Paulus de Worczyn, Glossa in politicam

Corpus Philosophorum Polonorum
SERIES MEDIEVALIS

EDITONIS CONSILIUM
Wanda Bajor
Juliusz Domański
Joanna Judycka
Małgorzata Kowalewska
Krystyna Krauze-Błachowicz
Mikołaj Olszewski (praesidens)
Władysław Seńko
Mirosław Socała
Hanna Wojtczak

Series: HERITAGE

The series includes the works of Polish authors of the past essential for the cultural life; the original historical creative output which constitutes the literary and philosophical heritage. The series comprises of works which have been rarely published or never previously released in print and which inform us of the way our ancestors understood the world; translations of Polish works written in Latin, critical editions which provide a testimony of the transformations of the Polish language. After many ages, the intellectual treasures of the ancient Polish Commonwealth are finally restored to the readers.

Cover and title pages design: Krzysztof Bielecki

Scholarly editing: Mirosław Socała

The research which precipitated the preparation of this publication was financed by the Ministry of Science and Higher Education as part of the “National Programme for the Development of Humanities” 2012–2017, application no 11H 11 016380.

The edition of Pauli de Worczyn Glossa in Politicam was realized under the auspices of Union Académique Internationale (Section 5: History of Thought, 9. Corpus Philosophorum Medii Aevi 6. Opera philosophica mediae aetatis selecta).

The Honorary Patronage of the President of the Republic of Poland Andrzej Duda

© 2016 Count August Cieszkowski Foundation and The National Centre for Culture, Poland

ISBN 978-83-65787-00-2 Count August Cieszkowski Foundation

ISBN 978-83-7982-261-4 The National Centre for Culture, Poland

ul. Mianowskiego 15/65
02-044 Warsaw
http://kronos.org.pl
fundacja@kronos.org.pl

ul. Płocka 13
01-231 Warsaw
http://nck.pl
http://sklep.nck.pl

The National Centre for Culture, Poland is a state institution, supporting the development of culture in Poland.

E-book made by:
eLitera s.c.

INTRODUCTION

1. Aristotle’s Politics in the Christian West

The reception of Aristotle’s Politics belongs to the last phase of the assimilation of peripatetic philosophy in Western Europe. The Politics, together with Rhetoric and Poetics, were placed at the very end of the Corpus Aristotelicum. These works were translated from Greek into Latin only in the second half of the 13th century.

Medieval commentaries on Aristotle’s Politics have been studied in detail by eminent scholars such as Martin Grabmann, Charles Lohr and Christoph Flüeler.[1] In Poland, this tradition has been scrutinized by Paweł Czartoryski in his book The Early Reception of Aristotle’s «Politics» at Cracow University.[2] It presents the tradition of teaching peripatetic philosophy in Cracow from the moment of its introduction until the Renaissance, taking into account the broader European context. Also, passages from commentaries discussed in the book are included in an appendix. Therefore, in this introduction to an edition of Paweł of Worczyn’s commentaries on books I and II of Aristotle’s Politics, I mention only the most important of Czartoryski’s findings, referring the reader interested in particulars to this exceptional study.

Since the time of its publication (1963), many new books and articles about the reception of the Politics in the West have appeared. However, Polish sources have not been considered more closely. The only noteworthy work in this regard was Anna Słomczyńska’s study of 15th century commentaries on Aristotle’s Economics written by Cracow scholars (the book includes an edition of Paweł of Worczyn’s glosses on this tract; also, Słomczyńska provides information about Paweł’s commentaries on the Politics).[3]

Aristotle’s Politics waited sixteen hundred years for its rediscovery: it was only in the 13th century that it became assimilated during the process of establishing the new discipline of scientific political theory. But why had this work been neglected before, while all of Aristotle’s other texts dealing with practical philosophy were widely commented on? Historians give two reasons. First of all, the tract was written just when the ancient city states were collapsing and grand imperial states, beginning with that of Alexander’s, were coming into existence, whose leaders were not concerned with free, democratic government in small political units of the sort described by Aristotle. What is more, the Politics contains an analysis of tyrannical government, including ways of overthrowing it. Although Aristotle presented strong arguments in favor of the monarchy, his sympathies lay with republican freedom. Secondly, the Politics was also rejected in the Middle Ages by Muslim and Jewish philosophers, although they held Aristotle an authority in other disciplines. This was because both Islam and Judaism consider law as divine, revealed and perfect. As such, it shirks any criticism that natural reason may level against it in the form of political philosophy, especially political philosophy which undermines the authority of the Bible or the Koran.[4]

Only when the Politics was translated into Latin by William of Moerbeke in 1260 did this work enter the university curriculum and attract the attention of scholars. Since then, interest in the Politics gradually rose and the first commentaries by Albert the Great, St. Thomas Aquinas and Peter of Auvergne prompted further research undertaken, among others, by Gregory of Rimini, Walter Burley, Henry Totting of Oyta, John Buridan and Nicholas Oresme.[5]

The first commentators limited themselves to deciphering the literal meaning of the text, defining concepts which seemed unclear to them, summarizing Aristotle’s argument and providing contemporary examples to illustrate it. Their aim was to make the Politics accessible to 13th century readers, but not to express their own views on Aristotle’s theories or to criticize them from the point of view of Christian doctrine.

The Christian western world thus discovered a new discipline which gave rise to political philosophy. Until then, the only texts invoked in the study of political issues were various passages from the Bible, the writings of Cicero and the Church Fathers, Gratian’s Decree, and Roman Law. There had been no separate discipline and no conceptual apparatus on which to erect political theory. When the Latin world started studying Aristotle’s Politics, it had as yet no concept of such basic notions as aristocracy or oligarchy. Translators and commentators encountered numerous difficulties: the preserved text was incomplete, poorly edited and contained many unheard-of terms.[6]

This explains why a coherent and fully comprehensible translation was long in coming. William of Moerbeke decided to follow the text as closely as possible, translating it literally, and even retaining the word order of the original. In many places he used Greek terms, such as epikeia, banausia or bouleusis, for which there were no Latin equivalents. The results of this method were far from satisfactory: in many places the translation remained obscure and confusing.[7] This did not escape the notice of 15th century Cracow commentators.

2. Authorship, Time of Composition, and Relation to Other Manuscripts

The often observed practical turn of Cracow philosophy resulted from the need to better understand social and political problems relevant to the current affairs of the state. This is why Aristotle’s practical philosophy was highly valued at Cracow University whose library now holds one of the largest collections of medieval manuscripts with commentaries to the Ethics, Economics and Politics.

Paweł of Worczyn’s commentary on the Politics, in the form of glosses on the margins of the text, is to be found in manuscript BJ 502, whose origin is unknown. This codex also contains other works in practical philosophy by Aristotle: Nicomachean Ethics, Economics, Rhetoric, Poetics and the treatise Liber de bona fortuna. Paweł’s glosses are also to be found in this manuscript in parts containing the Ethics and Economics. His commentaries on the Politics are dated very precisely: the codex contains information that Paweł completed them on September 22, 1416 (f. 256r). As mentioned earlier, the Cracow scholar based his exegesis on the commentary by Albert the Great, which he duly noted in the colophon: Hec autem expositio collecta est ex commento Alberti Magni (f. 256r). Professor Czartoryski claims that it is probable that Paweł used a copy of Albert’s commentary which is contained in manuscript BJ 645 of the Jagiellonian Library. Research suggests that it was the only existing copy of Albert’s work in central Europe at the time, and Paweł could no doubt appreciate the significance of this fact. In editing his glosses Paweł also used Henry of Oyta’s commentary,[8] from whom he borrowed the formal structure and division of the text (Henry of Oyta himself took it from Walter Burley whose innovative method of editing his own commentary was later adopted by many scholars). Into this scheme Paweł inserted selected passages from Albert the Great’s exegesis. However, as Czartoryski stresses, Paweł’s commentaries are not mere repetitions of Albert’s statements. Although in his glosses he summarizes Albert’s argument, he nevertheless shows a great deal of intellectual independence in the choice of problems he chooses to focus on, as well as in the way he presents them. This shows how well he understood Albert’s commentary which, it must be said, is far from lucid, and in fact at times obscures Aristotle’s train of thought (in itself far from rigorous). In his glosses, Paweł omitted descriptive passages or clarifications of proper nouns, focusing instead on the crux of the matter under discussion. This allows us to infer that before commencing his work the Cracow scholar had a clear conception of his glosses to the Politics, both in their form and subject matter. His aim was to acquaint his readers with Albert the Great’s commentaries, but also to make them more readily understandable by modernizing their form.[9]

This can be seen clearly in the first two books of Paweł’s commentary, although it must be stressed that in most of his glosses he strictly adhered to Albert’s text. In fact, many passages have been copied verbatim. The following is a good example of Paweł’s reworking of Albert’s text:

Albertus M., Politicorum. Lib.
I cap. I.

Paulus de Worczyn, Politicorum

f Et subdit exequendo secundum artem datam, omnes particulares communicationes oeconomicam et civilem communicationes componentes. Et prima est mariti et uxoris, quae convenit homini secundum quod coniugale animal, per naturam inditam ei communiter cum omnibus animalibus et plantis, secundum quam inditum est unicuique appetere tale, alterum relinquere posse, quale est ipsum: hoc enim est esse divinum quod omnia appetunt propter conservationem speciei. Haec est igitur communicatio prima extremum in bono habens conservationem speciei: hoc igitur est bonum specie differens istius communicationis.

g Secunda autem communicatio est inter principans et natura subditum, propter salutem individui: et haec est inter dominum et servum, quae communicatio despotica vocatur Graece Latine autem dominalis. Quia sicut maritus et uxor sine invicem non possunt esse possunt, ut attigant bonum virtutis coniugalis, ita servus et dominus sine invicem esse non possunt ut attingant bonum despoticae, in communicatione oeconomicae, quod est in conservatione vivere et bene vivere familiae. Et hoc probatur si distinxerimus secundum naturam dominum et secundum naturam servum, secundum naturam rationem domini, et secundum naturam rationem servi. Dominus enim est, qui secundum mentem sapientia et prudentia praeditus convenienter praeordinat et disponit ea per quae familia, quae ad domum pertinet et optime potest devenire ad suae virtutis optimum et extremum. Servus autem est per naturam, qui tali mente non est praeditus, potest tamen suscipere praeceptum, et instructionem domini, et viribus corporis exequi omnia, quae pertinent ad vivere et bene vivere communicationis oeconomicae.

h Ex quo patet, quod natura et naturali virtute distinguuntur foemina et servus, maritus et dominus, et quod specie differunt virtutes communicationis coniugalis et communicationis despoticae, et non quantitate sola. (...)

123v || Ex littera elicitur, quod civitas cognoscitur ex suis partibus, cuiusmodi sunt domus et vicus.

Hic secundum artem prius datam ostendit omnes communicationes particulares, oeconomicam et politicam communicationes componentes. Et innuit duas communicationes, quarum prima est viri et uxoris, quae convenit homini, secundum quod est animal coniugale per naturam ei inditam communiter cum animalibus et plantis, secundum quam inditum est unicuique appetere tale animal tantum relinquere posse, quale est ipsum. Hoc non est esse divinum, quod omnia appetunt propter conservationem speciei. Haec igitur est prima communicatio extremum in bono habens conservationem speciei. Hoc igitur est bonum specie differens istius communicationis. Secunda autem communicatio est inter principans et natura subditum, id est inter dominum et servum, quae est ordinata ad conservationem individui. Quae quidem communicatio despotica vocatur Graece, Latine autem dominalis. Et illae communicationes conveniunt in hoc, quia sicut maritus et uxor sine invicem esse non possunt, ut attingant bonum virtutis coniugalis, ita dominus et servus sine invicem esse non possunt, ut attingant bonum despotice in communicatione oeconomica, quae est in conservatione vivere et bene vivere familiae. Et hoc patet, si distinxerimus secundum naturam domini et secundum naturam [alia manu in marg.: servum]. Dominus enim secundum naturam est, qui secundum mentem sapientia et providentia praedictus convenienter praeordinat et disponit pro quacumque familia, quae ad dominum pertinet, et optime potest devenire ad suae virtutis optimum et extremum. Servus vero per naturam, quam tali mente non praeditus est, potest tamen suscipere praeceptum et instructionem domini et viribus corporis exsequi omnia, quae pertinent ad vivere et ad bene vivere communicationis oeconomicae. Ex quo patet, quod natura et naturali virtute distinguuntur femina et maritus, dominus et servus et specie differunt virtutes communicationis coniugalis et communicationis despoticae, et non quantitate sola, scilicet multitudine et paucitate, ut dicebant antiqui.

k Et causa huius est: quia barbari intellectum et rationem dispositam et ordinatam prudentia et iustitiae legibus, quia natura sive naturaliter principans est et ordinans unumquodque ad speciem sibi debitae communcationis non habent, et ideo sit communicatio ipsorum confusa, non habentem ordinem recti et iusti, uxoris ut servae, et ministri ut servi. Propter quod dicunt Poetae, quod Graeci sapientes in ordine communicationum debent barbaris principari, intendentes quod idem sit barbarum et natura servum: quia sicut servus ordinem et dispositionem faciendorum non habet in se ipso, sed expectat a Domino, propter quod etiam servus est alterius, sicut argumentum et organum motum ab alio: ita barbarus destitutus intellectu ordinante secundum legem iustitiae et communicationis, ordinem spectat a Graeco sive a sapiente. Graeci enim et Aegiptii primo sapientiam inquisierunt et ordinem iustitiae secundum leges.

INTER BARBAROS. Hic recitat errorem barbarorum circa huiusmodi communicationes. Unde barbari dicuntur homines, qui legibus non utuntur et communicationibus secundum legem iustitae ordinatis intellectum et rationem disponitum et ordinatum prudentia et iustitiae legibus non habentes. Et propter hoc in multa peccata inciderunt communicationes confundentes et ordinem iustitiae in ipsis corrumpentes uxore ut serva et domino ut servo utentes. Et propter hoc dicunt Graeci, quod tamquam idem sit barbarum et esse natura servum, quia sicut natura servus ordinem et dispositionem faciendorum non habet a se ipso, sed exspectat a domino, propter quod etiam servus est alterius sicut instrumentum et organum motum ab alio, ita barbarus destitutus intellectu ordinante secundum legem iustitiae et communicationis, ordinem exspectant a Graeco si<ve a sapientia>. Graeci enim et Aegyptii primo sapientiam inquisierunt et ordinem iustitiae secundum leges, etc.

3. Commentaries Relevant to Paweł’s

Albert the Great’s Commentary

Albert’s is the first commentary to Aristotle’s Politics written in western Europe in Latin. It was composed around 1265 and is a literal commentary, based on William of Moerbeke’s translation. Albert partitioned the text in the following way: he divided the books into chapters and gave them titles indicating the subject matter; the chapters were then divided into paragraphs for each of which Albert delineated the main argument; there are even more detailed subdivisions marking out individual sentences. However, Albert did not present his own interpretation of the text, which he usually did in his commentaries on Aristotle. He followed closely the Latin text of the Politics, and corrected it only in those places where it was necessary in order to understand the Philosopher’s argument. He limited himself to providing examples and relevant quotes from Aristotle’s other tracts and other authors. It needs to be stressed that in these particular glosses Albert was primarily concerned with presenting the Philosopher’s standpoint; he did not attempt to offer his own interpretation and thus it is impossible to reconstruct Albert’s own views on the topics discussed in the Politics.[10]

Commentary by St. Thomas Aquinas and Peter of Auvergne

The second and more influential commentary is that written by Albert’s pupil, Thomas Aquinas, and his continuator Peter of Auvergne. Thomas was not particularly interested in political thought, but he believed that studying the Politics was necessary if one was to gain a full understanding of Aristotle’s practical philosophy. His commentary, written between 1269-74, ends half way through book three; the rest was completed by his pupil Peter between 1274-90. Historians stress that in preparing his commentary Aquinas relied on Albert’s (both, for example, are literal: ad litteram), but also – that his reading of Moerbeke’s Latin translation is often more accurate than that of his teacher.

Other Commentaries

Subsequent commentators extensively used Thomas’s text, sometimes copying it verbatim. Among these, there are only three which are marked by their author’s individual approach: the commentaries by Greogory of Rimini, Walter Burley and Nicholas Oresme. They used the same method of exegesis (ad litteram), but their editorial comments are often strikingly original. Later, three other interpretations of the Politics appeared, written in the form of disputations (quaestiones). The first was the work of Peter of Auvergne who, apart from completing Thomas’s commentary, formulated 126 questions in relation to the Politics. The same form was adopted by an anonymous interpreter from Milan and by John Buridan. The question form gave the authors greater freedom in presenting their own conclusions, helped to define more precisely the central concepts of Artistotle’s tract, and thus better to understand some of its aporias.[11]

Among the abovementioned works, the early 14th century commentary by Gregory of Rimini deserves special attention. In its form, it resembles Albert the Great’s work, and just like Albert, Gregory illustrates his argument with examples taken from contemporary socio-political life. Most importantly, however, Gregory (unlike St. Thomas and Peter of Auvergne) points out differences between Aristotle’s views and Christian orthodoxy. For example, he was the only commentator of the period who stressed that the doctrine of natural slavery was unacceptable to a Christian.[12]

Also worth mentioning is the commentary by Nicholas Oresme (ca. 1371). It was commissioned by king Charles V of France and is written in Old French (Nicholas also translated the Politics into that language). The French ruler wanted Aristotle’s practical philosophy (together with the Economics) to become available to readers from outside the academia, especially – to royal magistrates. Nicholas relied on the work of Walter Burley, a pupil of Duns Scotus, borrowing from him the editorial arrangement.[13] In undertaking to translate an ancient tract dealing with a discipline whose major concepts did not as yet exist in French, Nicholas did for his native tongue what William of Moerbeke did for Latin – he invented the language of political theory.

Walter Burley’s Commentary

This commentary was written around 1338-39 in the form of paraphrase, and makes use of St. Thomas’s and Peter’s text as its major hermeneutic tool. Burley’s text is lucid and edited in an innovative way (for example, the scholar introduced a divisio textus of his own devising).[14] Each book has been appended with an introduction and a list of the most important issues analyzed in it; each has an index of captions and endings, and occasional charts to explain some of Aristotle’s more abstruse arguments. To introduce a greater degree of order into the aporetic text of the Politics, Burley distinguished in it three different discursive modes: inquisitiva, narrativa and declarativa, keeping in mind that not all statements in the Politics were meant to represent the Philosopher’s views. Burley himself claimed that his aim was not to solve all the doubts concerning Aristotle’s treatise, but to “reduce” it to conclusiones sillogistice certae. This approach resulted in a novel form of commentary, more akin to a guidebook for students, which was better adapted to an exposition of Aristotle’s political doctrine.[15] For this very reason future scholars readily consulted the work of the English logician.

Henry of Oyta’s Commentary

As was already mentioned, it was Henry of Oyta’s commentary that served Paweł of Worczyn as a structural model in editing his own commentary to the Politics. Henry’s work came to Cracow via Prague as a result of a close cooperation between the two universities. The manuscript originally belonged to Jan of Kluczbork. The work has the form of a summary, adhering strictly to the commented text, which is why it was referred to as a translatio. At the same time, it retains the method of division employed by Walter Burley in his analogous commentary. A detailed comparative analysis of all the commentaries relevant to Paweł of Worczyn’s glosses to the Politics has been presented by professor Czartoryski, and readers interested in further details should consult his book.[16]

4. Decscription of the Manuscript BJ 502[17]

Lat., 1397, 1415-1416, chart., cm 30x20,5, ff. 328+II.

3. ff. 123r-256r: Aristoteles, Politica cum Pauli de Worczyn expositione marginali et glossa interlineari secundum Albertum Magnum et Henricum de Oyta

[Textus] – Quoniam omnem civitatem videmus communitatem quandam existentem... Manifestum autem, quod omnes quidem bonum aliquod coniecturant... ><... quod modicum et quod possibile et quod decens. Reliqua huius operis in Graeco nondum inveni. Explicit Politica Aristotelis de nova transslacione [!], de cuius fine sit benedictus Mariae Filius in secula seculorum. Amen [Expositio] – Iste est liber tertius inter libros philosophiae moralis, cuius subiectum secundum Albertum est communicatio, secundum quam homo est naturaliter animal civile ... >< [f. 255v]... quod sit decens secundum etatem etc., etc [256r] Et sic est finis huius expositionis in die sancti Mauricii [22 IX] anno 1416o. Deo laus. Hec autem exposicio collecta est ex commento Alberti Magni, quod quidem commentum sic incipit: Phtolomeus [!] in Almagesti dicit: Non est mortuus, qui scienciam vivificat nec fuit pauper, qui intellectui dominatus est etc.

