW

[50] 126-128 Gen. 18, 21.

[51] 127 Sodomitis] AV Sodomis BW

[52] 128-130 Cf. Gen. 19.

[53] 132 homicida] AB homicidio W

[54] 133 pupillorum] A om. BW

[55] 135 haec] AW nec B

[56] 137 Ps. 93, 1.

[57] 137-139 Ex. 20, 5.

[58] 138 visitans] A zelans BWV

[59] 141 factas] BW facta A

[60] 142 inultas] AB inultos W

[61] 144 1 Pe. 1, 19.

[62] 145 Apoc. 5, 7.

[63] 145-146 Apoc. 1, 16.

[64] 148-149 Cf. Ez. 28, 13.

[65] 149-151 Cf. Gen. 3.

[66] 152-153 Cf. Gen. 7.

[67] 153-154 Cf. Gen. 19.

[68] 154-155 Cf. Ex. 19.

[69] 155-157 Cf. Num. 14.

[70] 157-159 Cf. Num. 16.

[71] 159-160 Cf. Iud. 20.

[72] 160-161 Cf. 2 Reg. 24.

[73] 162-165 Cf. Ier. 51.

[74] 165-168 Cf. Ez. 26.

[75] 167 captam et sanctam] A captivam, sanctam BW

[76] 173 fallo] AV fallere BW

[77] 174 Armemur] AB armemus W

[78] 176 cum] W in AB

[79] 177 si] AB cum W

[80] 181 Policratico] corr. Policrato ABW

[81] 182-193 IOANNES SARESBERIENSIS, Polycraticus, VI, 14 (PL 199, 609A-B).

[82] 183 Et] AV At BW

[83] 185 Xerxes] corr. Xerses ABW

[84] 186 Lacedaemoniorum] A Lacedomorum BWV

[85] 190 Salaminam] corr. Salamaniam ABWV

[86] 192 ut] om. W

[87] 194 sit] AB si W

[88] 196 XI] AWV XII B

[89] 196-200 POMPEIUS TROGUS, Historiae Philippicae fragmenta, XI, 77b (p. 85, 38-86).

[90] 200 non] om. W electos] corr. sec. ed. laetos A lectos BWV putaret] A putares BWV

[91] 209-210 Cf. Is. 32, 18.

[92] 212 148 Amen] om. BV

SERMO LXIVA

[1] 4 In ... etc.] om. B

[2] 4-5 Mal. 2, 7.

[3] 8 Mal. 2, 7.

[4] 14 Deut. 17, 8.

[5] 14 et lepram] om. B

[6] 18-22 HIERONYMUS, Commentarii in Aggaeum, 2, 11 (CCSL 76A, p. 724).

[7] 19 Aggaeum] corr. Aggeam AB

[8] 26-28 IOANNES CHRYSOSTOMUS: Non inveni.

[9] 31 perditur] corr. proditur AB

[10] 31-32 GREGORIUS MAGNUS, Moralia in Iob, 19, 7, 13 (CCSL 143A, p. 965).

[11] 32 non] om. B     quoniam] A quam B

[12] 33-34 BERNARDUS CLARAEVALLENSIS, Sermones super Cantica, 59, 3 (LECLERCQ, ROCHAIS, t. 1, p. 137).

[13] 36 quam oculus] B quae oculos A

[14] 37 quae a] A quia B

[15] 39 exemplar] B exemplaris A

[16] 40 quoniam] A quam B

[17] 44 Gen. 32, 30.

[18] 45 agit] A ait B

[19] 46 Cf. 1 Cor. 13, 12.

[20] 48 defixum] A effixum B

[21] 51 delectatur] A delectantur B

[22] 55 Cf. Lc. 1, 79.

[23] 74 restringat] B refrangat A

[24] 75 suam] A scientiam B

[25] 78 appellari] A appellare B

[26] 82-85 IOANNES CHRYSOSTOMUS, De dignitate sacerdotali: Non inveni.

[27] 86 quoniam] A spiritum(?) B

[28] 86-89 HIERONYMUS, Commentarii in Isaiam, prol. 1-2 (CCSL 73, p. 1).

[29] 99-102 IOANNES CASSIANUS, De institutis coenobiorum, V, 33 (CSEL 17, p. 106-107).

[30] 101 perstitit] A institit B

[31] 103-108 IOANNES CASSIANUS, De institutis coenobiorum, V, 34 (CSEL 17, p. 107).

[32] 107 velamine] A velamen B

[33] 111 1 Cor. 8, 1.

[34] 111 quoniam] A quam B

[35] 114 videantur] A vivantur B

[36] 114-115 Mt. 5, 16.

[37] 117 Cf. Ps. 36, 31.

[38] 122-127 GREGORIUS MAGNUS, Homiliae in Evangelia, 17, 14 (CCSL 141, p. 128, 129).

[39] 128 HIERONYMUS: Non inveni. Cf. Grat. D. 40, 12 (F I 147-148).

[40] 131-132 Mt. 23, 3.

[41] 135-136 Lc. 10, 16.

[42] 136 et qui] A qui B

[43] 144-150 Historia tripartita, 2 (PL 69, 922B-C).

[44] 147 ut] A et B

[45] 152 Ex. 22, 28.

[46] 153 est] om. B

[47] 154-156 Cf. Mt. 7, 5.

[48] 158 statum] A statim B

[49] 165 innitaris] A innitatis B

[50] 165-166 Prov. 3, 5. HIERONYMUS: Non inveni.

[51] 172 sensus] A spiritus B an] A ante(?) B

[52] 174 Cf. Grat. D. 41, 6 (F I 150).

[53] 181 corvi] A carni B

[54] 185 iunguntur] A iuguntur B

[55] 191 quem] om. B

[56] 192 circum area] A in circum citra B

[57] 199 Deo obligat] A deobligat B

[58] 203 Domino etc.] om. B

[59] 217 Dei] om. B

[60] 218-219 Lev. 11, 44.

[61] 221 obicit A] abicit B

[62] 222-223 Ex. 32, 31-32.

[63] 236 1 Pe. 2, 9.

SERMO LXXXVI

[1] 4 Prov. 8, 11.

[2] 5-6 pretiosissimis] W pretiosis AB

[3] 5-7 Prov. 8, 11.

[4] 8 verus] AB unus W

[5] 9 eo] AB et W

[6] 11 satiatur] AB servatur W

[7] 12 Ps. 35, 9.

[8] 13 abundans] AB abundas W

[9] 16 remanet] AB remansit W

[10] 16-18 Eccle. 7, 30.

[11] 20 mercedem] AB mercede W

[12] 21 tamen] AB tandem W

[13] 22 ad] om. B

[14] 28-29 Ps. 48, 13.

[15] 30 deiecit] AB eiecit W

[16] 37 quo] AB qui WV

[17] 38 odia] AWV odium B

[18] 46-48 Cf. 4 Reg. 2.

[19] 51 deviat] om. B

[20] 52 ornantur... floribus] om. B

[21] 56 immoramur] AB miramur WV

[22] 57 Dei] om. W

[23] 58 ex oboedientia] om. AB est] ABW et V

[24] 59 crucis] om. AB

[25] 60 Haec] AB quae WV

[26] 61-64 Cf. Io. 6, 38-39.

[27] 62 ut] AWV et B

[28] 63 faceret] WV haberet AB

[29] 65 Cf. Phil. 2, 8.

[30] 66 si] AWV nisi B

[31] 68 constat quod] AWV constatque B

[32] 73-74 Rom. 13, 2.

[33] 74 aliquid] AB quidpiam W

[34] 78-80 PSEUDO-AUGUSTINUS, Ad fratres in eremo commorantes, sermo 5 (PL 40, 1243).

[35] 82-83 oboediendo] om. W

[36] 85 uterque] om. W

[37] 85-86 Ps. 17, 45.

[38] 86 facias] W faciat AB

[39] 88-90 Cf. 2 Reg. 6.

[40] 89 saltat] AW faciat B

[41] 92-93 Ps. 118, 32.

[42] 93 dilatasti] AWV dilasti B

[43] 96 impleat] AW impleas B

[44] 97-98 Lc. 19, 6.

[45] 103 Ps. 118, 60.

[46] 104-105 1 Reg. 15, 17.

[47] 105 es] WV est AB

[48] 108-109 Mt. 10, 22.

[49] 110 qui sequitur] om. AB

[50] 111-112 1 Reg. 15, 22.

[51] 112-114 GREGORIUS MAGNUS, Moralia, XXIX, 14, 28 (CCSL 143B, p. 1792). Cf. Grat. C. 8, 1, 10 (F I 593).

[52] 117 habere] WV om. AB

[53] 118 Cf. Prov. 22, 13-14.