Cf. Aristoteles Latinus, 1, spec. Vers. 55: transl. Guilelmi; MIECZYSŁAW MARKOWSKI, ZOFIA WŁODEK, Repertorium commentariorum medii aevi in Aristotelem Latinorum, quae in Bibliotheca Iagiellonica Cracoviae asservantur, Warszawa 1974, pp. 12-13. Idem textus Aristotelis in cod. BJ 513, f. 45r-143r et 675, f. 2r-155r, asservatus est.[18]

The main corpus of texts has been copied in three hands:

1. f. 1r-262r (in one column), 267r-314v (in two columns); 2. 315r-325v (in two columns); 3. 326r-327r (in two columns). The layout of the manuscript is marked in ink, in single and double lines. Page header is visible on pages f. 1r-121r. On the margins, apart from the commentary written in Paweł’s hand, are seen many notes by other scholars.

.

EDITING PRINCIPLES

The present edition has been prepared using methods employed at the Institute of Philosophy and Sociology of the Polish Academy of Sciences, and the Department of the Philosophy of History at the Catholic University of Lublin.

Paweł of Worczyn’s commentary preserved in manuscript BJ 502 ff. 123r-256r is in the form of marginal glosses, but also contains many interlinear glosses. This edition includes only the former, which make up the larger body of the text. The interlinear glosses, as well as various unfinished sentences and phrases, have been omitted. The marginal glosses are mostly on the right hand side, only occasionally appearing at the top or at the bottom of the page. Commentaries on the same page have been divided with a vertical bar | and transitions between pages with a double bar ||.

The lemmata from the text of the Politics and included in Paweł’s commentary have been marked with small caps.

Because the aim of this edition is to enable scholars to study the content of the commentary, rather than to conduct philological analyses, the text has been adapted to classical Latin spelling and punctuation rules (with the exception of the description of the codex in which original spelling has been retained, in accordance with the principles used in cataloguing manuscripts).

Until now, only short passages from the Expositio have been published by professor Czartoryski.[19]

Because it is based on a single manuscript, this edition did not require a large philological apparatus for identifying textual differences. It contains few editorial interventions. Words which have been crossed out in the manuscript (for example: f. 124r, 141v), and editorial corrections made in the Middle Ages (f. 126v, 134r), are not included. Moreover, signs marking conclusions and arguments indicated in the margins have been omitted in this edition.

In preparing this edition I tried to be as faithful to the original as possible: wherever the text was illegible or the manuscript damaged, I used Albert the Great’s commentary, placing the missing phrases in curly brackets. Doubts concerning the proper reading of a few passages have been marked with a question mark in square brackets: [?]. There are not many such instances, as the text is written in a careful and legible hand (Paweł’s own). The manuscript has been preserved in good condition, without any stains and with very little damages (f. 123, 241). Individual pages, especially at the beginning and at the end of the manuscript, bear traces of intense use – they are worn and frayed.

The translated text of the Politics, a tract which medieval scholars found so difficult to interpret, does not have a developed Latin conceptual apparatus and therefore uses a large number of terms transcribed from Greek. Since there were no fixed rules of transcription, these terms are spelled differently by different authors, as in the case of ephores (f. 152r-v), or in other versions: effores and efores. Other such terms include: boulesis – boclisis; Charylla – Karylla, Lycurgus – Licurgus. For the purposes of the present edition the spelling of Greek terms, proper nouns and geographical names has been made uniform on the basis of Albert the Great’s commentary and the Aristoteles Latinus edition of books I and II of the Politics.

.

Abbreviations

cap.

capitulum

CSEL

Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum

CCSV

Corpus Christianorum Scholars Version

cf.

confer, conferatur

cod.

codex

col.

columna

com.

commentum

dex.

dexter

ed.

editio, edidit

etc.

et cetera

f.

folium, folia

fasc.

fasciculus, fasciculi

inf.

inferior

in marg.

in margine

inv.

inveni

iter.

iterat

Lat.

latine

lect.

lectio

lib.

liber

om.

omittit

p.

pagina, paginae

PL

Migne, Patrologiae cursus completus, series Latina.

qu.

quaestio

r

recto

sin.

sinister

sqq.

sequentes

sup.

superior

suppl.

supplevi

t.

tomus

tract.

tractatus

v

verso

v.

versus

vol.

volumen

]

lemmata

[?]

lectio dubia

[!]

sic

[...]

textus corruptus

|...|

locus vacuus

>

incipit

<

explicit

< >

addendum

> <

omittendum

||

textus abruptus

|| 13ra ||

sequens columna, pagina

|

sequens glossa

Glossa in Politicam

Libri I-II

LIBER I

123r || Iste est liber tertius inter libros philosophiae moralis, cuius subiectum secundum Albertum est communicatio, secundum quam homo est naturaliter animal civile, seu pars 5communitatis civilis, vel civitas secundum alios, prout in ea reperitur sufficientia ad humanam vitam.

Principali sua divisione dividitur in octo libros partiales. In primo determinat de partibus integralibus civitatis, scilicet de domo, de vico et de partibus earum et de arte acquirendi 10possessiones tam naturales quam artificiales. Et continet tres tractatus. Primus est prooemialis, in quo determinat de principatu despotico, qui est inter dominum et servum. Et continet tria capitula. Primum est prooemiale, in quo ostendit qualitatem civitatis. Et primo praemittit quamdam generalem propositionem, per 15quam ostenditur finis istius scientiae, ad quem deveniendum est. Et intendit talem conclusionem: civitas, quae dicitur communicatio politica, ordinatur in finem bonum, qui est optimus et principalissimus omnium bonorum humanorum. Pro prima parte probatur, quia omnis communitas gratia alicuius | boni, 20est instituta ex eo, quod omnes homines operantur omnia gratia alicuius boni ut dicitur in littera. Pro secunda parte probatur, quia civitas est omnium aliarum communicationum principalissima et communissima, igitur finis eius est principalissimus et optimus. Antecedens patet, quia omnes alias communitates 25est complectens, scilicet vici, domus etc., ergo est principalissima et optima. Ex hoc Philosophus intendit corollarie, quod huic scientiae maxime est intendendum. Patet, quia habet optimum finem inter communicationes humanas. Etiam per eius doctrinam positam in usu pervenitur ad optimum bonum 30hominis, quod est in communicatione civili et politica. Quia dicit Philosophus I Ethicorum: bonum de quanto communius, tanto divinius[1]. Unde per doctrinam huius scientiae positam in usu homo potest pervenire ad extremum bonum, quod sibi debetur secundum virtutem, secundum quam operatur et est naturaliter 35animal civile. Ex hoc sequitur, quod communicatio politica, seu civilis est optima et principalissima omnes alias communitates in se complectens.

Item dicit bonum coniecturant, quia haec scientia utens est et non solum docens, eo quod usus unus magis attenditur quam 40doctrina, quia sicut dicit Philosophus in II Ethicorum: tria requiruntur ad acquisitionem virtutis, scilicet scire, velle et perseverare in operibus difficilibus[2]. Et scire quidem parum prodest, velle vero et perseverare multum. Coniecturant ergo bonum, ad quod cuperiunt pervenire tamquam ad finem optimum.

45Enumerat errores quorundam et tum rationem errantium circa communicationes seu p<ri>ncipatus humanos. Et primo tangit errores, secundo rationem errantium ibi: MULTITUDINE ENIM. Tertio distinguit ut ex distinctione pateat error, ibi: QUANDO QUIDEM.

50Tunc aliquis dicitur praeesse, quando habet plenam potestatem super civitatem et talis dicebatur habere regimen regale. Sed quando aliquis regit civitatem secundum leges et statuta populi, dicitur habere regimen politicum, qui aliquo modo est subiectus regi et aliquo modo habet potestatem super populum 55et hoc secundum leges et statuta populi.

Hic arguit contra praedictum errorem probando talem conclusionem: communicatio oeconomica, politica et regalis non solum differunt quantitate, sed etiam specie. Probatur, quia quaecumque communicationes diversa bona specie 60coniecturant non solum quantitate, sed etiam specie differunt. Sed communicatio oeconomica, politica et regalis diversa bona specie coniecturant, ergo non solum differunt quantitate, sed etiam specie. Hanc rationem innuit virtualiter in littera ostendens artem, quoniam ad haec deveniatur dicens: MANIFESTUM 65AUTEM etc. Item, alia ratio potest esse talis, quia in communicatione regali rex simpliciter praeest et non subicitur legibus. Sed etiam communicatione politica et oeconomica ille, qui praeest, subicitur legibus et statutis populi et per consequens illae communicationes non solum differunt quantitate, sed etiam 70specie. Modo in littera tradit artem et modum cognoscendi tales communicationes innuens talem doctrinam generalem, quod compositum non cognoscimus, nisi cum scimus partes, ex quibus et quot et qualibus. Si sic, etiam illae communicationes non cognoscuntur, nisi sciantur partes earum, ex quibus 75etiam qualibus constituantur etc. Ex littera elicitur communis auctoritas, quod totum perfecte cognoscitur ex suis partibus, quia partes habent se ut esse totius, modo effectus cognoscitur perfecte per suas causas.

| Nota. Quamvis maior et minor multitudo non variat 80speciem, tamen habitudo eorum ad principantem variat speciem et ita multitudo et paucitas non faciunt illas communicationes differere specie, quia magis et minus non diversificant speciem, ut communiter dicitur. Quoniam autem illae communicationes differunt specie, patebit in sequentibus.||

123v || Ex littera elicitur, quod civitas cognoscitur ex suis partibus, cuiusmodi sunt domus et vicus.

Hic secundum artem prius datam ostendit omnes communicationes particulares, oeconomicam et politicam 5communicationes componentes. Et innuit duas communicationes, quarum prima est viri et uxoris, quae convenit homini, secundum quod est animal coniugale per naturam ei inditam communiter cum animalibus et plantis, secundum quam inditum est unicuique appetere tale animal tantum relinquere posse, quale est ipsum. 10Hoc non est esse divinum, quod omnia appetunt propter conservationem speciei. Haec igitur est prima communicatio extremum in bono habens conservationem speciei. Hoc igitur est bonum specie differens istius communicationis. Secunda autem communicatio est inter principans et natura subditum, 15id est inter dominum et servum, quae est ordinata ad conservationem individui. Quae quidem communicatio despotica vocatur Graece, Latine autem dominalis. Et illae communicationes conveniunt in hoc, quia sicut maritus et uxor sine invicem esse non possunt, ut attingant bonum virtutis coniugalis, ita 20dominus et servus sine invicem esse non possunt, ut attingant bonum despotice in communicatione oeconomica, quae est in conservatione vivere et bene vivere familiae. Et hoc patet, si distinxerimus secundum naturam domini et secundum naturam[3]. Dominus enim secundum naturam est, qui secundum mentem 25sapientia et providentia praeditus convenienter praeordinat et disponit pro quacumque familia, quae ad dominum pertinet, et optime potest devenire ad suae virtutis optimum et extremum. Servus vero per naturam, quam tali mente non praeditus est, potest tamen suscipere praeceptum et instructionem domini 30et viribus corporis exsequi omnia, quae pertinent ad vivere et ad bene vivere communicationis oeconomicae. Ex quo patet, quod natura et naturali virtute distinguuntur femina et maritus, dominus et servus et specie differunt virtutes communicationis coniugalis et communicationis despoticae, et non quantitate 35sola, scilicet multitudine et paucitate, ut dicebant antiqui.

Unde ex littera elicitur talis conclusio: communicationes particulares, ex quibus componitur civitas, differunt specie. Probatur, quia duae sunt communicationes, quarum prima est masculi et feminae, secunda est domini et servi, et illae 40differunt specie. Patet sic, quia ordinantur ad diversa bona et diversos fines specifice distinctos. Nam prima communicatio, scilicet viri et mulieris, ordinatur ad procreationem sibi similes in specie, seu ad conservationem speciei. Secunda vero communicatio, scilicet domini et servi, ordinatur ad salutem individui et eorum, quae 45generata sunt. Et ista bona, seu isti fines, differunt specie et non solum quantitate, scilicet multitudine et paucitate, ut dixerunt antiqui, et per consequens communicationes oeconomicae, politicae et regales differunt specie, etc.

NATURA QUIDEM. Hic probat secunda ratione, quod illae 50communicationes differunt specie. Illa, quae naturaliter distinguuntur et ad diversa opera ordinantur specifice distincta, differunt specie. Sed communicatio masculi et uxoris ex una parte et domini et servi ex alia parte sunt huiusmodi, ergo etc. Maior nota: ex eo, quod natura semper ordinat unum instrumentum 55ad unum opus, quia tunc optime perficiet opus suum, ad quod factum est. Hoc autem non posset facere, si ad plura ordinaretur, quod ad unum ars unum instrumentum facit quandoque ad plura opera, ut exemplificat de gladio delphico, quod fuit pauperibus ordinatum ad scindendum et ad fodiendum. Minor 60patet, quia communicatio viri et | uxoris ordinatur ad generationem sibi similes in specie. Sed communicatio domini et servi ordinatur ad salutem individui in communicatione domestica. Unde natura distinguitur femina et servus, quia femina ordinatur ad generationem, servus vero ad laborem, quia natura 65numquam idem ordinat ad diversa officia, sicut ars. Est ergo sciendum: quamvis ars imitatur naturam, tamen non aequat eam, quia saepe ars facit unum instrumentum ad diversa opera, sicut exemplificat de gladio delphico, qui fiebat pro pauperibus ad scindendum et ad fodiendum, sic autem non est in natura, 70quia numquam natura idem organum et instrumentum ordinat ad diversa opera. Sed unum organum ordinat ad unum opus, quia unumquodque organum tunc melius perficiet opus suum, quando est ordinatum ad unum opus. Sic natura ordinavit feminam ad unum opus, videlicet ad generationem, servum vero 75ad laborem. Et quia illa opera et bona differunt specie, sic et communicationes illae differunt specie.

INTER BARBAROS. Hic recitat errorem barbarorum circa huiusmodi communicationes. Unde barbari dicuntur homines, qui legibus non utuntur et communicationibus secundum legem 80iustitae ordinatis intellectum et rationem dispositum et ordinatum prudentia et iustitiae legibus non habentes. Et propter hoc in multa peccata inciderunt communicationes confundentes et ordinem iustitiae in ipsis corrumpentes uxore ut serva et domino ut servo utentes. Et propter hoc dicunt Graeci, quod tamquam 85idem sit barbarum et esse natura servum, quia sicut natura servus ordinem et dispositionem faciendorum non habet a se ipso, sed expectat a domino, propter quod etiam servus est alterius sicut instrumentum et organum motum ab alio, ita barbarus destitutus intellectu ordinante secundum legem iustitiae et 90communicationis, ordinem exspectat a Graeco si<ve a sapientia>. Graeci enim et Aegyptii primo sapientiam[4] inquisiverunt et ordinem iustitiae secundum leges, etc.||

124r || Postquam Philosophus posuit errorem quorundam circa communicationes et eundem improbavit, hic ex dictis distincte concludit communicationes et partes earum. Et primo fundat se super talem divisionem communicationum. Alia est 5constituta in omnem divisio, quae est inter eos, quos oportet omni die communicare secundum ordinem et iustitiae legem, et vocatur communicatio diurnalis, quia sit omni die. Alia est non diurnalis et est inter eos, qui non omni die communicant sibi invicem. Prima ex duabus communicationibus constituitur, scilicet ex 10nuptiali, quae est inter virum et uxorem. Alia est despotica, quae est inter dominum et servum. Et has duas communitates continet in se domus, quae est prima communicatio. Et hoc demonstrat auctoritate Hesiodi poetae, qui poetisans dixit, quod prima communicatio est domus, quae est diurnalis et in omnem diem 15constituta, quia illi, qui sunt in | eadem domo, necesse est, ut sibi invicem communicent. Et in cibis et potu et igne et in aliis, quae ad usum vitae pertinent. Et tangit tria, quae requiruntur ad domum. Primo necesse est esse in domo dominum, seu praeeminentem, id est patrem familias, qui debet dominari et aliis 20praeeminere in domo et ordinare omnia, quae sunt necesse ad domum. Secundo necesse est esse in domo mulierem, quae matrimoniali communicatione communicat praeeminenti, seu patri familias domus, de qua dicit Philosophus in Rhetorica sua, quod mulieris bonum est operosam esse[5]. Bona enim mulier 25non debet esse otiosa, sed multum operosa et ita multis potest prodesse. Tertio necesse est in domo esse bovem arantem, qui possessiones arrando moveat ad cultum, ut inde producantur fructus, qui ad usum domus pertinent et sine quibus communitates, quae sunt in domo communicatione oeconomica, nec 30vivere, nec bene vivere possunt. Bos enim pauperibus est minister, igitur etc.

Hic ex dictis infert conclusionem principaliter intentam, scilicet illam: domus est communitas secundum naturam in omnem diem constituta. Ex qua definitione elicitur, quod 35domus ordinatur finaliter in actus cottidianos. Iuxta quod nota secundum sanctum Thomam, quod omnis communicatio humana est propter aliquos actus, quorum aliqui sunt diurnales, seu cottidiani, ut comedere, bibere et consimiles, propter quos instituta est domus, alii vero non diurnales, seu non cottidiani, 40propter quos instituta est vicus, igitur etc[6].

Hic distinguit secundam communitatem, quae est communicatio non diurnalis et vocatur vicus. Et definitur sic: est communitas secundum naturam ex pluribus domibus non gratia usus diuturnalis constituta. Circa quod nota, quod vicus dicitur 45viciorum habitatio et inter homines est secunda communicatio non diuturnalis, sed operatis temporibus constituta ad utilitatem sibi invicem communicantis. Unde sicut filius exit de corpore patris et matris secum trahens sibi sufficientiam ad substantiam corporis, ita debet exire de domo parentum ut de domo parentum secum 50ducat de facultate parentum, quod sufficit ad necessitatem domus. Et ideo domus constituit domum iuxta domum patris et nepos iuxta illum et[7] pronepos et abnepos, etc. Iuxta illos et facta est vicinia, id est viciorum habitatio, quae vicus nominatur. Unde sicut domus constituitur ex duabus communitatibus, scilicet ex nuptiali 55et despotica, sic vicus constituitur ex pluribus domibus. Et addit, quod omnis domus regitur a senissimo. Ratio est, quia illi praesumuntur esse magis sapientes propter maiorem experientiam et temporis diuturnitatem. Unde Aristoteles III Topicorum: nemo eligit iuvenes duces, quia non constat eos esse sapientes[8]. Quod 60autem senissimi in parentela sit regere domum, probat per exemplum gentilium, qui dicebant omnes deos ipsorum regi ab uno supremo deo, scilicet Iove. Modo homines nolentes se conformare diis nolebant rego ab uno senissimo nunc sicut tunc. Et propter hoc antiquitus homines assimilabant, id est adaptabant, sibi ipsis 65species, id est figuras deorum in sceptris, quae directionem figurant secundum leges et iustitiam et cultum figurae, quae figurant honestatem virtutis. Et sicut adaptabant eis species, id est figuras deorum, sic et attribuebant eis vitas deorum in regimine. Ex quibus elicitur, quod communicatio vici non est communicatio 70domorum, sed sunt diversae specie inter se. Et communicatio domus prima est generatione et est naturalis homini secundum naturam, qua homo est animal coniugale. Communicatio autem vici secunda communicatio est, et etiam ratione naturalis homini, secundum quam per philantropiam coniungitur suis. Dicit enim 75Aristoteles in Eth<icorum> libro VIII, quod pater propinquior est filio quam filius patri, eo quod pater aliquid sui habet in filio, filius autem nihil sui habet in patre[9]. Ex his autem duabus communitatibus generatur tertia, quae civitas dicitur, de qua tractatur in secunda parte principali istius capituli primi, quae sic incipit: 80QUAE AUTEM EX PLURIBUS VICIS.

| QUAE AUTEM. Secunda pars principalis istius capituli, in qua tractat de tertia communicatione, quae civitas dicitur et generatur ex primis duabus, scilicet ex domo et vico, de qua quattuor investigatur, scilicet, quod ipsa sit sufficientissima, quod sit 85naturalissima, quod secundum naturam prima est et quod optimorum bonorum genera instituta est. Partes patebunt, primo igitur probat, quod civitas sit sufficientissima et perfectissima. Et primo supponit, quod omnis communicatio instituatur ad sufficientiam vitae et bonae vitae secundum iustitiam ordinatae. 90Ex hoc procedit tali ratione: quaecumque communicatio colligit omnes alias et complectitur, illa sufficientissima est et perfectissima communicatio, sive civilis est huiusmodi, ergo etc. Maiorem relinquit per se notam, minorem determinat in littera, ibi: QUAE AUTEM EX PLURIBUS VICIS. Ex littera elicitur talis definitio 95civitatis: civitas est communitas perfecta et per se sufficiens ex pluribus vicis constituta gratia uniendi et bene vivendi instituta. Dicitur: ‘communitas’ – hoc ponitur loco generis. Dicitur: ‘perfecta’, quia complectitur in se omnes alias communicationes ad differentiam domus et vici. Et dicitur: ‘per se sufficiens’, quia 100iterum ad differentiam domus et vici. Tunc additur: ‘ex pluribus vicis’ etc., tangitur causa materialis, scilicet vicus. Et tunc additur: ‘gratia uniendi’ etc., tangitur causa finalis, quae est bene vivere.||

124v || Bene vivere est ad commodum et ordinem iustitiae vivere. Propter quod dicit Avicenna in suo libro De animalibus, quod vita hominis solius peior est quam esse potest[10]. Unde, ut nullum desit commodum, civitas facta est ex vicis, in quibus 5sunt habitationes diversorum artificum, scilicet sutorum, fabrorum, pannificum et similium, in quibus necesse est, quod cives communicent ad bonam vitam. Ex quo patet, quod civitas est communitas perfectissima et sufficientissima, quod erat principale propositum et conclusio principaliter intenta.