[54] 120 2 Cor. 9, 7.

[55] 133 oboedientiam] AB oboediendum W

[56] 136-137 1 Pe. 2, 14.

[57] 137-138 Rom. 13, 1.

[58] 140-142 Verba seniorum, 14, 5 (PL 73, 949A).

[59] 142-143 Verba seniorum, 15, 8 (PL 73, 949D).

[60] 143-144 Verba seniorum, 15, 43 (PL 73, 961D).

[61] 144 ab abbate] AB ad abbatem W

[62] 145 Severus] corr. Severius AB Sonorius W

[63] 145-148 Cf. SULPICIUS SEVERUS, Dialogi, 1, 19 (SChr 510, p. 176-178).

[64] 146 rigare] AW rigore B

[65] 148-151 SULPICIUS SEVERUS, Dialogi, 1, 18 (SChr 510, p. 174-176).

[66] 152-154 Cf. IOANNES CASSIANUS, De institutis coenobiorum, IV, 26 (CSEL 17, p. 65).

[67] 153 nisu] W nisi AB

[68] 154 turbae] corr. sec. ed. terrae ABWV     explicat] AB exemplificat W

[69] 155-158 Cf. IOANNES CASSIANUS, De institutis coenobiorum, IV, 29 (CSEL 17, p. 67-68).

[70] 161 scilicet] om. W     Mauri] AB manu(?) W

[71] 163 superioribus] AB principibus W

[72] 164-169 VALERIUS MAXIMUS, Facta et memorabilia, 2, 7, 10 (t. 1, p. 125).

[73] 175 quod] ABW quia V

[74] 175-177 Verba seniorum, 10, 62 (PL 73, 923A).

[75] 177-179 Ps. 17, 30; Verba seniorum, 10, 60 (PL 73, 922C).

[76] 178 homo] om. B

[77] 180-181 Ier. 9, 1.

[78] 185 laute] W laude AB

[79] 187 virtuosos] AW virtuosas BV potius] om. W

[80] 193-195 Ps. 13, 1.

[81] 194 est] om. B

[82] 197 erigunt] AB eligunt WV

[83] 199 tamen] W autem AB vero V

[84] 207 nos etc.] AW nos perducat etc. B

SERMO CI

[1] 5 Eccle. 4, 9.

[2] 7 habeat suae] AB habeatque W

[3] 8-10 Eccle. 4, 10.

[4] 10 praesertim] AW ut praesertim B divinae] AB divini W

[5] 12 sibi] om. B

[6] 23 sic] AW si B

[7] 27-28 Gal. 6, 2.

[8] 30-31 Apoc. 1, 9.

[9] 31 est] om. B

[10] 32-33 AUGUSTINUS HIPPONENSIS, De diversis quaestionibus 83, LXXI, 1 (CCSL 44A, p. 201).

[11] 33 LXXXXVI] B LXXXIXVII AW

[12] 33-35 SENECA, Epistulae morales ad Lucilium, XV, 95, 53.

[13] 34 fornicationi] corr. sec. ed. formationi ABW

[14] 35 obstarent] corr. sec. ed. obstaret ABW

[15] 38 duos] om. W

[16] 40 unum] om. B

[17] 42 XXII] W XXI AB

[18] 42-44 Prov. 22, 24-25.

[19] 45-49 GREGORIUS MAGNUS, Homiliae in Ezechielem, I, 9, 23 (CCSL 142, p. 136); 1 Cor. 15, 33.

[20] 47 aër] AB ager W

[21] 49 corrumpunt] AW corrumpit B

[22] 50 sancto] AB sanctis W

[23] 50-51 Ps. 17, 26-27.

[24] 51-52 1 Cor. 10, 20.

[25] 52-53 1 Cor. 5, 9.

[26] 55 laudabile] om. AB     perfecto] AW perfecte B

[27] 57 Ez. 2, 6.

[28] 58 fui] AB fuge W     socius] AB socios W

[29] 58 Iob 30, 29.

[30] 59-60 Cant. 2, 2.

[31] 65 uniens] AW vivens B

[32] 66 uniantur] AW vivantur B

[33] 69 possunt] AB non possunt W

[34] 71 licet si] AB unde licet sit W

[35] 73-74 Act. 4, 32.

[36] 74 sint] AB sitis W

[37] 74-75 Cf. Io. 17, 21-22.

[38] 75-76 Hebr. 5, 7.

[39] 76-77 ille ... cognoscat] AB ille, quem Christi membrum se non esse cognoscat W

[40] 80-86 PSEUDO-AUGUSTINUS, Ad fratres in eremo commorantes, sermo 2 (PL 40, 1237).

[41] 83 solamen] AB solacium W

[42] 92 gratia] W gratiae AB

[43] 97-98 Cf. 2 Cor. 6, 14.

[44] 104 gustastis] AB cognovistis W

[45] 104-105 1 Thess. 5, 23.

[46] 105 vos] AW eos B

[47] 112 quam] AB quam nos W

SERMO CV

[1] 6 Act. 17, 28.

[2] 6-10 In nomine ... Proverbiorum III] om. W

[3] 10 Prov. 3, 13.

[4] 11 Reverendi] AW Venerandi B

[5] 11-12 ARISTOTELES, Metaphysica, I, 980a 21 (AL 25, 3, 2, p. 11, 3).

[6] 12 scire] om. AB

[7] 12-13 HUGO DE S. VICTORE, Eruditio didascalica, 1, 2 (PL 176, 741C).

[8] 16-17 Sap. 7, 8.

[9] 18-19 cum... Sapientia] om. W

[10] 19-22 Iob 28, 12-14.

[11] 22-26 Iob 28, 20-23.

[12] 24 latet] AB latent W

[13] 26-27 Bar. 3, 22.

[14] 28 primi] AW et primi B

[15] 28-29 Prov. 3, 14.

[16] 29 purissimi] AW penissimi B

[17] 29-30 Sap. 8, 7.

[18] 31-34 Sap. 7, 8-9.

[19] 38-40 HUGO DE S. VICTORE, Eruditio didascalica, 1, 9 (PL 176, 747A).

[20] 40 Algazel] AB Alazel W

[21] 41-44 ALGAZEL, Philosophia et logica, 2 (f. 2va).

[22] 42 sordidis] A sordibus BW

[23] 44 certitudo] AW certudo B     revelentur] corr. reverelentur A verelentur B reventur W

[24] 46 VII] AB XII W

[25] 46-49 HUGO DE S. VICTORE, Expositio in Hierarchiam coelestem S. Dionysii Areopagitae, 7 (PL 175, 1061B).

[26] 48 virtutem] corr. sec. ed. veritatem ABW

[27] 49 IOANNES CHRYSOSOMUS: Non inveni.

[28] 52-54 Sap. 6, 16.

[29] 53 ipsius] AB illius W

[30] 56-57 HUGO DE S. VICTORE, Eruditio didascalica, 1, 2 (PL 176, 742D).

[31] 59 Cf. Lc. 5, 4.

[32] 62-63 1 Cor. 1, 19.

[33] 63 reprobabo] om. AB animali] AB animalis W

[34] 64-65 Rom. 8, 5.

[35] 67-69 1 Cor. 3, 18-19.

[36] 71 amarum] corr. animaram ABW

[37] 71-74 Iac. 3, 14-15.

[38] 75 pudica] AB publica(?) W

[39] 75-77 Iac. 3, 17.

[40] 76 pacifica] AB pudica W

[41] 77 non] addidi

[42] 79 in] om. W

[43] 84 autem] AB namque W     P.] A om. B N. W     qui] W om. A quod B

[44] 90-91 Sap. 1, 4.

[45] 92-93 Grat. C. 32, 1, 12 (F I 1118).

[46] 93-94 Nov. XIV, III, 1, § 1 (Corpus iuris civilis, III 107).

[47] 98 Cf. ARISTOTELES, Physica, VII, 3, 247b 9-11 (AL 7, 1, 2, p. 267, 15).

[48] 99-100 Prov. 4, 23.

[49] 101-102 Mt. 12, 34.

[50] 103-104 Eccl. 20, 7.

[51] 103-108 Eph. 4, 29.

[52] 115 Sap. 1, 6.

[53] 118-119 THOMAS DE CHOBHAM, Summa de arte praedicandi, 2 (CCCM 82, p. 19); Apoc. 22, 17.

[54] 120 ipsius] om. W     laetus] AB levis W

[55] 121 melius] AB levius W

[56] 121-122 Eccle. 7, 6.

[57] 122-123 Grat. D. 45, 9 (F I 163).

[58] 125 aperuit] A apparuit BW

[59] 125-127 Prov. 31, 18.