10Hic ostendit, quod haec communicatio, quae dicitur civitas, sit naturalissima et ad hoc inducit quattuor rationes. Prima ratio est talis: finis omnium, quae sunt ad finem, naturalissimus est illi, cuius est finis. Sed communicatio civilis est finis omnium communicationum, quae sunt ad finem hominis 15secundum naturam. Et hoc probat, quia finis ultimus uniuscuiusque naturalissimus est, sicut hominis, equi, domus. Communicatio autem civilis est finis omnium aliarum et quid optimum, cum omnia alia ordinantur ad ipsam, ergo est naturalissima. Maiorem huius rationis praesupponit quasi per se notam. Minorem vero 20probat, quia communicatio civilis finis est, eo quod quale sit unumquodque, et ratione perfecta finis demonstrat, eo quod finis accipitur secundum ultimam differentiam et convertibilem, ut dicit Philosophus VIII Metaphysicae[11]. Sed communicatio civilis aliarum communicationum est finis; finis autem natura est, 25quia nihil est ita naturale sicut finis uniuscuiusque, quia in hoc est complementum rei. Unde vitae humanae nihil est ita naturale sicut communicatio civilis, quia finis est et complementum omnium communicationum. Hoc enim dicimus esse naturam uniuscuiusque, in quo est complementum sui. Similiter finis 30est quid optimum et per consequens est quid naturalissimum. Et per consequens communicatio civilis, seu politica, cum sit finis omnium aliarum communicationum, est naturalissima et optima, quod erat principale propositum.

EX HIS IGITUR. Hic ostendit, quod homo ex natura sua 35est animal civile. Et ex hoc sequitur, quod civitas est communicatio naturalis. Et innuit talem rationem: homo naturaliter est animal civile. Probat per contrarium, quia homo, qui incivilis est, autem est incivilis propter naturam deficientem. Et si sic, tunc est pravus et maledictus secundum Homerum, aut est incivilis 40propter naturam perficientem ad aliquod melius quam natura hominis sit, et non propter naturam. Et si sic, tunc perficit ad aliquod divinum et humana communicatione non indiget et hoc confirmat auctoritate Homeri: talis enim incivilis propter naturam deficientem est belli affectator et sine iungo[12], id est sine lege 45rationis, ex litteris, sicut in volatilibus, unde dicit Philosophus in libro De animalibus, quod aves, rapaces et iracundae – sicut aquilae, accipitres et falcones – semper solitariae sunt et fugiuntur et inclinantur ab aliis avibus propter hoc, quod corrumpunt naturalem communicationem avium et societatem[13]. Demum ibi: 50QUOD AUTEM, probat, quod innaturale est homini esse incivilem; et ideo probatur et ostendit, quod homo est naturaliter animal civile, inducens hoc in omnibus animalibus praemittendo quandam generalem propositionem, quae est talis, quod natura nihil facit frustra, ut dicitur II Physicorum et I Caeli et 55III De anima[14]. Ex hac propositione deducit propositum, scilicet homo natura est animal politicum et civile, quia natura ordinavit soli homini sermonem, ut unus possit alteri communicare et notificare affectus et conceptus suos et ostendere, quid conferens et quid nocivum, igitur etc. Ex quibus sequitur corollarie, quod 60civitas est communicatio naturalis, quod erat principale propositum. Et sic habentur tres conclusiones principales de communicatione civile, quam vocamus civitatem. Prima, quod civitas est communitas perfecta et per se sufficiens. Secunda, quod civitas est communicatio optima. Tertia, quod civitas est communicatio 65naturalis. Item, homo est natura animal civile. Item, homo est natura magis animal civile omni alio animali etiam gregali. Unde animal gregale est animal sociale vel est animal, in cuius genere principans constituitur, ut grues et consimilia. Nam grues unam sequuntur ordine litterato[15].

70| Conclusio: civitas est communitas naturalis. Probatur, quia constituitur ex communicationibus naturalibus, scilicet ex domo et vico, quae sunt communitates naturales. Secundo probatur, quia finis civitatis est naturalis, ergo etiam civitas. Consequentia tenet, quia unumquodque capit suam 75denominationem a fine, ut dicitur II De anima[16]. Antecedens probatur, quia finis civitatis est habere sufficientiam vitae ad bene vivendum, ut prius dictum est. Et ad hunc finem quilibet homo naturaliter inclinatur, ut de se notum est. Tertio probatur: illud, quod est finis aliarum communicationum, est naturale, sed civitas est 80huiusmodi, ergo etc. Maior patet, quia finis maxime est naturalis illi, cuius est finis. Minor patet, quia omnes aliae communicationes ordinantur in civitatem. Ex hoc sequitur, quod civitas est communicatio optima. Probatur, quia finis est quid optimum et sufficientissimum, sed civitas est huiusmodi, ergo etc. Maior 85nota de se, minor patet ex praecedenti conclusione.||

125r || Hic ostendit, quod civitas sit prior aliis communitatibus et adducit unam rationem, quae est talis: illud est prius, a quo non convertitur subsistendi consequentia, sed posita civitate ponuntur aliae communicationes, scilicet domus et vici, et non 5e converso. Ergo civitas est prior aliis. Maior patet ex Postpraedicamentis, minorem demonstrat in littera[17]. Primo igitur praemittit conclusionem, ut facitur, ad quid perveniatur per rationem adductam.

Homo non potens communicare aliis communicatione 10civili aut est bestia, aut Deus. Bestia, si praviter defecerit a natura hominis. Deus, si profecit ad aliquod divinum et ita nulli communicare noluit, ne a frequentantibus impediretur. Unde scribit Didimus de Diogene, quod exiens de palatio solum scyphum ligneum in sinu portavit, quo aquam hauriret 15ad bibendum, et cum fugeret ad solitudinem et videret pastores bibere hausto manus, proiecit scyphum, quem portaverat dicens: “Nescivi, quod mihi <s>cyphum portaverat”. Et Alexander ipsum in solitudine inveniens multa sibi promisit, ut secum ad palatium rediret. Respondit, quod nihil sibi offerre posset 20delectationi philosophiae. Et ita fuit quasi Deus, quia vacabat solus, ne ab aliis impediretur.

Duo sunt arma iniustitiae, quae sunt saevissima, scilicet prudentia et virtus. Prudentia est quaedam calliditas et astutia ad nocendum. Virtus est robur nocendi et machinandi omne 25malum. Haec duo arma habet homo separatus a lege et iustitia. Habet enim callens ingeni non ad nocendum et robur ad machinandum omne malum, quia cum talibus nascitur homo, scilicet prudentia, id est astutia, et calliditate et virtute, id est robore ad machinandum omne malum.

30Unde per haec omnia, quae dicta sunt in isto capitulo prooemiali, Philosophus intendit, quod isti scientiae maxime intendendum est, quae omnium perfectissima est et naturalissima et secundum naturam prima et optimorum bonorum causa instituta et sine qua homo pessimum est omnium animalium et per 35quam homo est optimum animalium, quae omnia sunt tradita in hoc capitulo primo prooemiali.

| Capitulum secundum, in quo exsequitur intentionem secundum artem traditam in parte prooemiali. Et primo ostendit, quod de communitate oeconomica sit primo dicendum. Et 40primo praemittit intentionem suam. Circa litteram non posset aliquis dicere, dictum est prius, quod civitas est prior aliis communicationibus. Et ratio primo debet considerare de civitate. Respondetur, quodlibet civitas, seu communicatio civilis, natura prior sit quam oeconomica cura domus. Tamen 45generatione prior est domus quam civitas. Et ratio primo dicendum est de ipsis secundum artem prius in prooemio traditam, etc.||

125v || Nota, quod coniugatio viri et feminae est innominata proprio nomine et propter hoc solet vocari communitas nuptialis. Apud nos vero dicitur matrimonialis, quae signat viri et uxoris communicationem ad ordinem iustitiae redactam in fide 5tori et spe prolis educandae ad civilem communicationem et ad provisionem domus.

Nota, quod praedicatur communicationes tres. Domus alia ponitur pars oeconomicae, quae vocata est thymatistica[18], id est thesaurisativa, sive pecuniaria, quae scilicet procurat in domo 10ea, quae sunt ad necessitatem familiae, quia sine his non possunt esse communicatio domus, quam quidam dixerunt totam oeconomicam, quidam non per maximam eius partem. Et scitis his scitur perfecte tota oeconomica, quia ex cognitione partium habetur cognitio totius, etc.

15Hic ostendit ordinem, quomodo de his est determinandum. Et intendit, quod primo velit dicere de despotica et de servo. Cuius ratio est, quia servus est organum domini ad communicationem matrimonialem et primam et ad acquisitionem eorum, quae per thymatisticam habentur. Et convenienter dat modum 20determinandi, quia primo vult ponere opiniones antiquorum. Cuius ratio est, quia saepe errores praesentium corriguntur ex suppositionibus antiquorum, eo quod experientia in talibus maxime prodest, quae melior et certior est in antiquis quam in iuvenibus, etc.

25HIS QUIDEM. Hic ponit opiniones antiquorum de huiusmodi partibus oeconomicae. Cuius ratio est secundum Philosophum, I De anima, ut bene dicta accipiamus, male autem dicta vereamur, id est refutemus[19]. Circa quod nota, quod Philosophus in littera tangit duas opiniones circa huiusmodi communicationes, 30quarum prima dicit: quaedam videtur esse scientia de despotica, id est de dispensatione domus. Et dicunt eam esse eandem cum oeconomica, politica et regnativa. Et hanc opinionem relinquit forte falsam et erroneam ex prius declaratis in prooemio. Nam dictum est ibi, quod illae communicationes differunt 35specie propter diversa bona, quae coniecturant. Secunda opinio dicit, quod despotizare sit praeter naturam hominis et non sit iustum naturale, rationem subiungentes, quia nihil violentum naturale. Et arguunt sic: omnis communicatio humana oeconomica, civilis, sive politica, est secundum aliquam virtutem 40naturalem hominis. Sed despotizare est secundum violentiam, et non secundum aliquam virtutem naturalem hominis. Ergo despotizare non est de aliqua communicatione naturali hominis, sive sit oeconomica, sive civilis. Unde dictum, quod lege promulgata a principe dicunt hunc quidem esse servum in bello, 45scilicet servatum et victum, hunc autem liberum. Natura autem, id est naturaliter, nihil differre servum et liberum. Hanc opinionem removet, in quam, igitur etc.

| QUONIAM IGITUR. Hic removet hunc errorem et ostendit, quod despotica sit pars oeconomicae et est secundum 50naturam hominis. Et ad hoc ostendendum, praemittit quandam propositionem generalem, quae est communiter omnibus manifesta, quod possessio est pars domus, sine qua domus sustentari et subsistere non potest. Et possessiva est pars oeconomicae et subiungit rationem, quia sine necessariis impossibile est 55vivere, sed haec sunt necessaria ad domum. Tunc innuit talem rationem: omnis communicatio est ad vivere et bene vivere et ad hoc requiruntur necessaria, quae disponit oeconomica per possessivam partem, si dicitur, quod despotica vel possessiva sit pars communicationis humanae et naturalis. Determinat hoc 60in simili in artibus, quia si opus artis debeat perfici secundum artis praecepta, necessarium est existere convenientia organa, quibus opus perficitur, ut in fabrili malleum et forpicem. Ita necesse est oeconomicam, cum sit ars dispensandi domum, habere organa determinata, sive instrumenta, quibus perficit 65opus suum; et huiusmodi organa sunt possessiones, ut servus, pecunia et consimilia.||

126r || Hic dat aliam divisionem, per quam intendit probare, quod despotica sit pars oeconomicae. Et cum hoc investigat dispositionem servi, qui habet se ut principale organum oeconomi. Et primo virtualiter praesupponit quandam propositionem 5generalem quasi omnibus manifestam, quae est talis: omne illud ad oeconomicam pertinet, sine quo possessio non venit ad necessarium usus domus. Tunc ponit divisionem organorum.

Ex omnibus his concluditur, quod despotica, sive dominalis, ad oeconomicam pertinet, quia organum animatum est ante 10organum inanimatum nec ad operationem usus venit inanimatum nisi per animatum, quia nec aratur ager, nec colitur vinea, nec movetur securis nisi per animatum. Et hoc idem ostendit aliter. Si enim unumquodque organorum inanimatorum esset praesentiens et praeconciperet iussum dominum sui, et sic perficeret 15praeceptum domini et opus suum, ad quod est ordinatum, tunc posset dici, quod servus et minister non essent necessarii et despotica non esset pars oeconomicae. Et super hoc inducit poema dicens quemadmodum innuens tale poema, quod tripodes Vulcani spontaneos divinum subinduere agonem, ita ut per se sicut animata 20tripodent, id est opus tripodorum perficient, tunc verum esset, quod motore animato non indigerent, sicut est servus vel minister.

Hic vult hoc idem ostendere per aliam divisionem organorum, seu instrumentorum. Et innuit talem divisionem de numero organorum, quaedam sunt factiva – et sunt illa, per quae 25sit aliqua res praeter usus ut expective, quod est instrumentum textoris, fit aliud praeter usum, scilicet pannus lineus, quoniam nec est pecten nec usus pectinis. Alia sunt organa activa et sunt illa, per quae nihil sit praeter usus, ut ex vestitu et lectio sit usus solum, scilicet usus induendi vel iacendi et nihil aliud. Tunc 30ad propositum: organa, ex quibus quaeritur operatio ad aliud faciendum, quod ad usus domus pertinet, extrinseco indigent motore, sine quo ad operationem propriam et ad usus domus non proficiunt. Ergo et ista, quae movent ea ad operationes domus, ad usus domus pertinent – et sic despotica pertinet ad 35oeconomicam, quod erat principale intentum.||

126v || Hic epilogat omnia, quae dicta sunt de principatu despotico, et colligit ea in summa dicens, etc. Ex illa littera elicitur definitio servi: servus est organum animatum, activum, separatum alterius, homo existens. Dicitur: ‘organum’, hoc ponitur 5loco <generis>, igitur. Dicitur: ‘animatum’ propter organa inanimata, cuiusmodi sunt securi et alia instrumenta consimilia. Dicitur: ‘activum’ propter organa factiva, cuiusmodi est pecten et consimilia. Etiam additur: ‘activum’ ad differentiam ancillae, quae est organum passivum. Dicitur: ‘separatum’ propter organa 10coniuncta cuiusmodi sunt manus, pes etc. Et additur: ‘alterius homo’. Dicitur: ‘alterius’ propter liberum, qui non est alterius, sed sui ipsius. Dicitur: ‘homo’ propter bruta, quae etiam sunt organa activa, sed non vocantur servi. Sic igitur in hoc capitulo Philosophus posuit ordinem dicendorum et specialiter probavit, 15quod despotica ad oeconomicam pertinet, cuius oppositum dixerunt antiqui, ut patuit in capitulo, etc. Et cum hoc habetur definitio servi iam declarata, etc.

In hoc capitulo tertio Philosophus movet quasdam quaestiones circa praedicta et habent ortum ex prius dictis et 20promovet duas quaestiones. Secundo disputat ad utrumque partem, ibi: NON DIFFICILE etc.

25Hic disputat ad utramque partem illarum quaestionum. Et quia quaestio prima est de his, quae fiunt inter homines, ideo etiam rationes disputantium ab humanis accipiendae sunt.

Hic probat per locum a minori, quod in omnibus ex partialibus constitutis invenitur principans et subiectum. In non participantibus vita, ibi: UNUM EST PRINCIPANS ET ALTERUM SUBIECTUM, ergo multo magis in vita participantibus. Consequentia tenet, quia minus videtur in his, quae non participant vita, 30quod ibi: SIT PRINCIPANS ET SUBIECTUM, quam in vita participantibus. Antecedens patet, quia in harmoniis ad unam symphoniam compositis una principatur, et altera subicitur. Et tangit hoc, quod ponitur in Ovidio Magno Metamorphoses, quod Minerva in caelo invenit fistulas et cum sufflaret ad symphoniam, dii 35inflatas buccas eius deriserint, orta est contentio, quae musicarum principaretur, a Minerva dicente, quod fistularis, aliis dicentibus, quod musicalium sicut viollae, aliis vero, quod cymbalaris, quando scilicet cymbalum vel corda aerea percutitur ad harmoniae sonum, sicut in cytharis psalteris, sistris et aliis, huiusmodi 40percutitur corda ad harmoniae sonum. Iudicium autem relatum est ad Iovem, qui sucinam dedit, quod musica vocalis principaretur. Musica vero chordarum, sive fidium, subserviret, id est famularetur, et fistularis musica et cymbularis. Et musica vocalis esset sicut rex et monarcha, fidium autem essent in principatu despotico. 45Fistularis autem essent in infimo famulatu, quod audiens Minerva contra se prolatum esse iudicium fistulas inventas proiecit de | caelo in terram, quae cadentes iuxta paludes meochidas inventae sunt a pastoribus cantantibus. In eis tandem contentio orta est in terra, quae fuerat in caelo. Iudicium autem relatum 50est ad Midam regem, qui contra Iovem dixit musicam fistularem principari, propter quod affixit Iupiter capiti suo aures asininas significans, quod nisi auribus asininis audisset, tale iudicium non dedisset[20]. Ex his vult sic arguere Aristoteles, quod si in his, quae non participant vita, constitutis ad communicationem eiusdem 55est unum principans et alterum subiectum, multo magis in his, quae participant vita, ordinatis ad unum secundum communicationem est unum principans et alterum subiectum. Et subiungit, quod haec quidam magis sunt extrinsecae speculationis, id est magis pertinent ad musicam quam politicam. Et ideo probat hoc 60in aliis, scilicet in vita participantibus, ibi: ANIMAL AUTEM.||

127r || Removet dubium, quia posset aliquis dicere, quod in multis hominibus principatur et dominatur corpus et concupiscientia corporis. Respondet per figuram, quae dicitur anthipofora dicens, quod oportet hoc intendere, scilicet quod anima 5dominatur et corpus subicitur. Secundum naturam habentibus magis hoc est, qui habent se secundum naturalem ordinem, et non corruptum.

Ex omnibus iam dictis concludit, quod in homine secundum corpus et animam sunt duo principatus, scilicet principatus 10despoticus et politicus, sive regalis. Inter corpus enim et animam est principatus despoticus, in quo unum, scilicet anima, libere praecipit, et alterum, scilicet corpus, famulatur sicut servus, quia corporis membra de necessitate famulantur praeceptis animae. Et illa est communicatio, quae est inter dominum et servum. 15Sed inter intellectum et appetitum est principatus politicus, sive regalis. Nam talis principatus est inter liberos, qui in se ipsis habent principium suarum actionum et dominium. Et hoc est inter intellectum et appetitum, quia si intellectus praecipit, adhuc appetitus habet libertatem faciendi vel non faciendi. Et 20talis principatus inter intellectum et appetitum est similis principatui politico et regali, qui inter liberos est.

Hic probat hoc idem per communicationem masculi et feminae.