[60] 128-129 Grat. C. 25, 1, 5 (F I 1008).

[61] 131 propter] AB et propter W

[62] 131-132 Sext. 2, 14, 1 (F II 1007).

[63] 135 Ps. 36, 30-31.

[64] 138-140 Mal. 2, 7; Grat. 5, 7, 12 (F II 786).

[65] 139 ore] W corde AB Malachiae] AB II Machabaeorum W

[66] 141 puerilibus] W pueribus AB

[67] 142 laribus] AB laboribus W

[68] 144 Prov. 3, 32.

[69] 145-146 Sap. 7, 21.

[70] 153-154 Sext. I, 1 (F II 937).

[71] 158 replendo] AW repellendo B

[72] 159-160 Sap. 7, 21.

[73] 160 Sap. 7, 23.

[74] 161 nostro] AW modo B

[75] 165 beneficiorum] W factorum(?) A beneficio(?) B

[76] 175 irradiat] om. AB

[77] 175-176 donum... aedificat] om. W

[78] 176 suam] om. W

[79] 177 donum] AB bonum W     prudentia] AB prudentiam W

[80] 185 quod praedicatur] AB quia praedicator W

[81] 185-186 Apoc. 1, 3.

[82] 188 Mt. 7, 8.

[83] 191 Eccl. 8, 1.

[84] 193-194 in hoc ... sapientiam] om. W

[85] 199 apte] W apta AB

[86] 200 Ps. 140, 10.

[87] 201-202 Gal. 6, 16.

[88] 202-203 Sap. 8, 2.

[89] 203 illius] AW alius B

[90] 204 ideo] AW de eo B

[91] 209 BOETHIUS, De consolatione philosophiae, III, 2, 3 (MORESCHINI, p. 60, 10-11).

[92] 215 debet] om. B docere valeat] W debet docere AB

[93] 215-216 Grat. C. 1, 7, 4 (F I 428-429).

[94] 216-217 Grat. C. 16, 1, 26 (F I 768).

[95] 217 Grat. D. 2, 14 §. 1 (F I 1194).

[96] 217 vive] W vivere AB

[97] 218-219 Mt. 15, 14; Grat. D. 38, 5 (F I 141-142).

[98] 220-221 Ps. 18, 3.

[99] 223-225 Grat. D. 37, 8 (F I 138).

[100] 225 invertat] AB convertat W Cur] corr. cum ABW

[101] 228-229 C. i. can.: Non inveni.

[102] 230 promovendo] AW promovenda B

[103] 231 Cf. Grat. D. 74, 5 (F I 262-263).

[104] 233-234 GREGORIUS MAGNUS, Homiliae in Evangelium, 12, 1 (CCSL 141, p. 82).

[105] 239 digne praedicatur] AB dignetur praedicator W

[106] 248 divulgata] AW dimulgata B

[107] 251-252 Dig. 32, 65, 3 (Corpus iuris civilis, III 493).

[108] 252 Digestis] AB ff. W     III Legatis] AB et allegatis W

[109] 254 quam] AB quem W

[110] 258 quia] AB quod W

[111] 258-259 Io. 9, 25.

[112] 260 erit] om. W

[113] 261 Gen. 1, 2.

[114] 261-264 Is. 1, 9.

[115] 267 A. Gellius] corr. Aggelius AB Aggenius W

[116] 267-271 Cf. AULUS GELLIUS, Noctes Atticae, IX, 3.

[117] 268 Noctium] AB Noxium W

[118] 269 litteratorium] W litteratorum AB

[119] 272-275 SENECA, Epistulae morales ad Lucilium, XIV, 91, 17.

[120] 273 ex] B de AW

[121] 275 pugillo] AW pusillo B

[122] 275-277 PLINIUS, III, 5(8), 18; V, 8, 10.

[123] 276 Plinius] AW Plenius B

[124] 278 Caesaris] W Caesari AB

[125] 280 ait] A om. B dicit W

[126] 280-282 SOLINUS, Collectanea rerum, 1, 47 (p. 11).

[127] 281 postea temporum] AB potestatum priorum(?) W

[128] 282-283 SOLINUS, Collectanea rerum, 1, 107 (p. 27).

[129] 286-290 Historia tripartita, I, 1 (PL 69 882C).

[130] 287 Ptolemaeus] corr. Tolomeus AB Ptolomeus W

[131] 290-294 Cf. ALCUINUS, De rhetorica et virtutibus (PL 101, 920B).

[132] 299 CICERO, De divinatione: Non inveni.

[133] 300 voluit] AW aluit B

[134] 301 Cf. Act. 7, 22.

[135] 302-303 2 Reg. 14, 17.

[136] 303 3 Reg. 3, 12.

[137] 305 Deus dedit vobis] AB dedit vobis Dominus W

[138] 309-311 Mt. 5, 16.

[139] 313 Amen] om. W

SERMO CXI

[1] 4 Prov. 4, 19.

[2] 8-10 X 5, 7, 13 (F II 787).

[3] 12-13 Prov. 2, 13.

[4] 17 dolet D] dolent W

[5] 17-18 erubescit] D erubescant W

[6] 19 C. i. can.: Non inveni.

[7] 19 q. II] D q. II di(?) W

[8] 19-22 Grat. C. 11, 3, 59 (F I 660).

[9] 21 Is. 5, 20.

[10] 24 recessit] om. D

[11] 24-25 Ps. 102, 12.

[12] 25-27 Bar. 3, 28.

[13] 37 et deiecerit] om. W

[14] 45 stramina] W foramina D

[15] 49 exsiccat] D exustuat(?) W aut] om. W     reddit] D rederit W

[16] 50 Hos] D Eos W respicit] D inspicit W

[17] 53 praestant] W praestam D

[18] 54-55 Ps. 108, 29.

[19] 55-56 ad vitam] W adiuncta D

[20] 57-59 BOETHIUS, De consolatione philosophiae, IV, 4, 27 (MORESCHINI, p. 116, 89-92).

[21] 59 quod] D quia W

[22] 61-63 Cf. Eccle. 7, 30.

[23] 62 propter] om. D varietatem] W venustatem D

[24] 63 immisceret] D admisceret W

[25] 71 curiositate] W capitositate D

[26] 73 Menandrianis] corr. Melandrinis D Malendrianis W

[27] 74 Basilidianis] corr. Basidilianis D Basilidiani W

[28] 76 commutanda] corr. communicanda DW     Gnosticis] D Genosticis W

[29] 80 false] W falso D     Ebionitis] corr. Ebeonites D Ebanitas W

[30] 81 Cf. Gal. 5.

[31] 81-82 Origeniani] D Origenani W

[32] 82 sunt] W sint D

[33] 86 ut] W et ut D

[34] 87 per Isidorum] D Isidorus W

[35] 87-88 Cf. ISIDORUS HISPALENSIS, Etymologiae, VIII, 5 (t. 1, p. 308-316).

[36] 88 Quidam] D Quid W

[37] 90 Cf. Grat. C. 24, 3, 39 § 2-5, 8, 6, 33, 39, 30, 40, 42 (F I 1001, 1003-1004).

[38] 95 desperabant] W sperabant D

[39] 97 sunt] D sint W

[40] 97-98 Grat. C. 24, 3, 32 (F I 999).

[41] 100-101 Grat. C. 29, 1 (F I 106).

[42] 100-101 labyrinthum] corr. laborintum DW

[43] 101 Sciendum] corr. Sedium DW

[44] 104-105 Grat. C. 24, 3, 28 (F I 998).

[45] 106-107 Grat. C. 24, 3, 27 (F I 998).

[46] 107 XXIV] D XXIII W

[47] 108-109 Cf. Grat. C. 4, 1, 2 (F I 537).

[48] 111-112 Cf. Grat. C. 1, 7, 27 (F I 437-438).

[49] 113-114 Grat. D. 22, 1 § 1 (F I 73).

[50] 115 non] om. W

[51] 115-117 C. i. civ.: Non inveni.

[52] 116 datis] W dotis D

[53] 118 salus] W solus D

[54] 118-119 Cf. X 1, 1 § 3 (F II 5); Extrav. com. 1, 8, 1 (F II 1245).

[55] 119 III et] W et in(?) D

[56] 120-121 Cf. Grat. C. 24, 1, 34 (F I 979-980).

[57] 123-124 Cf. X 5, 7, 4 (F II 779).

[58] 125 Prov. 3, 5.

[59] 126 quae] om. W

[60] 126-128 Grat. D. 37, 14 (F I. 139-140); X 1, 2, 5 (F II 8).

[61] 128 innitaris] corr. initaris D imitaris W

[62] 130 condemnavit] W condemnat D

[63] 131 Cf. Grat. C. 1, 1, 55-56 (F I 379).