Ex omnibus istis Philosophus intendit concludere, quod in 25omni communicatione humana – sive ex communicationibus constituatur unum, ut ex corpore et anima, ex intellectu et appetitu, sive non constituatur unum, ut ex viro et femina, domino et servo – expedit et naturale est unum principari et alterum subici. Et ita similiter necessarium est esse in hominibus.

30Hic solvit quaestiones prius motas. Et primo primam, quae fuit talis: ‘Utrum aliquis sit natura servus?’. Respondet, quod sic per talem rationem, quia aliqui sunt destituti a proprio regimine rationis, ita quod in se non habent, unde se regnant. Sed regimen vitae et praecepta oportet accipere ab alio et illi sic 35disponuntur, quod per naturam sint servi et quod aliis subiciantur. Hoc autem modo disponuntur quorumcumque nulla est dispositio rationis. Sed potius usus et opus corporis ad nutum et ad dispositionem alterius. Et hoc est eis optimum et exemplum boni sui secundum virtutem. Isti quidem natura sunt servi 40et sic determinata est prima quaestio. Et illi quidem melius est regi et subici quam principari sive dominari et sic soluta est secunda quaestio.||

127v || Hic probat, quod dictum est per quoddam signum naturale, quia dictum est, quod servus secundum naturam et alia animalia modicum variantur, sed ambo deserviunt ad necessaria corpori. Hoc probat per quoddam signum naturale dicens: 5si quis inspiciat corpora servorum liberorum et dominorum, statim in ipso aspectu physionomiae regulas attendendo considerabit, quod natura vult, id est intendit, differentia corpora facere liberorum et servorum.

Quare autem accidit contrarium, videlicet servos habere 10corpora liberorum et liberos habere animas servorum? Ratio huius sumenda est ex naturalibus, ubi dictum est, quod semen formans est patris et nisi occasionem patiatur, formabitur ad similitudinem membrorum patris. Dicit enim Aristoteles, quod haec est causa, XVI De animalibus, quod natura semper intendit 15facere masculum, quia semen patris formans masculinum est. Et quod fit femina, hoc fit per quandam occasionem, quia scilicet aliquo alterante destituitur propria virtute[21]. Ita fit, quod fullones, qui continuo in opere suo magnum motum habent in cruribus ex calore, qui ex motu excitantur, attrahuntur nutrimentum 20ad crura et ingrossantur valde. Et in generatione, cum decisio seminis fiat ab omnibus partibus corporis, hac de causa crura efficiuntur grossiora et fortiora in natis. Ex simili autem causa fabri habent grossa brahia et filii eorum similiter. Alia autem causa sumitur ex libro de locis habitabilibus, ubi dicitur a 25Ptolomaeo et ab aliis astronomiis, quod habitantes ad Meridiem iuxta aequinoxialem, quibus bis est aestas in anno, astuti sunt et dolosi et corpore debiles. Econtra autem habitantes ad Aquilonem, propter frigus ibi dominans, corpora habent fortia intus propter frigus circumstans calentia et sunt feroces et fortes, nisi propter 30occasionem alteratio fiat in istis, ut dictum est[22]. Deinde sequitur quoniam: ET HOC MANIFESTUM.

Capitulum quartum, in quo ostendit, quod illi, qui dicunt contrarium dictis, scilicet quidam sit servus legalis et non omnis naturalis, in aliquo verum dicunt. Et primo ostendit, quomodo 35alius dicitur servus secundum legem et iuste, unde servus secundum legem est, qui servit secundum ordinationem legis, ut lex statuit, quod superati et victi in bellis debent servire superantibus et victoribus. De talibus autem servis sunt duae opiniones: una est scribentium in legibus dicentium, quod superatus 40in bello sit simpliciter servus, alia est opinio sapientium, quod talis superatus in bello sit servus secundum quid.

Qualiter dicens iniustum videtur eis, quod sola violentia faciat dominum et alium servum, cum violentia sit res innaturalis et quae in civilibus favorem habere non debet, quia sic 45sequitur, quod melior cum passus fuerit violentiam, esset servus deterioris.||

128r || Hic solvit illam dubitationem, unde quando quaeritur: ‘Utrum iustum sit superatos in bellis esse servos superantium?’. Respondetur, quod duplex est iustum: quoddam simpliciter – et est illud, quod ex sui natura est iustum, et aliud secundum 5quid – ut illud, quod refertur ad utilitatem humanam, quam lex intendit. Modo vult Aristoteles, quod simpliciter iustum est meliorem principari. Sed superantem principari et superatum esse servum est iustum secundum quid, et non est simpliciter iustum. Et ratio est, quia contingit quandoque bellum esse 10iniustum, quia surgit ex iniusto principio. Etiam sic filii superatorum in bellis rationabiliter essent servi, quia nascerentur ex servis, quod est falsum, quia sic contingeret optimos generis esse servos. Et iustum secundum quid vocat iustum secundum benevolentiam.

15Hic ostendit, quod eadem quaestio est et eadem determinatio de ingenuitate et nobilitate, quae est de servitute et libertate. Et primo disputat quaestionem.||

128v || Nota: duplex est ingenuus, sive liber: unus ex parte virtutis, et alter ex parte generis. Primus est ingenuus, sive nobilis, simpliciter, et secundus secundum quid, scilicet apud certos homines.

5Cui consonat Tetyna pontifex, qui dicit, quod puer ingenuus captus a barbaris, cum ad servilia cogeretur, confregisse caput ad lapidem et in ultimo spiritu dixisse: ‘Non serviam’.

Hic reddit ad propositum et adaptat ea, quae dicta sunt.

Hic solvit obiectionem, qua posset aliquis dicere, quod 10ex bonis aliquando mali et ex malis aliquando boni procreantur. Ergo non semper ex bonis bonum, solvit ibi: NATURA AUTEM, etc.

Hic determinat quaestionem et concludit propositum ex praedictis.

15Determinatis quaestionibus reddit ad propositum et ostendit, quod communicatio despotica non est politica, immo nec omnis principatus ad invicem sunt idem, sicut antiqui dixerunt. Et sicut a principio movit quaestionem contra eos, qui dicebant, quod non different specie, sed quantitate sola. Et primo 20ostendit, quod oeconomica et politica sunt diversa propter hoc, quod sunt similia principatibus diversis.||

129r || Probat alia ratione, quod oeconomica non est politica.

Hic probat quodam signo et consuetudine, videlicet quod 25haec scientia, scilicet despotica, non habet aliquod magnum nec venerandum.

Hic considerat dicta ad consequentia.

Tractatus secundus, in quo Philosophus determinat generaliter de omni possessione et praesertim de pecuniativa 30possessione, quae etiam utilis est ad regendum domum. Et primo praemittit intentionem suam. Quare autem specialiter intendit determinare de possessione pecuniativa? Ratio, quia dicit Philosophus V Ethicorum, quod pecunia est mensura valoris omnium eorum, quae veniunt ad communicationem, ex quibus 35sustentatur domus[23].

|Sermones enim morales potius ab usu quam a scientia theorica accipiendi sunt.||

129v || Hic exsequitur intentionem suam. Et primo movet duas quaestiones de possessione pecuniativa.

Ars subministrativa dicitur ars, qua facit aliquid pertinens ad artem superiorem – sive illud sit materia, sive instrumentum. 5Sicut ars fodiendi metalla est ars subministrativa aerariae, quia praeparat et ordinat sibi materiam.

Solvit quaestiones, et primo primam quaestionem et intendit talem conclusionem, quod possessio pecuniativa non est eadem cum oeconomica. Patet, quia ad pecuniativam pertinet 10acquirere pecunias et organa. Ad oeconomicam vero pertinet uti. Sed ista non sunt idem et per consequens nec oeconomica et pecuniativa, etc.

Hic prosequitur secundam quaestionem, quae est talis: ‘Utrum possessiva sit quaedam pars oeconomicae aut altera 15species ab ea?’. Et primo disputant eam, secundo solvit, ibi: QUONIAM AUTEM NON IDEM, etc. Circa primum videtur disputare, quod possessiva sit causa cum oeconomica, et arguit sic: quaecumque potentiae habent eundem actum et finem videntur eaedem esse, sed oeconomica et possessiva sunt eiusdem actus, 20scilicet providere, unde sit sustentatio domus et familiae, ergo videntur esse eaedem. Primo igitur proponit quaestionem, etc.

Animalia gregalia oportet quaerere cibum, qui toti congregationi sufficiat, et industriam, sive facultatem, ad hoc habere. Animalia autem dispersa sunt solitarie volantia et gradientia. 25Et haec saeva sunt, quae sibi solis congregant; et secundum hoc oportet ea habere industriam venativam et praedativam, ut sibi sufficiant ad vitam secundum ordinem naturae. Et sic unumquodque animal secundum ordinem naturae sibi deditum, secundum quod sibi expedit ad cibum, sic provisionem habet 30de sollicitudine vitae, quomodo provideat vitae necessaria.

Subiungit rationem, quare diversorum animalium diversi sunt cibi et quare diversae sunt vitae animalium.||

130r || Hic adaptat hos modos vivendi ad vitam humanam, quia de vita humana principaliter hic intendit et dicit hic omnia, quae ferunt auxilium ad vitam humanam in domo, quae est oeconomica. Et duo facit. Primo dicit omnia, quae ferunt auxilium in domo 5ad vivere et ad bene vivere. Secundo ea, quae naturaliter faciunt ad supplementum defectus: UNA QUIDEM IGITUR SPECIES.

Quia autem huiusmodi acquisitio est de necessariis ad vitam, quae naturalis est, eo quod omnium animalium sollicitudo est de pertinentibus ad vitam, ideo subdit concludens ex 10praedictis, quod talis acquisitio videtur esse data a natura omnibus animalibus. Et hoc probat per duo signa, quorum primum est: quidquid natura ordinat ad naturae sustentationem, hoc est naturalis, hoc autem in omnibus animalibus ordinatur ad naturae sustentationem, ergo naturalis est. Probatio minoris, quia 15sicut secundum primam generationem, id est, quando natura primo producit animalia, omnis natura sufficientia producit partui, donec per se ipsum possit pasci et acquirere necessaria id, quod generatum est, et hoc probat tam de animalibus ovificantibus, quam pollificantibus.||

130v || Ex quo patet, quod natura nos hoc docet, quod nobis et nostris sufficiamus in his, quae pertinent ad sustentationem ad vivere et ad bene vivere. Et sic elicitur talis conclusio, quod modus acquirendi possessiones est naturalis. Probatur, quia 5natura inclinat nos ad providendum de vitae necessariis. Hoc patet, quia quando primo generatur animal, tunc natura providet sibi sufficienter de necessariis, donec potest sibi ipsi acquirere, ut patet in singulis animalibus.

Determinatis autem omnibus ad auxilium domus 10pertinentibus summatim concludit dicens.

Conclusio: Acquisitio divitiarum, per quam acquiritur sufficientia vitae, non est infinita. Probatur, quia nullus artifex utitur instrumentis infinitis multitudine aut magnitudine. Sed divitiae sunt instrumenta oeconomi et per consequens non sunt 15infinitae, cuius oppositum dixit Solon poetizans: nullum esse terminum praefinitum divitiarum. Sed dicit quis: est terminus divitiarum, Respondetur, quod sufficientia oeconomi pro numero familiae et dignitate, igitur etc.

Isaiae quinto: Vae vobis, qui coniungitis domum ad domum 20et agrum agro copulatis usque ad terminos loci[24]. Numquid vos soli habitatis in medio terrae, possessionem enim talium finis est sufficientia oeconomi pro numero familiae et dignitate.||

131r || Capitulum secundum, in quo Philosophus determinat de arte pecuniativa, seu de arte acquirendi pecunias ad emendum vitae necessaria. Et continuatur sic: postquam Philosophus determinavit de arte possessiva, quae est naturalis et finita, consequenter 5determinat de arte pecuniativa, quae alio nomine dicitur clymatistica. Clyma enim Graece numisma dicitur, sicut dicit Eustratius super IV Ethicorum[25]. Et tria facit in hoc capitulo, quia primo movet unam quaestionem, scilicet utrum clymatistica et oeconomica sint idem, sicut quidam putaverunt, vel non. In secunda 10parte ostendit, quod numisma sit elementum et finis commutationis rei ad rem oeconomicam pertinentis, ibi: IN PRIMA QUIDEM, igitur. In tertia ex determinatis determinat conclusionem, videlicet quod clymatistica, seu pecuniativa, non est idem oeconomicae nec possessivae, ibi: PALAM; et quod dubitabant et in hoc finitur 15capitulum. Primo ergo movet quaestionem dicens: EST AUTEM.

| Ex littera elicitur quaestio talis: ‘Utrum industria possessiva et pecuniativa sint una et eadem?’. Et ratio antiquorum elicitur talis: quaecumque industriae sunt eiusdem usus, sunt eaedem et vicinae, et per consequens non differunt. Sed 20possessiva naturalis et finita et pecuniativa eiusdem sunt usus, quia utraque est administrativa facultatum oeconomicae ad vivere et ad bene vivere per se et familia, ergo sunt eaedem. Et tangit quaestionem, ibi: QUAM UNAM, etc.

Hic solvit quaestionem, et primo determinat 25commutationem, qua utebantur primi commutantes res ad invicem. Secundo determinat commutationem, quae facta est invento numismate, ibi: FACTO IGITUR IAM NUMISMATE[26]. Primo igitur proponit principium, secundum quod procedendum est in ista quaestione. Et primo ostendit distinctionem unius ab alia et intendit 30talem conclusionem, quod industria possessivae et pecuniativae non sunt eadem, sed differunt inter se. Probatur, quia prima est naturalis, et secunda non naturalis, sed magis per quandam experientiam et artem. Non est enim natura hominis, ut desideret pecuniam multiplicare, sed propter aliud et per accidens hoc 35facit, ut scilicet inveniat perpete necessaria ad gubernationem domus. Sicut enim dicitur V Ethicorum: Nummus diligitur, quia fideiussor est futura necessitatis[27]. Et ergo modus acquirendi pecuniam non est a natura ordinatus, sed magis per experientiam et per artem.

40Nota: Proprius usus calceamenti est calceatio, quia calceamentum inventum est et factum ad calceationem. Sed commutatio est usus calceamenti, sed non proprius, quia propter hoc non est factum calceamentum, sed ad calceationem. Et ergo commutatio est usus calceamenti secundum se, sed non proprius, ut 45scilicet calceus commutetur pro numismate eiusdem valoris, vel tritico, vel vino, vel alio necessario apud eum, qui abundatur tritico, vino vel numismate et deficit in calceamento.

Et specie ideo commutare valebant in ea, in quibus deficiebant. Et haec est prima causa commutationis.

50Ostendit ordinem, qualiter hoc processit in commutatione hominum. Unde in prima communicatione, quae est ipsius domus, nullum erat opus pecuniativae. Ratio est, quia illi, qui erant in una domo, eodem communicabant et eiusdem communicabant et eiusdem artis erant. Et ideo nullae commutationes 55fiebant, nec rei nec pecuniae. Sed iam in littera, etc.

Commutabant specie superflua, quibus abundabant in necessaria, in quibus deficiebant apud alios communicantes.||

131v || Medietas enim arithmetica fit a pari et pacto, ut dicit Tulius[28]. Et si non fiat retributio ad par<um> et ad pactum, confugunt ad iudicem, ut dicit Aristoteles, quinto Ethicorum[29]: Tamquam ad iustum animatum et tunc primo, quando 5inceperunt commutativos hominum ad invicem, etc.

Auctoritas commutatio rerum non est species pecuniae, quia non est ad augendam pecuniam, sed ad supplementum necessariorum, ut scilicet per se sufficiens et abundans ea, in quibus abundabat, commutaret in ea, in quibus deficiebat, et sic 10sufficeret ad vivere et ad bene vivere in domo. Haec autem, scilicet commutativa, quae pecuniativa dicitur, facta est et inventa ex naturali, seu possessiva, ut scilicet ad pecunias fieret commutatio rerum necessariarum.

Ex littera elicitur, quod numisma est ad commoditatem 15hominum, quia facilius erat modicum de metallo de loco ad locum portare quam boves et oves et alia secundum naturam necessaria.

Hic tangit ordinem commutationis secundum processum temporis et quoniam primo inventum fuit numisma. Caracter est principum imago, et superscripto quo in processu temporis 20signatum fuit numisma hac ratione et necessitate, ut absolvant se ipsos a mensuratione ponderis, quae difficilis erat eis in qualibet commutatione.

Ostensa commutatione, quae fuit ante numismatis inventionem in commutationibus, emptionibus et venditionibus, hic 25consequenter ponit eam, quae fuit post numismatis inventionem, quae et innaturalis est, et infinita. Innaturalis, quia est in his, quae ad naturae sustentationem non sunt ordinata. Infinita, quia est ad concupiscientiae satietatem, quae infinita est.

Nota. Industria pecuniativa est ars circa pecunias et 30numismata, cuius opus proprium est considerare, unde provenit multitudo pecuniarum et numismatum.||

132r || Opinio vulgarium est, quod multitudo numismatis et pecuniarum sunt verae divitiae, quia reputant illos esse divites, qui habent multitudinem pecuniarum, et propter hoc pecuniativam et campsoriam opinantur esse circa numismata et pecunias 5et non circa vinum vel triticum, vel circa alia necessaria ad vivere et ad bene vivere. Sed statim subiungit opinionem contrariam, ibi: ALIIS AUTEM.

Ostendit, quomodo se habeant pecuniae et numismata ad veras divitias. Et intendit talem conclusionem: Pecuniae vel 10numismata non sunt verae divitiae. Probatur dupliciter. Primo, quia pecuniae secundum se non sunt necessariae ad vitam, sed verae divitiae sunt necessariae ad vitam. Secundo probatur: illae non sunt verae divitiae, quorum abundantiam habens moritur propter defectum necessariorum. Sed pecuniae sunt huiusmodi, 15ut exemplificat de <Mida>[30], de quo legitur, quod optavit, quidquid tangeret, fieret aurum, quod factum erat – et sic tandem fame moriebatur, quia aurum comedere non poterat.

Subiungit aliam rationem, quare numisma videtur esse deliratum ipsis sapientibus et nullo dignum nec necessarium ad 20vitam et quare numismata non sunt verae divitiae.

Ostendit, qualiter finita est alia concupiscientia, scilicet possessivae, quae scilicet est ad vivere et ad bene vivere. Unde quando oeconomus habet tot, quod potest consequi finem, ibi: EST TERMINUS.||

132v || Possessiva et pecuniativa sunt eiusdem usus, qui est acquisitio, sed habent diversos fines, quia finis possessivae est sufficientia ad vivere et ad bene vivere. Et ideo habet acquisitionem finitam, sed finis pecuniativae est augmentatio pecuniae 5infinita et ideo proprie finem non habet.

Concludit ex dictis de pecuniativa.

Ex omnibus iam dictis concludit, quod possessiva sit altera species a pecuniativa, quia est naturalis et finita. Altera vero infinita et innaturalis.

10Epilogat ea, quae dicta sunt de pecuniativa et possessiva.

Hic redit ad quaestionem principalem superius motam, scilicet: ‘Utrum pecuniativa sit oeconomica vel politica, vel pars eius?’. Hanc quaestionem solvit et intendit, quod solutio huius quaestionis habetur ex dictis, quod non sit pars eius. Sed 15bene subministra oeconomicae, quia oportet pecunias existere pro gubernatione domus. Et pro isto intendit talem rationem: quibuscumque datis vel acceptis ab alio utitur oeconomicus et non facit ea. Illa facere non est oeconomici, sed uti factis pecunis datis vel acquisitis est >uti< oeconomici. Et hoc oportet ex 20possessiva et pecuniativa et non facere eas, ergo pecuniativa, quae est acquisitio pecuniae, non est oeconomici. Sed oportet ex pecuniativa et possessiva pecunias et ceteras facultates, quibus utitur oeconomicus, existere per alias potentias et industrias et postea eis uti oeconomicum. Et hoc probat per duo similia, 25unum in natura et alterum. Simile in natura duplex inducit, unum in politicis. Politica enim est, quae est ordinativa civium, ad formam iustitiae non facit homines, sed sumens eos a natura factos ordinat legibus et urbanitatibus ad formam iustitiae. Et sic utitur factis hominibus et hoc innuit ibi: SICUT ENIM NON 30HOMINES, etc.||

133r || Adaptat secundum simile, secundum naturam.