[64] 131 Firmissime] D Firmisse W

[65] 134 fuerit] D fuit W

[66] 139-140 Cf. Grat. C. 24, 1, 14 (F I 970).

[67] 144 impiorum] W nuptiarum D

[68] 145-146 Dig. XXV, 4, 1 (Corpus iuris civilis, I 367).

[69] 146 Dig. 25, 6, 1 (Corpus iuris civilis, I 369).

[70] 147 Cf. X 1, 29, 24 (F II 169-170).

[71] 147-148 secundo... malorum] om. D

[72] 150 Cf. ARISTOTELES, Ethica Nicomachea, III, 3, 1113b 10 (AL 26, 3, p. 418, 9-10).

[73] 151-153 Prov. 4, 18.

[74] 153-154 Cf. Mt. 7, 13.

[75] 155 aliquibusdam] W a quibusdam D 156 mortis] D mortalis W

[76] 155-156 2 Cor. 2, 16.

[77] 156-157 Cf. Grat. C. 23, 4, 22 (F I 907).

[78] 161 cum felle dulcedine] om. D

[79] 166 durum] D mirum(?) W

[80] 167 mirum] D nimirum W

[81] 169 quod] D quia W

[82] 173-174 q. VIII... XXII] om. W

[83] 173-175 Cf. Grat. C. 32, 7, 16 (F I 1144); C. 24, 3, 30 (F I 998); C. 22, 2, 8 (F I 869).

[84] 175-177 Cf. Sext. 1, 6, 3 (F II 946).

[85] 176-177 ubi... periculum] om. W

[86] 177 est] om. D

[87] 178 Ad] om. W

[88] 182 Io. 15, 6.

[89] 184-185 Dig. 48, 19, 28 (Corpus Iuris Civilis, I 867-868).

[90] 185-187 Cf. X 5, 7, 10 (F II 782-783); Grat. C. 6, 1, 21-22 (F I 559-560). Cod. 9, 8, 5 (Corpus Iuris Civilis, II 373).

[91] 187-190 Cf. Grat. C. 24, 1, 37 (F I 981).

[92] 190 auctoritatibus] D auctoribus W

[93] 192-194 Grat. C. 2, 7, 30 (F I 492); Cf. AUGUSTINUS HIPPONENSIS, In Ioannis Evangelium tractatus, VI, 4 (CCSL 36, p. 55).

[94] 194 hoc] corr. sec. ed. haec DW

[95] 195-196 Mt. 7, 15.

[96] 197 singularitatis] D singularis W

[97] 200-201 panis... specie] om. W

[98] 203-209 X 5, 7, 9 (F II 780).

[99] 208 innodantur] corr. sec. ed. innodatur DW Ab abolendam] corr. Ad abolendam D Aliud ab oblendam W

[100] 209 §] D dicitur W     paveant] D pave aut W

[101] 209-210 2 Tim. 4, 3.

[102] 210 prurientibus] corr. punientibus DW

[103] 211 incendii] D incendia W

[104] 212 Cf. Eph. 5, 7.

[105] 214-216 Cf. Grat. D. 15, 1 (F I 34); D. 16, 6 (F I 43).

[106] 216 et] om. W

[107] 217 Constantiense] corr. sec. ed. Constantinense DW

[108] 217-218 Sardicense] corr. sec. ed. Sardinense DW

[109] 218 Gangrense] corr. sec. ed. Gargiense DW

[110] 219-221 Grat. D. 15, 1 § 6 (F I 34).

[111] 221-224 Grat. D. 19, 5 (F I 61).

[112] 222 qui] corr. (...) D quia W

[113] 223 sit] D simul W

[114] 225 quis] om. W

[115] 226 opinionem] D oppositionem W

[116] 227-228 conciliorum] corr. consiliorum DW

[117] 228-230 Grat. D. 20, 2 (F I 66).

[118] 229 Cf. 1 Cor. 14, 38.

[119] 231-233 Grat. 20, 3 (F I 66); cf. X 1, 29, 21 (F II 164-165).

[120] 234 dicet] D dicens W

[121] 236-238 Sext. 3, 22 unic. (F II 1060).

[122] 237 implicita] W implicata D

[123] 239 illi] W illis D

[124] 241 revelavit] W revelat D

[125] 244 et non] W ut non D oves] W aves D

[126] 245-246 Cf. Grat. D. 11, 11 (F I 26).