Oeconomicus talia, quibus utitur, praesupponit ut habita. Illa enim sunt instrumenta, quibus utitur in dispositione domus. Et hoc probat per simile in artibus, et ergo subdit: in arte, in qua 5hoc est magis manifestum, hoc est in arte textili. Unde sicut textor non habet facere lanam, sed praesupponere et cognoscere, qualis est utilis et idonea ad sui operationem, sic similiter ipsius oeconomi est praesupponere pecunias ad gubernationem domus et quid utile vel idoneum sit pravum ineptum in 10dispositione familiae. Sic etiam in cibis et vestibus et aliis necesariis. Ex his ergo habetur, quod pecuniativa non est pars oeconomicae, sed subministrativa eorum, quibus indiget oeconomicus ad usus, etc.

Hic incidentaliter inducit aliam quaestionem, ut magis 15pateat solutio praecedentis quaestionis. Et est dubitatio, <utrum> talis ars medicinalis sit etiam subministrativa oeconomicae, sicut pecuniativa. Respondet, quod non, quia licet oeconomicus habet considerare de sanitate eorum, quae sunt in domo, hoc tamen habet facere secundum consilium medici. Sed 20ipsemet oeconomicus habet scire, quomodo pecuniae acquirantur, licet non habeat scire, quomodo sanitas acquiratur, quia hoc est ipsius medici. Cognoscere enim causas morborum et curarum causas, utrum scilicet purgativis vel alterativis sit utendum in morbis, hoc est ipsius medici – et sic medicina subservit 25aliquo modo oeconomico et principi, scilicet ut provideant de talibus – et sic utantur medico, ut familia conservetur in sanitate. Ex hac autem solutione confirmat solutionem principalis quaestionis subiungens, ibi: SIC ETIAM DE PECUNIS, etc.

Pecunia enim inventa est ad hoc, quod inter vendentem 30et emendentem talium fiat commutatio. Et non est inventa ad hoc, quod pecunia in maiorem pecuniam convertatur. Hoc non est secundum naturam pecuniae, sed est de pravitate avaritiae humanae, quae saepe impedit bonam communicationem et civium, et domesticorum. Et propter hoc subdit distinguens 35eam, quae pecuniativa dicitur ibi: DUPLICI AUTEM, etc.

Subiungit proprietates utriusque pecuniativae, scilicet campsoriae et oeconomicae. Dicens hac quidem necessaria et laudanda, qua scilicet pecunia convertitur in necessaria secundum naturam ad vivere et ad bene vivere. Hac autem translativa specie, qua 40pecunia convertitur in pecuniam ampliorem et lucrum. Et est dicta translativa, eo quod illud, quod inventum est ad commutationem rerum, avaritia transtulit in commutationem pecuniae. Et talis iuste est vituperativa, id est recta ratione vituperatur. Subiungit causam in littera: non enim secundum naturam, quia talis 45commutatio pecuniae non est secundum naturam, quia non convertitur in res naturae necessarias, sicut paulo ante dictum est de Mida rege, cui omnibus sibi exhibitis in aurum mutatis fame periit.

Nota. Pecuniativa, qua fit commutatio pecuniae in pecuniam ampliorem, vocatur obolostatica, id est obulos statuens ex 50nummo, quia ex numismate fit talis acquisitio. Nam secundum Augustinum De bono coniugali, pecunia a pecudibus dicitur, eo quod primo a commutatione pecudum inventa est[31]. Sed quia, ut ante dictum est, difficile fuit res ad res commutare, inventum est numisma, quod est generalis mensura valoris omnium, per quod 55fieret commutatio. Postea autem avaritia transtulit, ut pecunia in pecuniam mutaretur, ad quod non fuit inventa. Et ergo, gratia talis translationis facta est usura, quae non est aliud quam spes lucri praeter sortem talem fecit commutationem.|

Nota. Pecuniativa, quae dicitur campsoria, est maxime 60praeter naturam duplici <modo> dictam. Primo, quia non est naturale, quod denarius generat denarium; secundo ideo, quia campsor ordinat pecuniam ad alium finem, quam est ordinata. Numisma enim est inventum vel etiam pecunia gratia commutationis rerum, ut ante dictum est. Modo pecuniativa, videlicet 65campsoria, ordinat pecuniam ad pecuniae acquisitionem, et ita talis pecuniativa est maxime praeter naturam, etc.||

133v || Capitulum tertium de usu pecuniativae. Postquam determinavit de origine et proprietatibus ipsius et theorice dedit doctrinam de possessiva et pecuniativa. Et ratio huius est, quia in practicis scientiis parum valet ratio et doctrina theorica, usus 5autem et exercitium multum, sicut dicit Aristoteles in II Ethicorum, quod quidam ad rationem confugientes, quaerunt philosophari et esse boni[32], faciunt autem operandorum nihil, simile aliud facientes aegrotis, qui medicos quidem audiunt studiose, sed nihil faciunt de his, quae praecipiunt medici. Et 10quemadmodum illi numquam bene habebunt corpus ita curati, sic nec isti mentem ita philosophantes. Propter hoc ergo Philosophus doctrinam, quam tradidit theorice de oeconomica possessiva et pecuniativa, hic docet ponere in usum. Et quinque dicit in hoc capitulo principaliter. Primum est, quod considerandum est, 15quae res plus valeant, in quo | tempore et in quo loco. Secundum, quod considerandum est in cultura terrae et aliarum rerum, ubi et quando plus valeat, ibi: DEINDE DE TERRA CULTURA. Tertium, quod considerandum est in ministeriis, quando magis utilia sunt, ibi: TERTIUM AUTEM MAGIS MINISTRATIVA. 20Quartum est, quod dicit philosophos scripsisse de talibus, quod legendi sunt libri eorum diligenter, quia inveniuntur ibi bona documenta, ibi: QUONIAM AUTEM QUIBUSDAM. Quintum est, quod exempla inter mercatores saepius recitata maxime de monopolio notanda sunt, quia ex illis perpenditur, quibus 25homo citius ditari potest, ibi: ADHUC AUTEM ET DICTA. Circa primum duo facit, quia primo ostendit, qua necessitate inducit hoc capitulum. Secundo docet exercitium, ibi: SUNT AUTEM PECUNIATIVAE. Dicit ergo: QUONIAM AUTEM.

Hic incipit tradere ea, quae pertinent ad usum. Circa quod 30nota, quod partes utiles vocat industrias practicas acquirendi. Et dat primum documentum acquirendi pecunias et possessiones. Et est tale, quod volens acquirere pecunias, debet esse expertus, qualia sunt praetiosissima et in quo loco, et quando, ut emat ea in locis et quando abundant et vendat ea, ubi deficiunt – et ita 35acquirit pecunias et possessiones.

Nota. Eum, qui vult acquirere pecunias, oportet expertum esse, ut emat ea in locis, in quibus abundant, et vendat in locis, in quibus deficiunt. Ex istis enim fit auxilium pecuniativae.

Hic dat secundum documentum acquirendi pecunias.

40Subdit in aliis documenta lucri sicut in transportatione mercium.

Naucliria est, qua merces vehuntur navi per aquas ad magna lucra, fortigia sive onerifera Latine. Phorosio enim Graece est ‘onus’ vel ‘pondus’ Latine et est, quando merces equis vel asinis 45vehuntur de loco ad locum, vel etiam humeris hominum et hoc propter lucrum. Parastica dicitur a para, quod est iuxta et ‘sto’, ‘stas’, et est illorum, qui pecuniam mutuant mercatoribus, ut ex laboribus mercatorum lucrum partiantur cum eis. Tunc ponit differentiam inter eas, ibi: DIFFERUNT AUTEM.

50Sed forte dicit aliquis, quod commutationes, de quibus in hoc libro determinatur, ut in principio dixit: Ordinabiles sunt iustitia et lege. Usura autem vitium est, ut paulo tantum dixit iuste odibile et exprobrabile et praeter naturam – et ita non debere hic poni inter industrias pecuniativae. Respondetur, 55quod Philosophus enumerat partes, ex quibus civiliter potest fieri lucrum. Leges autem civiles, et si non statuant, tamen permittunt usuras et ordinant eas et in usuris secundum leges transfertur dominium. Cuius ratio est, quia leges pacta confirmant. Pactum autem est in usura de eo, quod confertur ultra 60sortem, et tale pactum magis est voluntarium quam involuntarium. Quia si proiectio merces in mari ab Aristotele II Ethicorum et similiter a Damasceno iudicatur magis voluntarius quam involuntarius actus, tunc multo magis lucrum[33], quod ultra sortem mutuans pangit se daturum usurario voluntarie, pangit 65et iudex compellit ad reddendum. Sed verum est, quod usura est contra perfectionem religionis christianae, sed contra civilia non est. Civiliter autem hic loquitur Aristoteles.

Sequitur: TERTIUM AUTEM positis his duobus, scilicet mercatura et usuraria, ponit tertium, quod valet ad pecuniae 70augmentationem, quae vocatur ministrativa, ut scilicet homo det se talibus obsequiis et ministeriis, ex quibus lucrari potest. Et illa habet multas partes. In genere tamen in duo dividitur, ut tangitur in littera. Quaedam vocatur banausarum artium, unde secundum Commentatorem et Eustratium super IV Ethicorum 75banausi dicuntur, qui turpiter sua consumunt, histriones et nepotes, hoc est luxuriosos et comoedos nuptialiter cibantes, id est nuptialibus epulis, et sic ars banausa dicitur ars coquinaria, in qua multi multa lucrantur[34]. Tunc tangit aliam speciem ministrativae, quae vocatur inartificialium, id est eorum, quae non 80requirunt magnam artem vel sapientiam, sed solum corpus, sicut fodere in horto vel in agro hoc non requirit magnam sapientiam, sed solum corpus, etc.

| Quinta autem species, postquam posuit quattuor species, quibus sit acquisitio pecuniae – quae sunt mercatoria, terrae 85cultura, tokismos, sive usuraria, et ministrativa – subdit et addicit quintam, dicens quinta species, etc. Nota, quod pecuniativa est media inter translativam et possessivam, ex eo enim, quod utitur terrae nascentibus, convenit cum possessiva. Et quia non immediate facit fructum humanae vitae, convenit cum secunda.||

134r || Ponit differentiam inter industrias acquisitivas et specialiter ostendit, quae sint operationes artificiales. Et sunt illae, ubi, id est in quibus, est minimum fortunae et huius causa est, sicut dicit in VI Ethicorum, quod ars est principium factivum cum 5ratione. De fortunis autem dicit in capitulo de fortuna, quod est pars ethicae et pertinet ad I Ethicorum[35], quod fortuna est natura praeter rationem faciens impetum. Unde quaecumque magis habent artis, minus habent fortunae, et quaecumque minus habent fortunae, magis habent artis. Et subdit exemplum, quod 10tales artes, ubi minimum fortunae est, sunt banausikae, id est coquinariae, quae in caminis exercentur et exiguunt plurimum artis et rationis, sicut ipsae, IV Meteororum, quod ea sunt epsetika, id est elixata, oportet aliter praeparari ad digestionem, eo quod interius debent esse sicca et exterius humida, quae apud 15nos vocantur elixabilia. Et aliter optetica, quae apud nos assabilia dicuntur et sunt interius humida et exterius sicca[36].

QUONIAM AUTEM. Determinatis documentis et considerationibus, quae de industriis lucrativis induxit, hic est tertia pars istius capituli, in qua ostendit, quod in libris philosophorum 20de talibus scribentium diligenter studendum est, quia in talibus multa utilia scripserunt.

Nihil habet infelix paupertas durius in se, quam quod ridiculos homines esse facit.

Arrabon est pars pretii, qua obligatur vendens ementi, ut 25non recedat a contractu.

Aliud exemplum potest adduci, quod factum est circa Melchrodorum, de quo dicit Attalus capitolii pontifex, quod cum multo tempore remansisset in studio et tandem domum reddiret, propinqui sibi demonstraverant terras et hereditatem 30incultam et neglectam propter diuturnam sui absentiam et omnibus sibi exprobrantibus propter hoc respondit: ‘Sic haec valerent, ego non valerem’. Ex quibus omnibus elicitur, quod ipsa sapientia, seu philosophia, praeponenda est divitiis corporalibus, quia dicit Philosophus in III Topicorum, quod 35simpliciter melius sit philosophari quam ditari[37]. Licet non indigenti, quia ipsi indigenti tempore necessitatis melius est ditari quam philosophari. Et hoc notavit Milesius, quando post defectum pecuniarum et propter defectum procuravit sibi multum olei.

| Ex littera illa: QUONIAM AUTEM A QUIBUSDAM 40eliciuntur duo documenta de modo acquirendi pecunias. Primum documentum est, quod volens ditari et acquirere pecunias, debet studere scripta sapientum de agricultura et de plantatione arborum et plantarum. Et nominat eos in littera. Secundum documentum est: volentibus ditari utile est scire facta particularia 45sapientum prius gesta. Et de hoc adducit exemplum de Milesio, qui fuit unus de septem sapientibus Graecorum, quoniam cum pauper existens, propter suam paupertatem derisus fuit de sua sapientia tamquam sibi inutili existente, qui considerans ex sua sapientia, videlicet astronomia, inconsuetam fertilitatem 50olivarum in anno futuro, emit totum oleum duarum civitatum pro modica pecunia quam pro tunc habebat, quia omnes crediderunt modicum vel nihil olei provenire ex eo, quod praecedenti anno magna fuit <fertilitas>[38]. Tempore vero adveniente solus vendidit oleum et sic ditatus fuit et sic dicit, quod facile est ditari 55philosophis, si volunt.||

134v || Exemplum est tale, quod quidam in Sicilia pro pecunia apud se reservata emit omne ferrum, quod habere potuit, et sic solus ferrum vendit et multum ditatus fuit. Tandem Dionysius tyrannus rex Syracusanorum eum de Syracusana civitate 5expulit et pecuniam eiusdem sibi asportare iussit. Et propter hoc monopolium venalium, id est venditio venalium per unum, tantum valet ad subito ditari et est prohibita a legibus, quia est multum nociva politiis.

Hic reddit ad propositum et ostendit, quomodo hoc 10documentum utile est.

Tractatus tertius, qui sic continuatur. Postquam Philosophus determinavit de communicatione despotica, quae est dictum ad servum, hic consequenter determinat de aliis duabus communicationibus, scilicet de nuptiali et paterna. Et continet 15tria capitula. I>m<n primo determinat proprias passiones et dubia pertinentia ad despoticam et paternam. Et intendit talem conclusionem: principatus nuptialis et paternus differunt inter se et a principatu despotico, sive dominativo. Probatur, quia principatus despoticus est servorum et alii domino liberorum. 20Et addit, quod principatus nuptialis et paternus etiam differunt, quia vir principatur uxori politice, id est secundum certas leges, sed pater principatur filiis regaliter, quia habet plenum posse super eos, quemadmodum rex super suos subditos. Rex enim habet plenitudinem potestatis super omnes, qui sunt in regno, 25ad utilitatem eorum, non ad utilitatem propriam statuendi et ordinandi, quidquid voluerit in regno.

Principatus politicus est, quando in una civitate unus accipit principatum super reliquos cives aeque liberos. Sicut ipse est et non dominatur eis nisi secundum statuta civitatis et transit de 30uno in alterum. Unus enim habet potestatem uno anno et alter alio. Sic maritus principatur mulieri politice, quia non habet potestatem in eam nisi secundum statuta nuptialia, ut dicunt canon et lex, propter quod dicit canon, quod consensus, qui facit matrimonium, debet esse secundum leges contrahentium.

35| Quare masculus est principalior femella. Ratio est, quia ipsius mulieris secundum naturam est habere inconstantes conceptus propter humiditatem. Viri autem propter contrariam complexionem est habere constantes conceptus. Item, servus secundum aetatem praeter naturam est principalior minore 40et imperfecto secundum aetatem, quia conceptus iuvenum sunt inconstantes et leves et circa idem non morantes propter complexionis fluiditatem. Et ideo dicit Philosophus in VII Physicorum[39], quod non aequaliter iudicat iuvenes senioribus presbyteris. In talibus tamen omnibus supponendum est, quod dicit 45Aristoteles in I Ethicorum, quod non differunt aetate et moribus puerilibus, non enim ab aetate defecto est, sed a passione[40].||

135r || Ex littera elicitur differentia inter principatum politicum et regalem. Primo differunt, quia in principatu regali principans et subiectum differunt natura. Sed in principatu politico non 5differunt secundum naturam, quia principatus politicus est inter aequales secundum naturam, sed solum differunt in vestibus, nominibus et honoribus, quia principans aliter vestitur, nominatur et honoratur quam subditus. Secundo differunt, quia in principatu regali non fit permutatio personarum, quia ibi 10semper unus principatur. Sed in principatu politico fit permutatio personarum, quia unus uno anno principatur, et alio anno subicitur, et e converso.

| Ostendit, quod est proprium regis, regis enim est, ut dicit Aristoteles V Ethicorum et Boethius, subditis ex amore praeesse 15ad utilitatem subditorum[41]. Et si saeviat in subditos ad utilitatem propriam et nocumentum subditorum, corrumpitur rex in tyrannum, et urbanitas, quae regnum dicitur, in tyrannidem. Et hoc probat per Homerum dicens: propter hoc Homerus poeta bene, id est rationabiliter, Iovem, qui primus rex fuit institutus, 20inter deos esse. Sicut dicit Ovidius de eo: Iupiter esse pium statuit, quodcumque iuvaret, id est voluit esse pium, id est cultum dei[42], quidquid iuvaret populum. Et quia sicut Tullius in fine suae Rethoricae: pietas est benevolentia in parentes et parentela coniunctos[43]. Et ideo dicit esse similes principatus regalem et paternum, quia 25dixit Iovem esse patrem et regem omnium virorum et deorum.

Capitulum secundum, in quo movet quasdam quaestiones circa ea, quae pertinent ad oeconomicam, videlicet de virtute liberorum et servorum, quia de istis immediate fecit mentionem. Et primo movet quaestionem in universali et solvit eam, 30ibi: MAXIMUM QUIDEM, igitur. Primo igitur movet quaestionem et deducit eam. Est ergo quaestio talis: Utrum servus praeter virtutem, qua scit exsequi mandatum domini, debet habere alias virtutes morales, ut puta fortitudinem, temperantiam, et ita de aliis. Et addit, quod haec quaestio potest formari 35generaliter de omni principatu sic, scilicet utrum uxor et pueri debeant habere virtutes morales et utrum eadem virtus secundum speciem sit principantis et subiecti vel non. Et arguitur, quod non, quia aliter non esset ratio, quare principans per totam vitam principatur, et subiectus subiciatur. Et si dicitur, quod 40ratio est, quia principans habet maiorem virtutem, respondet, ex quo principans et subiectum differunt specifice, oportet eorum virtutes differre specifice, cum differentiae secundum magis et minus non diversificant speciem. Et sic habetur hic auctoritas famosa, quod magis et minus non deversificant speciem. Item 45nota. Quaestio intelligenda est de servis secundum naturam, et non de servis secundum legem, ut sunt capti in bello. Isti enim nec liberum consensum habent, nec liberam electionem, sed in omnibus talibus respiciunt ad voluntatem et praeceptum principantis. Item nota, quod sicut prius ostensum est, quod virtus 50servi secundum naturam, inquantum servus est et corpore fortem esse et robustum et est ordinatus ad perficienda praecepta domini et ministeria. Et ideo est ut organum animatum domini. Et virtus eius propria, inquantum servus est perficiens eum et complens, ut optime perficiat praeceptum domini et 55ministerium, ut enim dicit Philosophus, in III Ethicorum: in omnibus virtus est optimorum operativa[44]. Sunt enim servi etiam homines. Et ideo quaeritur, si est alia virtus quam ista, scilicet ministrativa, est honorabilior[45], quae competit servo. Et subdit exemplum, ut puta temperantia, etc. Tunc deducit quaestionem 60ostendendo, quod nulla est alia virtus servo praeter quam ad corpora servilia. Tali ratione liberi est habere tales virtutes liberas. Si ergo servus habet tales virtutes liberas et liberorum, non differt a libero, quod falsum est. Ergo illud est falsum, ex quo sequitur, scilicet quod aliqua sit virtus nobilior ipsi servo 65quam organica et ministrativa. Tunc statim obicit in contrarium: ET SI NON EST EXISTENTIBUS, etc.

| Et si non, obicit in oppositum ostendens, quod servis praeter ministrativam insit aliqua virtus honorabilior, quia cum ipsi servi sint homines ratione communicantes et sic videntur esse 70liberi. Tunc enim ordine ipsius naturae debent habere virtutes perficientes eos ad humana et rationabilia omnia. Dicit enim Plato in secunda parte Timaei, quod creator nulli negavit aliquid eorum, quae sunt ad beatitudinem, quoniam [?] virtus moralis est pars honesti[46]. Unde Sapientiae VIII de sapientia sobrietatem 75et prudentiam docet et iustitiam et virtutem, quibus nihil melius est in vita hominibus. Et sobrietatem vocat temperantiam, et virtutem fortitudinem[47].

Kalokagathia est nomen compositum in Graeco et componitur a kalos, quod est bonum, et kagathon, quod etiam est 80compositum a cho praepositivo articulo et agathon, quod est bonum. Sed Graecis mos est quotienscumque vocalis est post vocalem immediate, alteram symphoniam patitur et maxime praecedens, ut facilior sit pronuntiatio. Et ideo dicunt kagathon pro kaagathon, unde kalokagathia est per se bonitas ad vitam 85pertinens secundum virtutem honesti. Kalon agathon est bonum. Bonum hoc est per se, bonum hoc est secundum virtutem honesti et hoc est per se bonum solum. Utile autem et delectabile ad aliud bonum. Si autem hoc concedatur in oppositum.||

135v || Nota. Ratio Philosophi est fundata super illo, quod dicit Philosophus III Ethicorum[48], quod uniuscuiusque exemplum in bono est virtus eius. Principantis autem potentia alia quam ipsius subiecti in quolibet ordine et differunt specie, ergo 5exempla eorum in bono differunt specie. Et ita alia specie est virtus principantis quam subiecti.

| Dominus enim semper principatur servo. Et similiter maritus uxori et pater puero, et non modo principatur et 10postea subicitur, sicut est in politicis, ubi, qui uno anno principatur, postea subicitur. Et quia aliquis posset dicere: principans et subiectus habent virtutes secundum magis et minus. Hoc autem excludens subdit ibi: NEQUE ENIM PER MAIUS ET MINUS.

Hic arguit in contrarium.

Et specie in littera per consequens principans et subiectus 15indigent honorabiliori virtute ad hoc, quod bene subiciantur et principentur.

Hic ponit solutionem quaestionis dicens: MANIFESTUM IGITUR. Et intendit, quod necessarium est tam principanti quam subiecto habere virtutes morales, quia sine istis non contingit 20bene principari nec subici. Sed tamen hoc est differenter et huius differentiam innuit ibi: HUIUS AUTEM ESSE DIFFERENTIAE.

Rationem enim habens est ratio intellectus, eo quod omnis virtus rationis et intellectus medium habet rectam rationem, ut dicit Philosophus in VI Ethicorum[49]. Irascibilis autem et 25concupiscibilis virtutes, quae circa passiones et operationes sunt medium hunc inter superabundantiam et defectum. Tunc adaptat solutionem ad propositum dicens: MANIFESTUM IGITUR.

Hic adaptat solutionem ad propositum dicens, quod tam principans quam subiectum debent habere virtutem moralem, 30sed tamen differenter, quia principans debet habere perfectam virtutem moralem, quia debet omnibus aliis praecipere et debet se habere sicut architecton, id est principalis artifex, qui habet praecipere omnibus sibi subiectis. Subiecto vero sufficit tanta virtus, quanta requiritur ad exsecutionem mandati superioris.

35Debeat in simili in artibus mechanicis, in quibus architectonicus, id est principalis artifex, praecepta et rationem operum det omnibus usualibus suis sibi subiectis, ut militaris, sicut dicit in Ethicis: praecepta dat sellatrici, frenefactrici et equestri, qualiter scilicet operari debeant. Quia dicitur in VI Ethicorum, 40quod sapiens in unaquaque arte est, qui ex fine artis rationem det omnium operandorum, quae exiguntur ad artem[50]. Et subdit in littera, qualiter est aliorum.

In omnibus enim virtutibus moralibus principari et ordinare est ipsius principantis, oboedire autem et servire ipsius 45subiecti. Et sic in omnibus debet esse virtus moralis tam in principante quam in subiecto, sed non oportet, quod sit eadem secundum esse.

PALAM AUTEM. Hic solutionem, quam dedit in universali, ostendit hic in particularibus. Et circa hoc duo facit. Primo 50enim ostendit solutionem, quam dedit, tenere in particularibus. Secundo movet dubitationem, ut confirmet solutionem, ibi: DUBITABIT UTIQUE ALIQUIS.

| Conclusio: non est eadem virtus secundum speciem principantis et subiecti. Probatur, quia sicut est in partibus animae, 55quarum una principatur alteri secundum suam virtutem, ita est in hominibus, quorum unus alteri principatur. Sed virtus partis rationalis, ut est virtus intellectualis, est alterius speciei quam virtus appetitus sensitivi, quae est moralis, igitur ita est in hominibus. Et hic supponitur, quod intellectus dominetur 60appetitui sensitivo. Circa quod nota, quod principans et subiectum considerantur dupliciter: uno modo, ut sunt homines – et sic habent easdem virtutes secundum speciem, alio modo, prout subiciuntur et principantur et ut se virtutes eorum non sunt eiusdem speciei vel ad minus differunt accidentaliter, scilicet 65secundum magis perfectum et minus perfectum.||

136r || Capitulum tertium, in quo incidentaliter movet quandam conclusionem exortam a dicta solutione, quia si ita est, quod tali virtute cardinali indiget mulier, puer et servus, ut non impediantur ab opere praecepto sibi, tunc etiam videtur, 5quod quilibet artifex hac virtute indigeat, ut non impediatur ab opere praecepto ab arte. Ars enim, sicut dicit Tullius in fine suae Rethoricae, est collectio praeceptorum ad eundem finem tendentium. Modo iuxta hoc movet dubitationem et est talis[51]: ‘Utrum artifices oporteat habere virtutes morales sicut servos?’. Et 10videtur, quod non, quia virtutes morales consistunt circa conversationes humanas, sed actus artificum ut tales non consistunt circa conversationes humanas, sed transeunt in materiam exteriorem, ut actus fabri in ferrum. Tunc ponit differentiam inter servum et artificem. Prima differentia est, quia servus inquantum talis 15indiget virtute morali, sed artifex non, licet artifex ut homo debens aliis conversari multum indiget virtute morali. Secunda differentia, quia aliquis a natura est servus, sed non artifex. Tertia differentia est, quia servus ut sic non est liber, sed est particeps vitae oeconomicae domini sui, artifex autem liber est.

20Determinato de communicatione domini et servi, patris et filii, determinat de communicatione viri et mulieris, quae fuit tertia pars oeconomicae, quam in ante habitis vocavit nuptialem. Et primo proponit intentionem suam. Et resumit ea, quae determinata sunt. Et qualiter determinaverit de ipsis, ibi: QUID 25BENE ET QUID NON BENE.

Totius oportet videre virtutem. Ratio est, quia virtus partis perficitur in virtutem totius.

Tacet de servis ideo, quia communicatio politica inter aeque liberos est. Pueri autem et uxor aeque liberi sunt, servus 30autem non, et maxime servus secundum naturam. Et ideo ad communicationem politicam servus non pertinet.

136v || Servum autem esse studiosum non multum confert nec differentiam boni studiosi civitati, de qua est hic curandum.

Sicut dicit Philosophus VIII Ethicorum: pater aliquid sui habet in filio, quod activa potentia totum est[52]. Mater etiam 5aliquid habet sui in filio, quod passiva potentia totum in filio est. Et ideo bonae et malae dispositiones parentum saepe sunt in filiis, propter quod oportet matres studiosas esse. Et idem dicit de filiis, quia fiunt dispensatores politiae. Nam ex bonis pueris fiunt boni dispensatores, et ex malis mali. Unde Phylo 10de quibusdam pueris in libro Sapientiae dicit, quod naturalis malitia eorum immutari non poterat[53]. Et sic patet intentio primi libri, in quo determinatum de communicatione oeconomica et de partibus ipsius, scilicet de communicatione despotica, quae est inter dominum et servum, de communicatione nuptiali, quae 15est inter virum et mulierum, de communicatione paterna, quae est inter patrem et pueros, etc.

Communiter dat intentionem II libri, in quo determinatur de communicatione politica, et hoc secundum opiniones antiquorum: SECUNDUS LIBER, etc.

LIBER II

Iste est liber II Politicorum, qui sic continuatur. Postquam Philosophus determinavit de communicatione oeconomica et de partibus ipsius, quae sunt domus et vicus, hic incipit determinare 5de communicatione politica, quae est optima communicatio. Et primo determinat de ea secundum opinionem antiquorum, et hoc quantum ad II librum. Secundo determinat de ea secundum opinionem propriam, et hoc incipiendo a III libro et consequenter in libris sequentibus.

10Iste liber habet duos tractatus. In primo recitat et reprobat opiniones trium antiquorum, scilicet Socratis, Phaleae et Hippodami. Et continet quinque capitula. In primo reprobatur opinionem Socratis quantum ad communicationem uxorum et filiorum et praemittit se ostensurum opiniones erroneas aliorum 15non propter sophizare, id est propter sapientiam suam ostendere, sed ut veritas appareat. In primo igitur dat intentionem suam cum modo procedendi. Dicit enim Aristoteles, quod sapientis est praestituere finem, ut sciatur, ad quid tendit in opere suo, et quo habito finem prosecutus est.

20Dicit ergo, quia volumus et intendimus considerare de communicatione politica, quae sit optima omnium. Et hoc ideo, quia multae fuerunt sententiae diversorum. Quidam enim laudaverunt ut beatitudinem voluptatem et illi dicebant, quod optima politia esset ad voluptatem vivere, et tales sibi in 25voluptate communicare. Quidam vero laudabant divitias ut per se sufficientes, sicut Cresus rex. Sicut enim Sardanapalus laudabat voluptatem, ita Cresus rex divitias, eo quod divitem reputabat ad omne, quod vult, facientem et ad hoc ordinabant politicas communicationes. Quidam laudabant virtutem, ut stoici, et ad 30hoc suas civiles communicationes ordinabant. Complectens igitur omnes in communi dicit, quod vult considerare, quae sit optima politica omnium his, quae possunt vivere.

PRINCIPIUM AUTEM. Finita parte prooemiali, in qua praemisit intentionem suam cum modo procedendi, hic exsequitur 35intentionem suam accedendo ad propositum. Et intendit, quod quia de communicatione civili, sive politica, intendimus, oportet dividere communicationem et secundum partes divisionis procedere. Et iste processus dividitur in tres partes, in quarum prima ponit trimembrem divisionem et destruit unam partem 40statim. In secunda super aliam partem divisionis procedit, ibi: SED UTRUMQUE, ubi ponit opinionem Socratis et eandem destruit. Primo igitur ponendo opinionem Socratis sic procedit, quia primo proponit quaestionem.

| Circa quod nota, quod politica Platonis est altera pars 45libri, qui vocatur Timaeus, et tractatur in ea de iustitia positiva et ordinatione civitatum, sicut in prima parte tractabatur de iustitia naturali, quae apud Latinos rara est, quamvis habeatur a quibusdam. Et transtulit eam Apuleius philosophus, sicut primam partem de iustitia naturali transtulit et commentatus 50est Calcidius. Propter quod etiam in prima parte Timaei Choricheras philosophus Aegyptius inducitur ibi reprehendens Solonem Graecum, quod non secundum antiquos leges et urbanitates Athenas et rem militarem in Athenis ordinaverit et dixit: ‘pueri estis et non est in vobis ulla sapientia’. Et 55protulit quandam ordinationem, quam dixit esse factam in Aegypto ante IX millia annorum. Et procedit ad propositum et repetens quaestionem dictam: QUEMADMODUM IN POLITICA PLATONIS[1].

137r || Nota. Opinio Socratis, quam etiam Plato discipulus suus tenuisse dicitur, quod in politia, seu civitate, optime recta expedit uxores esse communes, filios et possessiones. Et motivum suum fuit istud, quia expedit civitati optime rectae, 5quod sit maxime una. Sed hoc fit per communitatem praedictorum. Modo Philosophus destruit istam opinionem cum eius motivo. Primo igitur destruit eius motivum, quia per communitatem praedictorum non accidit illud, quod dixit Socrates, scilicet civitatem esse maxime unam. Immo accidit 10omnium, scilicet quod per communitatem praedictorum civitas non sit maxime una, sed magnae discordiae et dissensiones et rixae. Etiam opinio in se est falsa, scilicet quod expedit civitati esse maxime unam. Immo hoc non expedit, quia est contra propriam rationem civitatis, quia de ratione civitatis 15est, quod sit multitudo quaedam, et sic expedit, quod ibi sit diversitas. Etiam civitatem esse maxime unam est destructivum civitatis, et sic non expedit ei esse maxime unam, et sic de aliis. Quod autem | maxima unitas destruit civitatem, patet sic, quia domus est magis una quam civitas et homo est magis 20unus quam domus. Sed ad unum homo esse sequitur destructio civitatis, ex quo ibi non est communitas nec multitudo civium, nec ibi est principari et subici, nec per se sufficientia, quia unus solus non sufficit sibi ipsi.

Hic incipit procedere contra opinionem Socratis 25ostendens, quam valde nociva ad communicationem bonam, et duo facit. Primo enim ostendit legem reprehensibilem esse ex tribus. Secundo destruit eam per rationem: SED EX SPECIE. Prima enim causa reprehensionis est, quod bonum illud, quod dicit Socrates accidere ex tali communicatione, non accidit. Secunda 30reprehensio est, quod per talem legem non pervenitur ad bonum finem communicationis et tangit eam, ibi: ADHOC AUTEM AD FINEM, ETC. Tertia reprehensio est, quia nulla communicatio adeo communis est, quin oporteat esse usum distinctum inter communicantes et de tali distinctione nihil dixit Socrates et 35tangit eam ibi: QUONIAM AUTEM DIVIDERE.

Hic disputat tribus rationibus in contrarium. Prima ratio sumitur ex sufficientia civitatis. Secunda ex iusto, quod conservat civitatem, ibi: SED ET SPECIE. Tertia ex principatu civitatis, ibi: SIMILITER AUTEM NON POSSIBILE.

40Ex littera elicitur, quod domus est magis una civitate, id est, est magis simplex quam civitas, sicut componens est magis simplex composito. Similiter unum hominem dicimus magis unum domo, quia domus componitur ex hominibus communicantibus communicatione cotidiana. Patet ergo, quod civitas 45reducta ad simpliciter unum non erit civitas. Quarta sequitur, quod si aliquis posset civitatem sic ad unum reducere, non deberet, quia sic eam destrueret. Et hoc tangit ibi: QUARE ETC. Specie congregentur, sed multitudo ex quo congregata virtute posset moveri pondus. Propter quod dicit ipse in praehabitis, 50quod tale praedicatum redditur toti coniunctim et non partibus divisim, sicut sonum facit modius milii et non quodlibet granum. Et tractum navis facit multitudo coadunata in virtute trahendi et non quilibet trahens movet eam. Tunc subdit differentiam civitatis a tali multitudine, ibi: DIFFERT AUTEM, ETC.

55Ostendit differentiam multitudinis civitatis ad illam multitudinem, etc.

Hic ponit secundam rationem contra Socratem. Et ostendit, quod per propositionem Socratis destruitur principatus, qui in omni communicatione politica necessarius est. Et ratio sua est 60talis, quia sicut dicitur V Ethicorum et dicit Bias, unus de septem sapientibus, quod principatus virum ostendit. Si autem omnes efficiuntur unum, sicut dicit Socrates, quod scilicet uxores sint communes et pueri, omnes aequaliter secundum idoneitatem habebunt se ad principatum[2]. Sed omnes aequaliter non possunt 65principari nisi uno modo, scilicet ut vicissim principentur unus post unum. Et hoc dicit ibi: SIMUL AUTEM||

137v || Ostendit, quod talis vicissitudo principatus non est optima. Isti enim propter modicum tempus non sunt experti. Et sicut dicit Aristoteles in I suae Metaphysicae experientia artem facit, inexperientia vero casum[3], sicut dicit Polus recte 5dicens. Unde dicit in littera, quod melius est semper eosdem principari in politia optima, si possibile est fieri. Optimus enim principatus est, quod aliqui sapientes et excellentes viri semper principentur in civitatibus, si potest esse sine seditione, sicut Priamus in Troia et Ethulia.

10Nota, quod haec omnia PHILOSOPHUS inducit, ut videatur, quod communicatio civilis non potest esse sine principatu et quod inter penitus aequales et unum existentes non potest esse principatus et subiectio.

Concludit ex dictis, quod lex Socratis de uxoribus et 15pueris et possessionibus destruit civitatem, licet salvat bonum proprium et singulare et personale uniuscuiusque, quia hoc bonum quanto plus restringitur ad unum, tanto melius salvabitur, sed non bonum civitatis.

Hic incipit tertia ratio contra Socratem, ut est talis: illud, 20quod magis est ad sufficientiam civitatis, magis est eligendum etiam in politiis. Sed se unire civitates, sicut Socrates univit, destruit sufficientiam, ergo non est eligendum; et hoc est, quod dicit. Est autem, unde Socrates sic uniendo civitatem, quemadmodum univit, destruxit eius sufficientiam, ut determinat in 25littera de domo, etc.

Ponit quartam rationem contra Platonem, Socratem et primo repetit positionem, eius positionem.

Socrates dicit: ‘meum’, quia qualibet uxore quolibet filio et qualibet alia re possessiva utitur ut suo. Dicit etiam: ‘non meum’, 30quia alius eodem modo utitur.

Nota. Quando omnes dicunt: ‘hoc est meum’, hic sit aequivocatio. Cum enim dicitur: ‘hoc meum’ potest intelligi collective, tunc sensus est: hoc est meum, quod cum aliis meum est, vel potest intelligi discrete vel sigillatim: hoc est meum, quod 35privatim meum est. Et hoc est, quod dicit: SIQUIDEM IGITUR UNUSQUISQUE.||

138r || Hic inducit tres rationes, qualiter talis communitas et adunatio civitatis sit damnosa. Prima sumitur ex hoc, quia minor cura est de communibus quam de propriis, ex tali adunatione civitatis nulla vel minima cura adhibebitur communibus. 5Secunda, quod si omnia taliter sint communia – et uxores, et filii, et possessiones – in dubium veniet de propriis filiis, quis genuerit eos, ibi: ADHUC SI UNUSQUISQUE. Tertia ex hoc provenit, quod nullus sciat discernere filios, fratres et consanguineos in aliqua linea consanguinitatis, ibi: SED NEQUE 10DISTRIBUERE, etc.

Adaptat hanc rationem ad propositum.

Hic ponit secundam rationem, scilicet quod ex hoc veniet in dubium, quis quem genuerit et quis cui proprius pater existat.

Et sic in diversis gradibus unus omnibus attineret, quod 15videtur esse inconveniens, et per consequens opinio Socratis dicentis unitatem civitatis ex hoc provenire, quod omnia essent communia, est falsa et erronea. ||

138v || Obicit contra Socratem, quia secundum legem ipsius suspecti erunt unicuique et sui proprii filii et matres, et patres, et fratres.

Hic obicit contra Socratem a turpi, quod contra honestatem 5in tali communitate necesse est accidere, et duo dicit: unum, quod accidit ex ira et rixis, et alterum, quod accidit ex concupiscientia venereorum.

Ex hoc sequitur, quod communicatio talis civitatis, quemadmodum Socrates posuit, turpissima est; propter illa turpissima, 10quae sequuntur ex ea, ut tangitur in littera, quae sunt satis turpia et abominabilia.

Obicit ulterius.

Hic incipit obicere a turpitudine venereorum, quae accidit in tali communitate, qualem posuit Socrates. Et habet quinque 15partes penes quinque inconvenientia, quae adducit. Primum est, quod propter amorem communem ponit ad omnes sicut ad uxores, cum ab amore tali coitus non potest <separari>[4], accidit coire cum matribus, filiabus et sororibus, quod inconvenientissimum est.

Nulla enim aequitas legis est, quod prohibeatur coitus 20a coniunctis sanguine et generis propinquitate. Et cum hoc dicatur, quod nihil differat a communibus in amore. Tunc enim in eadem amore commiscetur filiae cum aliis, ex quo unus amor est ad filiam et ad aliam et aeque honestus.

Ponit secundum inconveniens, quod accidit ex positione 25Socratis.