[127] 246-248 X 1, 4, 9 (F II 41).

[128] 247 pariant] corr. parant W parunt(?) D

[129] 249-253 Grat. D. 21, 3 (F I 70).

[130] 251 synodicis] D synodis W

[131] 253 eam] W ipsam D

[132] 257 Cf. Hebr. 6.

[133] 257 VI] W VII D

[134] 259 benedicantur] W benedicant D

[135] 261 ab] om. W

[136] 261-262 Grat. D. 22, 2 (F I 73).

[137] 264 Cf. Mt. 15, 14.

[138] 265 doctrina] corr. doctrinam DW     quia] D quam W

[139] 267 subiungitur] W submittitur D

[140] 269 vita] W vitam D

[141] 270 Sapientiae] D Isaiae W

[142] 270-271 Sap. 5, 7.

[143] 273 Sap. 2, 1.

[144] 273-274 Dixerunt... Mattheaei VI] om. W

[145] 274-275 Mt. 6, 23.

[146] 275 fuerit] om. D     erit] om. D

[147] 276-277 Io. 12, 35.

[148] 278 quamvis] W quamquam D

[149] 279 incedunt] D intendunt W

[150] 280 lutosa] corr. lutuosa D lusitosa W

[151] 281 vadunt] D vadant W

[152] 283 Phil. 3, 19.

[153] 284 qua] D quam W

[154] 285-286 Ez. 33, 11.

[155] 289 segregantur] W segregatur D Via eorum] om. D

[156] 291 relinquunt] D reliquit W

[157] 291-292 Prov. 2, 13.

[158] 293-294 Ps. 13, 3.

[159] 295 Hus] W haeresis D

[160] 298 experientia] D exigentia W

[161] 301 cum] om. D

[162] 303 habent] D habet(?) W

[163] 304-305 Thre. 4, 14.

[164] 305 Is. 59, 10.

[165] 306-307 Soph. 1, 17.

[166] 307 Mt. 15, 14.

[167] 308-309 Grat. C. 23, 4, 4 et 9 (F I 899-901).

[168] 310 et a] D a W

[169] 311 Grat. C. 23, 4, 9 (F I 901).

[170] 311 parcere] corr. sec. ed. pariter DW

[171] 312 qui sic ait] om. W

[172] 312-319 Grat. C. 23, 4, 4 § 1 (F I 900).

[173] 313 habetis] D habitatores(?) W

[174] 314 avaros] D avarus W

[175] 314-315 consultores] D consolatores W

[176] 315 haruspicum] corr. auruspicum DW

[177] 318 ne] D nec W

[178] 320 punit] W ponat D

[179] 323-328 GREGORIUS MAGNUS, Registrum epistularum, VIII, 4 (CCSL 140A, p. 521); Grat. C. 23, 4, 47 (F I 924-925).

[180] 324 violentos... quos] om. W

[181] 325 pravis] corr. sec. ed. pravibus DW

[182] 326 placate] D praelocate W

[183] 328 IV] D III W

[184] 330 rei publicae] D republicae W

[185] 331 quos] corr. quis DW

[186] 334 conviventibus] D comminentibus W

[187] 334-336 Cf. X 5, 7, 10 (F II 782-783).

[188] 337 ea] corr. sec. ed. est DW

[189] 337-339 GREGORIUS MAGNUS, Registrum epistularum, III, 27 (CCSL 140, p. 172).

[190] 340 Achan] corr. Achor DW

[191] 340-342 Ios. 22, 20. Grat. C. 23, 4, 50 (F I 926).

[192] 341 Israel] W et super(?) D

[193] 343 in exterminandis] D non exterminandi W

[194] 344 commoniti] W canonici(?) D

[195] 347-348 Ab abolendam] corr. Ad abolendam DW

[196] 347-348 Cf. X 5, 7, 9 (F II 781).

[197] 350 censendi] D consentiendi W

[198] 351 Nicaenum] D Vicenum W

[199] 351-353 Cf. Grat. D. 15, 2 (F I 35).

[200] 353-355 Cf. Grat. D. 16, 9 (F I 45).

[201] 355 taliter] W claret(?) D

[202] 359 utilitatis] D utilitas W

[203] 360 Cf. Eccl. 21, 2.

[204] 362 fovent] D sentiant W

[205] 363-364 Cf. X 5, 7, 4 (F II 779).

[206] 368 praestare dignetur] om. D