VIII Ethicorum dicitur, quod vera amicitia est ad paucos et ad plus inter tres et hoc nocet senatoribus[5], licet prosit cultoribus agrorum et popularibus. Nocet etiam civilitate, sive commutati civili, quia plus expedit tales populares et subiectos in timore 30tenere quam in communi amore.

| Subiungit tertium inconveniens, quod ex tali Socratis lege contingit, scilicet contrarium ei, quod Socrates intendit, et contrarium ei, quod recte positae leges causant in communitate. ||

139r || Tullius dicit in Rhetorica sua, quod lex est ius scriptum suadens honestum et prohibens contrarium[6]. Per istam autem legem, scilicet Socratis, multa accidunt inhonesta, sicut iam posuit, et ita accidit contrarium ei, quod intendit Socrates. Iste 5enim intendit per hoc amicitiam conciliare inter cives, et tamen ex tali lege dissipatur amicitia. |

Ostendit quintum inconveniens, quod accidit ex lege Socratis.

Et specifice hoc generat turbationem et difficultatem in 10politiis.

Adiungit aliam difficultatem.

139v || Capitulum secundum, quod sit, in quo reprobat legem Socratis quantum ad communitatem possessionum. Et continuatur postquam Philosophus ostendit, quod lex Socratis nociva est politiae quantum ad communicationem uxorum et 5puerorum. Hic ostendit, quod sit nociva quantum ad communitatem possessionum. Et habet duas partes. In prima ostendit nocumenta, quae proveniunt ex tali communitate. In secunda disputat de legibus huius communicationis, ibi: FERE AUTEM SIMILITER. Prima <dividitur> in tres partes, in quarum prima 10ostendit modos communicationum, qui possunt esse. In secunda ostendit inconvenientia, quae sequuntur ex hoc, si omnes in omnibus communes habent possessiones tam in usu, quam in possessione, ibi: ALTERIS QUIDEM EXISTENTIBUS. In tertia ostendit, quae bona fiunt ex communicatione illa, quae est, 15quod privatim habentur possessiones et usus fructuum communis sit lege et amicitia, ibi: DE EO AUTEM MODO, ETC. Primo igitur enumerans communicationes, quae possunt esse possessionum, primo continuat se ad dicenda dicens: HABITUM AUTEM, et sic de aliis.

20Supple: quaestio ergo est, quid horum sit melius et utilius politiae. Et procedit ad disputationem, ibi: ALTERIS QUIDEM. Unde tangit tres modos, quibus possessiones possunt esse communes. Primo, quod possessiones sint communes quoad fructus, seu usus, secundus quantum ad possessiones et non 25quoad usus, tertio quoad utroque, ut dixit Socrates.

Facilior modus, quia possessor dato pretio faciet coli terram et cultor acceptor pretii non accusabit possessorem, tunc subdit: ipsis autem, scilicet eisdem quibus, scilicet et possessiones et usus communes sunt.

30Difficultates exhibebant. Huius causa est, quia custodes urbanitatum, seu senatores, qui minus laborabunt, plus accipient de fructibus quam rustici, qui plus laborabunt, et hoc dicit ibi: ETENIM.

Ostendit, quod talis communicatio sit difficilis.

35Hic infert ulterius ex alio, per quod hoc probat. ||

140r || Nota. Tria bona tolluntur ex hoc, quod omnia essent communia. Primo, bonae consuetudines et rectae leges. Secundum est cura propriorum. Tertium est delectatio inenarrabilis, quae consurgit ex amicitia hominis ad se ipsum et ad sua bona. 5Et potest superaddi quartum – largitio et auxiliatio amicorum et extraneorum, quae, si sit de propriis, delectativa est; et talis tollitur, si omnia sunt communia, ut voluit Socrates.

Ex dictis concludit propositum.

Ostendit aliud bonum, quod provenit ex tali communicatione. 10Et duo facit, quia primo ostendit bonum, secundo respondet ad obiectionem, quae posset fieri contra illud, etc.

Philosophus dicit IV Ethicorum in principio de liberalitate: liberalis, seu largus, delectatur in hoc, quod bonum faciat et nihil repatiatur secundum donationes retributionum et 15quotiescumque recolit de proprio bene fecisse, admirabilem habet delectationem; et si recolit se quid recepisse, tristatur tamquam minoratus sit secundum virtutem largitatis[7]. Haec autem delectatio tollitur, si omnia sunt communia et in possessione, et in usu, quia tunc nullus dat de proprio. Et quia posset 20aliquis obicere, quod amare se et propria sit vituperabile, huic obiectioni occurit, dicens: NEQUAQUAM ENIM.

| Hic addit tertium bonum, quod provenit ex tali communicatione.||

140v || Haec est secunda pars principalis istius capituli, in qua ostendit, quod communicatio, quam ponebat Socrates, interimit honestatem virtutis. Et habet quattuor particulas, in quarum prima ostendit, quod haec lex duas interimit virtutes. 5In secunda apparentem quandam obiectionem pro Socrate destruit, ibi: BONAE FACIEI. In tertia ostendit, quae fuit causa deceptionis Socratis, ibi: quoniam autem deceptionis. In quarta dicit, quod ex tali communicatione destruitur civitas, ibi: EST QUIDEM ENIM.

10Communiter ponit rationem, quae posset esse pro Socrate, quam interimit, et primo ponit apparentiam, quae est in ipsa ratione.

Ostendit causam deceptionis Socratis, quare sic deviavit a veritate dicens: CAUSAM AUTEM ETC.

15Suppositionem, qua scilicet sic putavit debere uniri civitatem, ut quilibet de quolibet diceret meum et communi uteretur tamquam proprio. Hoc enim esse non potest et subiungit causam: oportet enim etc. Verte folium!||

141v || Proprius modus domus est, scilicet quod ex tribus combinationibus uniatur, scilicet domino et servo, patre et filio, marito et uxore. Proprius vero modus civitatis est ut magis uniatur loco et specie diversis artificibus et negotiatoribus et diversis 5officiatis. Sed non omnino specie uniatur unitate, quia sic procederet a ratione civitatis, ut ostensum est in primo libro.

Rhythmon basin. Rhythmon est numerus syllabarum simili terminatione terminatarum. Et basis dicitur, in quo duo rhythmi sibi consonando concurrunt. Unde si quis rhythmum concordat 10in unam basim, iam non erit rhythmus. Ita si quis nimium uniat civitatem, iam non erit civitas. Et subiungit, quod per hoc non erit civitas studiosa. Scilicet per alia quattuor, scilicet per disciplinam virtutis, per bonas consuetudines, per philosophiam et ordinatas leges. Et hoc est, quod dicit: SED OPORTET.

15Inducit gratia exempli unam civitatem, quae prae ceteris laudabatur dicens: QUEMADMODUM. Quidam legislator in Lacedaemonia civitate et terra propinqua ordinavit possessiones et fructus esse proprios, sed in conviviis communicare, sicut dicitur de filiis Iob, quibus omnia erant communia, ibant tamen 20per domos facientes convivia per singulos et mittentes vocabant sorores, ut epularentur cum eis.

OPORTET AUTEM. Hic incipit tertia pars istius capituli, in qua ostendit, quod Socrates non consideravit, quibus bonis privatur civitas ex tali lege, quod omnia sint communia. Et 25dividitur in quinque partes, in quarum prima ostendit, quod communicatio, qua dixit Socrates omnia esse communia, non fuit probata per experimenta, an esset utilis vel inutilis. In secunda ostendit, quod lex sua erat inutilis, quia non ostendit differentiam inter nobiles et ignobiles, ibi: ADHUC AUTEM 30ET UXORES. In tertia ostendit, quod nociva fuit ex hoc, quod dominos rerum fecit agricolas, ibi: ADHUC AUTEM ET DOMINOS. In quarta ostendit, quod ex hoc inconveniens est, quod eosdem fecit esse principes semper et non diversos succedere secundum principatum, ibi: INSECURUM AUTEM. In quinta 35ostendit, quod lex Socratis aufert felicitatem a civibus, ibi: ADHUC AUTEM ET FELICITATEM. Dicit ergo: OPORTET AUTEM (...).

Cuius ratio est, quia municipes, id est senatores, civitatem custodientes utrumque simul facere non possunt – et iura 40municipii custodire, et agros colere. Et modum istius legis, a quo exemplum accepit Socrates, subdit in littera, quod et nunc Lacedomonii facere conantur.

QUIN IMMO. Hic ostendit legem Socratis esse diminutam et imperfectam dicens: QUIN IMMO ID EST CERTE.||

142r || Hic adhuc arguit Socratem, quia dixerat omnia debere esse communia.

Supple: ideo, quia cum in omnibus dicat eos Socrates debere esse aequales, statim litigabunt, quare inter aequales 5unus alteri praeponatur, sicut municipes agricolis, quamvis, ut in littera, etc.

Unde Socrates intendit hoc, quod dicit Apostolus, quod tales sic erunt disciplinati, quod ipsi sibi ipsius sunt lex. Ostendunt enim opus legis scriptum in cordibus eorum et non 10indigebunt legibus, scilicet circa municipia, id est custodia municipiorum. Et hoc idem innuit Aristoteles in Ethicorum de Platone, qui dixit, quod lex non propter bonos, sed propter malos posita est ad malorum poenam et correctionem[8]. Et concordat cum Apostolo ad Timotheum dicentem, quod iusto non est lex 15posita, sed homicidis et plagiariis, etc[9].

Et quia aliquis posset dicere, quod talia invenire esset facile et ideo omisisset ea Socrates, hoc respondet dicens: EST AUTEM.

Hic redarguit Socratem quoad hoc, quod insufficiens est de lege agricolarum.||

142v || Socrates declaravit a simili, sicut enim in bestiis, scilicet in equis, asinis et bovibus eodem labore laborant et masculi et feminae, eodem modo debet esse in viris et uxoribus agricolarum. Hoc Philosophus reprehendit dicens: INCONVENIENS 5AUTEM.

Supple: ideo, quia sicut dicit Philosophus in Ethicorum, corruptio urbanitatis est, si mulier obtinuerit principatum[10]; et ideo inconveniens fuit eadem tractare mulieres viris, sicut dixit Socrates. Hic redarguit Socratem de hoc, quod dixit semper 10eosdem esse principes, ibi: INSECURUM AUTEM.

Posset forte aliquis dicere, quod Socrates non semper fecit eosdem principes, ideo obviat ostendens hoc sequi ex dictis suis, ideo dicit: QUOD AUTEM NECESSARIUM.

Socrates dixit esse simile de hominibus, sicut de mineris 15in terra. In qua enim minera invenitur aurum, semper invenitur, et in qua argentum similiter, et in qua aes, semper invenitur aes, et in qua ferrum, semper invenitur ferrum, et non mutatur una minera, scilicet auri in aliam, scilicet argenti vel ferri nec vilioris in melius, nec e converso, sed semper manet eadem. Ita 20dixit, quod non quandoque quidem aliis, quandoque autem aliis mixtum est animabus a Deo aurum, sicut semper eisdem et hoc explanat dicens: AIT AUTEM ETC. Unde Socrates dixit semper illos debere principari, quorum animabus mixtum est aurum. Cum tamen omnia deberent esse communia et uxores, et pueri, 25et possessiones, et ex tali communicatione saepe permutarentur nobiles in ignobiles et e converso. Et secundum talem permutationem deberet etiam permutari principatus, quia aliter oriretur contentio et seditio in quibusdam semper principantibus alias aeque nobiles excluderentur a principatu.

30Deinde subiungit ibi: ADHUC AUTEM. Quinta pars capituli, in qua arguit Socratem, quod a municipibus auferebat felicitatem. Unde Socrates dixit non solum municipes facere felices, sed totam civitatem; et hoc intellexerunt de felicitate perfecta, quae non solum consistit in operatione perfecta, quae est secundum 35virtutem connaturalis habitus non impeditam, ut dicitur I Ethicorum[11]. Sed consistit in omnibus organice deservientibus ad ipsam, sicut in divitiis et fortuna et in omnibus condecorantibus eam, sicut est species corporis et nobilitas, secundum quod definit Tullius felicem sive beatum dicens: felix, sive beatus, est, 40cui optata succedunt[12]. Et Boethius in V De consolatione philosophiae[13]: felicitas sive beatitudo est status omnium bonorum congregatione perfectus. Huic autem dicto Socratis Philosophus obviat dicens ibi: IMPOSSIBILE AUTEM.

Capitulum tertium, in quo Philosophus disputat contra 45Socratem quantum ad leges, quas de sua politia dedit. Et habet duas partes in genere. Primo enim ponit leges, secundo procedit contra eas, ibi: SUPERFLUUM, igitur. Prima pars dividitur in tres partes, in quarum prima dicit, quod expedit de politia ista pauca considerare, eo quod Socrates de politia sua pauca determinavit. 50In secunda dicit, qualiter Socrates divisit habitantes in civitate, ibi: DIVIDITUR AUTEM IN DUAS PARTES. In tertia ponit quandam specialem legem Socratis, qua promulgavit, quod uxores oportet simul cum viris ad bella procedere et eadem disciplina cum municipibus participare, ibi: SI UXORES QUIDEM, etc. 55Unde Socrates primo dedit politiam et eam ordinavit, postea posuit leges, quibus regularentur in vita secundum ordinem politiae traditae. Et quia iam de politia multa tradita sunt, et ideo dicit: PROPTER QUOD.||

143r || Quemadmodum refert Tullius in libro De republica Socratem et Platonem instituisse, quod civitas ad modum corporis humani aedificaretur[14]. In corpore enim humano primo fundatur cor et iungitur ossibus pectoralibus et officialibus 5membris in circuitu positis et in extremo ponunt membra motiva, sicut manus et pedes, quibus repellantur contraria et attrahantur convenientia. Ita dixerunt in civitate in medio ponendam domum regis et in circuitu domus consiliariorum et senatorum ad muniendum regem et in extremis domus 10militum, qui sustineant et repellant insultus inimicorum, quorum si aliquis formidolosus inveniretur ex electa iuventute electus et sublimatus, dicit Plato ad inferiores sedes eum esse retrudendum et alium loco eius esse instituendum. Quod si omnes deficerent bello interfecti, dicit quidam Vegetius | De re militari: ex aerariis 15et fabris esse restituendos. Et assignat causam dicti, quia aerarii et fabri ex consueto auditu soni malleorum et aeris minus fiunt pavidi audito sono armorum hostium. Ex his de insufficientia arguit Socratem dicens: DE AGRICOLIS AUTEM etc. Ubi arguit Socratem de duobus, in quibus fuit insufficiens. Secundum ibi: 20ET UTRUM ARMA.

De qua parte dicit Plato in Timaeo[15], quod haec pars ex iuventute electa eligenda est et in extrema parte habitationum ponenda est, eo quod in extremis ordinati sunt ad repellendas iniurias. Deinde subdit: TERTIUM AUTEM. Unde ex militibus 25enim et aliis de populo, qui consilio regerent multitudinem, elegerunt quosdam, qui principatum haberent regiminis et secundum leges positas multitudinem regerent, ut quilibet ad votum viveret et finem beatae vitae attingeret secundum iustitiae ordinem.

30Subiungit de imperfectione legum Socratis circa uxores, etc. Id est cum rectoribus civitatum, cum tamen in Ethicis dictum sit, quod si mulier principatum obtineat, hoc corruptio urbanitatis est. Deinde subdit alia, in quibus etiam insufficiens fuit ibi: ALIA AUTEM etc., scilicet de agricolis et artificibus.

35Unde de quibus alii legislatores plurimas leges tradiderunt, ipse insufficienter tradidit et paucas et dicit leges entes, id est secundum veram rationem leges existentes. Traditiones enim quasdam tradidit, sed rationes legum non habebant. Quia sicut dictum est, lex est ius scriptum asciscens honestum 40prohibensque contrarium. Et ostendit, in quo, subdens: PAUCA AUTEM.

Unde Socrates dixit, quod omnes oportet participare eandem disciplinam, licet artibus et aliis vitae differentiis iuvant, quod tamen esse non potest, et ostendit in quo dicens: PRAETER MULIERUM.

45Opera necessaria dicuntur, quae fiunt pro necessitatibus victus et vitae. Unde politiae viventes debent ad votum vivere. Sed nec ad votum, nec beate vivit, qui labore necessitatis victum quaerit.

Hic incipit disputare contra legem Socratis. Et habet 50duas partes, in quarum prima rationes reprehensionis Socratis ponit. In secunda confirmat eas auctoritate Phaedonis, ibi: PHAEDON QUIDEM, igitur. Prima pars continet sex partes. In prima reprehendit Socratem in sermone. Secundo, quod non respexit ad ea, ad quae legislatores respicere debent, ibi: DICITUR 55AUTEM, QUOD OPORTET etc. Tertio, quod non bene determinavit de multitudine possessionis, ibi: MULTITUDINE AUTEM POSSESSIONIS VIDERE OPORTET. Quarto, quod non bene determinavit multitudinem civium proportionando ad possessiones, ibi: INCONVENIENS AUTEM ET POSSESSIONES. 60Quinto, quod non bene determinavit circa generationem, qualiter debeat dividi hereditas patrum ad sufficientiam filiorum, ibi: NUNC QUIDEM ENIM NULLUS DUBITAT etc. Sexto, quod non respexit ad fortunas, quae accidere consueverunt in civitatibus, ibi: MAGIS AUTEM SUSPICABITUR QUIS. Dicit ergo circa 65primum: SUPERFLUUM, igitur etc.

Secunda pars, in qua reprehendit Socratem, eo quod non respexit ad ea, quae legislator debet respicere.||

143v || Ad regionem, ut tanta sit, quod possit nutrimenta et necessaria praebere. Sicut de Troia dicitur: Potum vineta, pastum dabant area laeta. Tunc communiter apponit tertium, ibi: ADHUC AUTEM. Et intendit, quod legislator etiam debet 5respicere ad vicinorum loca, ex quibus vel adiutorium, vel nocumentum potest inferi civitati.

Sed posset aliquis obicere, quod haec tempore pacis non essent necessaria. Ad hoc respondet dicens: SI QUIS AUTEM.

Discedentibus, id est distantibus, ut scilicet terror eorum 10compescat et propinquos, et remotos; inimici enim plus terrore quam amore compescuntur.

Tertia pars, in qua reprehendit Socratem, quod non propriis determinationibus utebatur in divisione possessionis. Dicit ergo: ET MULTITUDINEM.

15Separatim, id est, si haec duo, scilicet liberaliter et temperate ab invicem separentur utrumque divisim acceptum hunc, scilicet liberaliter viventem, assentitur deliciari et hoc non est bene vivere, quia sub luxu vivere non est bene vivere et banausi efficiuntur.

20Seneca dicit, quod laboriose vivens potius trahit vitam, quam ducat, et ideo oportet utrumque coniungi[16], ut scilicet vivatur temperate et liberaliter. Sed quia posset aliquis quaerere, qualiter non accepit determinationem ab aliis virtutibus, ut dixisset mansuete et fortiter vivere. Respondet ibi: QUONIAM 25SOLUM HII HABITUS.

Quarta pars, in qua reprehendit Socratem in hoc, quod constituens sufficientiam possessionis ad multitudinem non determinavit, quanta deberet esse multitudo.

Quinta pars, in qua ostendit, quod debuit determinasse 30numerum multitudinis civium.||

144r || Sexta pars, in qua Philosophus reprehendit Socratem in hoc, quod non determinavit numerum circa procreandos, cum hoc magis oporteret quam etiam circa possessiones.

Hic confirmat reprehensionem dictam per Socratem et 5habet tres partes, in quarum prima dicit de politia, quam constituit Phaedon. In secunda comparat eam ad politiam Lecedemoniorum, ibi: FORSITAN ENIM. In tertia dicit, quibus politiis sive urbanitatibus similes sint, ibi: DEMOCRATICE AUTEM. Circa primum tria facit, quia primo ostendit legem Phaedonis. Secundo 10ostendit defectum, ibi: DERELICTUM EST AUTEM. Tertio ostendit, quantum oportet crescere substantiam, ibi: QUONIAM OMNEM SUBSTANTIAM.

Ostendit, quod illa lex contrarium habeat <veritati>[17], in quod sit diminuta et imperfecta, cuius probatio ponitur in 15littera.

Intendit enim dicere, quod sicut textorem aliam ordinationem oportet habere de filis filatis ex lana et filatis ex lino, ita legislatorem oportet diversam ordinationem habere de principibus et subiectis.

20Addit ulterius de lege Phaedonis.

Addit ulterius de domibus.

Hic reprehendit Phaedonem in hoc, quod sua ordinatio pessimae urbanitati similis est, quae est democratia multorum de populo divitum principatus dicta. Domus enim divitum sunt. Et 25democratia dicitur, quando multi propter solas divitias ad principatum constituuntur et corrumpuntur in timocratiam, quae a pretiis sic dicitur. Thimos enim Graece pretium est. Et cratia – potestas, seu principatus. Et est, quando aliqui de populo pretiis se emunt ad principatus, qui numquam quaerunt bonum populi, 30seu communitatis, sed potius a populo extorquent, unde pretia recuperent, quae dederunt. Et hoc totum continetur VIII Ethicorum. Et ita Phaedon democraticum induxit principatum corrumpendum in timocraticum, qui substantias divitum voluit multiplicare in quintuplum et domos in duplum.

35| Aristocratia est principatus multorum ex virtute principatum habentium. Et dicitur ab ares, quod est virtus, et cratia – principatus. Et corruptio huius urbanitatis, sive politiae, est in oligarchiam, quae est, quando pauci de nobilitatibus potentibus constituuntur in potestate propter apparentiam, quam ex 40nobilitate et potentia habent ad virtutem. Et dicitur per compositionem ab oligon Graece, quod est paucum, et cratia vel archos, quod est potestas, sive principatus, et huic nihil simile habuit politia Phaedonis, sed potius democratiae et timocratiae, ut dictum est.||

144v || Optima politia est politia regum, seu regalis, quae vocatur monarchia, quia in omnibus sibi est sufficiens, scilicet in divitiis, gloria et amicis. Hic enim nullo indigens nihil extorquet a populo, sed quaerit in omnibus bonum populi commune, et 5non privatum. Si autem non est sibi sufficiens in omnibus, tunc non meretur dici rex, ut magis sufficienter patet VIII Ethicorum et huius corruptio est in tyrannidem, quae pessima est omnium politiarum et propter hoc opponitur optimae[18]. Tyrannus enim est, qui omnia ad utilitatem propriam et nocumentum populi 10constituit.

Ephori dicuntur extra forum commune aliorum positionem et in principatum assumpti.

Hic determinat, quae sit optima politia secundum leges determinatas, et reprobat compositionem, quam fecit Phaedon 15sequens Socratem. Et habet duas partes. Primo enim determinat compositionem Phaedonis et Socratis. Secundo reprehendit eam ex aliorum compositione, ibi: MELIUS QUIDEM, igitur etc. Unde secundum Phaedonem et Socratem opportunum est optimam politiam componi ex democratia et tyrannide. 20Causa est, quia democratia principatus est populi et divitum, quod dicebant magis referri ad communitatem, si multi principarentur quam si unus, omnia enim dicebant esse communia. Tyrannidem autem apposuerunt, quia multi militum dicebant esse politiam mediam inter aristocratiam et democratiam, qui 25severi et crudeles debent esse in hostes, propter quod dixit Plato militem debere habere duas facies, scilicet benignam in cives et crudelem in hostes. Unde etiam praecepit, quod in egressu militum in pugnam contra hostes nihil ostendetur eis, quod audaces facient, ut arma et sanguis et vulnera percussorum ut exilli 30provocarentur in furorem et audatiam contra inimicos[19]. Sicut etiam dicit Aristoteles in III Ethicorum, quod fortes exsufflabant spiritum per nares et ebulivit sanguis. Et ibidem inducit Homerum dicentem virtutem furori immisce et in furore virtutem erige, et per virtutem intelligit fortitudinem[20]. Et quamvis haec 35compositio utilis sit in acie contra hostes, in qua democratico principatu principantur centuriones et chiliarchi, qui mille praesunt militibus et milites audaci fortitudine oboediunt. Tamen inter communitates civiliter non est bonum, propter quod Plato in Timaeo scribit et praecipit militibus redeuntibus a victoria 40hostium occurrere puellas cum tympanis et choris et laudibus, ex quibus ad benignitatem converterentur facies, quas exhibituri erant civibus de posita feritate crudelitatis et audaciae[21]. Et hoc est, quod dicit: QUAS AUTEM OMNINO, etc.

Nota, quod tyrannis est pessima omnium simpliciter et 45omni corruptio monarchiae. Democraticus autem principatus non quidem simpliciter pessimus, sed minus bonus est regno et aristocratia. Tunc communiter concludit ex his, quod melius dicunt alii aliter componentes vitam politicam. Et hoc est, quod dicit: MELIUS QUIDAM igitur, etc.

50Oligarchia est principatus paucorum et potentium in civitate, qui est inter potentes centuriones et chiliarchas.||

145r || Haec politia constat ex monarchia, quam ex honorabilissimis eliguntur. Ex democratia autem, quando ex ditissimis eliguntur plures, sicut in regno Romano saepius factum est. Augustus enim regnabat solus, Diocletianus autem et Maximianus 5simul. Proconsules autem et senatores secundae dignitatis viris multi eligebantur[22]. Deinde subdit, quod in hac electione, quoddam est periculosum. Et ideo dicit: HABET AUTEM, etc.

Hic ponit epilogam conclusionem totius capituli.

Capitulum quartum, in quo incipit disputare de politica 10Fellei et Platonis. Et dividitur in tres partes. In prima ponit, quod dicebant de legibus et politiis. In secunda commendat: QUIA QUIDEM IGITUR. In tertia obviat ibi: ADHUC AUTEM DISSIDENT.||

145v || Ostendit, qualiter Plato hanc legem temperavit. Videns enim Plato cives non aequaliter esse idoneos nec aequalis dignitatis in republica. Et sicut dicitur V Ethicorum, in distribuendis non observari aequale in quantitate, quod est secundum 5medietatem arithmeticam, sed aequale in qualitate, quod est secundum medietatem geometricam. Dixit: Sortes inter cives non esse aeque distribuendas, sed pro dignitate uniuscuiusque. Et ideo dicit in littera: PLATO AUTEM.

Positis legibus incipit reprehendere de diminutione et 10insufficientia.

Et supple de hoc: nihil statuit Plato neque Felleas, unde diminuti sunt et insufficientes.

Hic laudat illud, quod est laudandum in lege Fellei.||

146r || Et supple: ideo tenendum est, quod scilicet sortes antiquae conserventur illaesae. Ponit rationem dicens: NON ENIM, etc. Unde si nobiles mutant fortes, tunc necesse est, quod permisceantur ignobilibus et perdant ab antiquo sibi determinatas 5dignitates et hoc est periculum rei publicae, quia tunc non de dignitate sumitur, sed de populari vilitate et illi frequenter male regunt. Et propter hoc legislator non debuit tantum substantias moderari, sed concupiscientias in modo expendendi. Et ad hoc inducit aliam rationem, ibi: SED EST AEQUALITATEM.

10Hic adducit aliam rationem.

Excludit quandam responsionem, quam ad hoc faceret Felleas.

Ostendit, quod adhuc reprehensibilis est de insufficientia dicens: sed disciplinam, quae erit, oportet dicere, quod non fecit 15Felleas et huius rationem dixit in I libro, quod scilicet in moribus universales sermones sint deceptivi et inutiles, particulares vero et exemplares utiles; et deducit ulterius, ex quo hoc innuit.

Ulterius arguit ipsum de insufficientia, quia nihil ordinavit de ambitione honorum.

20Adducit aliam rationem, qua ostendit Felleam insufficientem esse.||

146v || Ostendit, pro quibus maxime litigant et iniurantur sibi invicem.

Arguit contra Felleam, eo quod in hoc diminutus fuit, quod nullas constituit leges, quibus cives ad seipsos 5conservarentur, cum tamen summe esset necessarium.

Ulterius arguit Felleam, quod de distinctione possessionum non bene dixit. Et dividitur in tres partes. In prima parte ostendit hoc, quod dictum est de divisione possessionum. In secunda probat hoc per exemplum, ibi: HOC AUTEM OPORTET 10NON LATERE. In tertia ostendit, quod non sufficienter dixit de possessione, quando alias dimittendo de possessione terrae tantum dixit, ibi: CIRCA TERRAE POSSESSIONEM.

Secunda pars, in quo probatur hoc per exemplum.

Poeta dicit: Stultitiam patiuntur opes et saepe concitant 15animos inferiorum ad superiores.||

147r || Concludit ex dictis, quod expedit civibus habere possessiones limitatas.

Ulterius arguit Felleam in hoc, quod nihil legum fecit ad regulandum concupiscientiam et tamen hoc fuisset summe 5necessarium.

Tertia pars, in qua arguit Felleam, quod limitando possessiones non determinavit nisi circa terream, cum tamen plures sint.

Hic arguit ipsum iterum in hoc, quod minimam partem construxit politiae.||

147v || Ponit epilogam conclusionem de toto tractatu Felleae.

Capitulum quintum, in quo determinat de politia Hippodami, quae est ultima inter politicas a philosophis traditas. Et dividitur in duas partes. In prima tradit eam. In secunda disputat 5contra eam, ibi: DUBITABIT AUTEM UTIQUE ALIQUIS. Prima in duas; in prima tradit quaedam de vita Hippodami, qualis fuerit vita et actu. In secunda, qualiter ordinavit lege et divisione politiam, ibi: CONATUS EST ALIQUA DICERE. In prima harum dicit quattuor, scilicet genus et patriam Hippodami, secundo 10modum vivendi, tertio studium, quarto, quid de politica divisione dixit. Dicit ergo: HIPPODAMUS AUTEM. Iuxta quod nota, quod Hippodamus filius Euriphontis Milesius natione primo invenit divisionem civitatis, quam dixit esse dividendam in habitationem civium et vicos artificum et suburbia terras colentium, 15factus circa aliam vitam, quam scilicet civilem, contemplativam dixit. Dixit enim in civitate nullum posse agere vitam contemplativam et propter hoc fuisse ut philosophus Dydimi regis Brachmanorum. Omnes enim illi vitam eremiticam duxerunt, sicut scribitur in epistolis Dydimi ad Alexandrum, in quibus 20continetur, quod Dydimus dixit: Antra nobis domus sint, dum vivimus, proficiunt in hospitium, dum morimur in sepulchrum.

Deinde sequitur in littera: MAGIS SUPERFLUUS. Unde Hippodamus maxime fuit cupidus honoris et ideo magis fuit superfluus, quia superstitiose et curiose observabat omnia ad 25vitam solitariam pertinentia propter honoris amorem, quia honor est praemium virtutis, ut dicit Aristoteles I Ethicorum[23]. Virtutem autem non reputabat esse nisi vitam solitariam et contemplativam intantum, ut videbatur quibusdam aliis philosophis, qui ipsum noverant vivere curiosus capillorum 30multitudine, quos non tondebat, et comae, quam etiam non tondebat, eo quod nullum studium corporis appetebat. Adhuc etiam vestitus eius fuit vilis, sed calidus non solum in hieme, sed etiam tempore aestivo. Dixit enim in vestitu non omne gloriandum, sed necessitatem quaerendum, ut scilicet sit calidus et sic non 35ornatus, sicut et rex Brachmanorum scripsit Alexandro dicens: nos et uxores nostrae in vestitu ornatum non quaerimus, quam natura negavit. Ganda enim opertus aliquando melior est quam coopertus purpura. Ganda est vilis pannus et grossus, qui extenditur super naves, in quibus merces portantur.

40Deinde commendat ipsum in studio dicens: RATIOCINATIUS AUTEM, etc. ||

148r || Iniuriam notat, quidquid sit contra honorem sicut convitia; nocumentum vero, quidquid cedit in damnum, sicut spolium et furtum; mortem vero, quidquid sit contra personam, sicut vulnera et verbera. Et ita videtur inniti verbo Platonis, quod 5dicitur in Ethicorum, scilicet quod leges propter malos positae sunt, non propter bonos[24]. Et ponebat rationem, quia iusta regula virtutis sibi ipsi lex est.

Ostendit, qualiter dicebat fieri debere iudicia dicens: LEGEM AUTEM STATUIT.

10Ostendit, quare statuti sunt tales iudices et quare praetorium.

Hippodamus dixit, quod proposita quaestione a praetore in communi de condemnatione vel absolutione alicuius rei sine culpabilis, quilibet audiens seorsum deberet scribere in 15pugilari, quid sibi videretur: utrum ille esset condemnandus vel absolvendus. Et si iudicaret condemnandum in pugillari vel in tabula, quam pugillo ferret, causas condemnationis scriberet. Si autem iudicaret absolvendum pugillarem praesentaret vacuum, per quod significaretur, quod ille non haberet reatum 20aliquod condemnationis. Et quod praetor omnibus vel pugillaribus acceptis iudicaret, secundum hoc et per collationem vel discussionem.

Ulterius ostendit, quid sit faciendum eis, qui laborant pro re publica studendo et inveniendo, quod bonum esset. Et dicit, 25quod tales adipisci denuo honores, sicut in civitate Romana talibus fiebant statuae et demonstrationes[25], sicut de Ioseph legitur et de Mardocheo, quod et imponerentur super equos[26], qui de sella regis sunt, et omnes genua flecterent et adorarent, praeconis voce clamante, quod tali honore dignus est, quod rex decreverit 30honorare.

Ista lex scilicet, quod pueri illorum morientium in bello nutriantur de aerario publico.

Ostendit, quomodo ordinabat principes.

Ponit epilogum legum dictum Hippodami.

35Hic incipit secunda pars huius capituli, in qua disputat contra praedicta. Et dividitur in duas partes. In prima disputat contra divisionem, quam fecit Hippodamus. In secunda disputat contra modum iudicii, quod posuit ibi: NON BENE AUTEM. Prima in tres, in quarum prima disputat contra hoc, quod uni 40parti dedit arma, et non alii. In secunda ostendit, quod cum meliores sint arma habentes aliis, ex parte illorum contingit, quod quasi alii non erunt pars civitatis, ibi: SED OPORTET MELIORES ESSE. In tertia ostendit, quod ex hoc, quod Hippodamus divisit civitatem in tres partes, necesse est addicere 45quartam, ibi: QUARTAM ITERUM, dicit ergo dubitabit utique, etc.

Posset aliquis dicere, quod in hoc sunt aequales, quod omnes participant principatum obicit in contrarium dicens: PARTICIPARE.||

148v || Inducit aliam rationem sumptam ab inaequalitate partium, dicit ergo: SED OPORTET.

Ponit aliam rationem sumptam ex parte artificum.

Tertia pars, quae est agricolarum, quod illa irrationabiliter 5ab Hippodamo est ordinata.

Colunt – supple: sibi et non aliis, quia secundum ius naturale, quod suum est, nemo tenetur communicare alii.

Et supple sic: Hippodamus insufficienter divisit civitatem in tres partes.

10Adducit aliam rationem et ostendit inutilitatem talis legis et irrationabilitatem.

Secunda pars principalis, ubi disputat contra modum iudicii, quem dedit Hippodamus. Et dividitur in quattuor partes, in quarum prima disputat de sententiis seorsum scribendis, 15secundum quas debet iudicare iudex vel praetor. In secunda disputat contra hoc, quod dixit Hippodamus de his, qui aliquid faciunt pro communi utilitate civitatis, quod honores speciales eis exhibendi sunt, ibi: DE EO AUTEM QUOD EST, etc. In tertia disputat de hoc, utrum melius sit antiquas leges tenere vel novas 20adinvenire, ibi: QUONIAM AUTEM FECIMUS. In quarta specialiter ostendit, quod melius est adhaerere veteribus, ibi: QUAERUNT AUTEM. Dicit ergo: NON BENE AUTEM.||

149r || Secunda pars, in qua disputat contra legem, quam dedit Hippodamus de provisione puerorum illorum, qui bene fecerunt pro civitate, et hoc, quod ipsi honorandi sint in imaginibus et etiam demonstratione, dicit ergo: DE EO AUTEM, etc.

5Quia dubium est, ideo obicit ad utramque partem et primo, quod non expedit inducere novas leges.||

149v || Civitas enim semper adhaeret antiquitati et idcirco non expedit recipere nova.

Ostendit, quod ista quaestio melius est disputanda ad utramque partem.

5Hoc contulit, scilicet semper accipere nova experta plusquam antiqua et dat exemplum, puta medicinali mota extra paterna, id est supra paterna. Nova enim experta a novis, extra paterna experimenta meliora sunt, quia magis probata sunt. Et in illi verum est, quod dicit Priscianus: Cuius auctores quanto 10iuniores, tanto perspicaciores[27]. Et dicit Aristoteles in II Elenchorum, quod sic adinventae sint artes, quod scilicet priores quaedam invenerunt, sed posteriores semper auxerunt usque ad perfectum[28]. Et inducit aliud exemplum de alia scientia, quae etiam experimentis perficitur dicens: Et gimnastica, quae est 15pugillatoria ars, in qua posteriores multas bonas plagas invenerunt, quas antiqui ignorabant. Ex his universaliter concludit dicens: ET TOTALITER ARTES, etc. Ex quibus omnibus videtur concludere, quod melius est novas leges accipere quam antiquas retinere, quia novae magis expertae sunt quam antiquae. Habent 20enim novae, quidquid antiquae habuerunt, et praeter hoc quaedam adinvenerunt. Et ad idem adducit rationem dicens: SIGNUM AUTEM.

Hic incipit disputare contra Hippodamum ex his, qui novas habitationes in terris inducunt. Illos enim necesse est 25inducere novas leges et tales habitationes saepe necesse est fieri in domo mundo secundum revolutiones orbis, quae causant desolationem terrarum secundum philosophos, dicit ergo: QUAERUNT ERGO, etc.

Nota. Philosophus tangit duo, ex quibus fit terrarum nova 30habitatio, secundum philosophos, astronomos et praecipue secundum Socratem. Primum est de coniunctione Iovis et Saturni de triplicitate in triplicitatem, quae sit in ducentis quadruplum annis semper, eo quod illae duae stellae semper in triplicitate habent XII coniunctiones; coninguuntur enim de nono in 35nonum signum in quibuslibet XX annis octava parte anni unius et duodecies XX faciunt ducenta quadraginta. Et dicit Albumasar in libro De magnis accidentibus mundi et coniunctionibus planetarum, triplicitate in triplicitatem causat destructionem habitationum antiquarum civitatum et aedificationes et 40populationes novarum in provinciis[29]. Et illos, qui sic primum habitant novas civitates, vocat terrigenas, quos necesse est primo rudes esse, eo quod experti non sunt. Sunt etiam in astronomia tabulae positae, quae vocantur diluviorum, maxime ignis et aquae, sicut diluvium aquae describitur in fabula De Pyrrha Deucalione. 45Et diluvium ignis in fabula De Pheronte ab Ovidio, in quorum utroque a corruptione universali quidam salvati sunt, a quibus postea disseminati sunt habitatores cultores terrarum. Et hos vocat eos, qui ex corruptione quadam salvati sunt. Et dicit illos similiter esse terrigenas, similiter et contingentes et insensatos.

50| Cum parvum bonum addicit lex nova, considerandum est, utrum melius sit modicum, quod addicit nova lex, vel malum, quod inducit solutio veteris. Tunc ostendit, quomodo hoc est considerandum, ibi: ASSUESCERE AUTEM.||

150r || Si enim populus assuescat principibus rebellare, seditiones orientur. Rebellant autem, quia quandoque leges antiquas non tenent, quae promulgatae sunt a principibus, tamen quia Hippodamus novas leges praeferendas antiquis probabat per 5artes, quae per posteriores tantae sunt et melius traditae. Et ideo respondet ad hoc dicens: MENDAX QUOQUE, etc.

In Pandecta enim, ubi tractatur de politica, quae est legis positiva, habet hoc determinari. Et sic finitur pars, quae est secundum opiniones philosophorum, scilicet Socratis, Platonis, 10Felleas, Phaedonis et Hippodami, etc.

Tractatus secundus, in quo incipit determinare de politiis in principalibus civitatibus observatis. Et habet duas partes. In prima determinat de politiis in civitatibus principalibus observatas. Secundo politias eorum, qui vixerunt vita solitaria, ibi: EORUM 15AUTEM, igitur etc. Prima pars dividitur in tres partes. In prima determinat de politia Lacedaemoniorum. In secunda de politia Cretensium, ibi: CRETENSIUM AUTEM POLITIA. In tertia de politia Calchedoniorum, ibi: POLITIZARE AUTEM, etc. In prima parte determinando de politia Lacedaemoniorum tria facit. Primo 20ostendit, qualis sit politia ipsorum. Secundo, in quo conveniat et differat ab aliis, ibi: TESSALORUM ENIM OPES. Tertio, quod inconveniens accidat in ea, ibi: CIRCA CRETENSES. Primo igitur praemittit duas considerationes, quae sunt in ea, scilicet quid bene aut non 25bene habeat ad virtutis ordinem et quid bene aut non bene habeat ad modum et suppositionem contrariae politiae, ibi: ALTERA AUTEM, etc. Dicit ergo: DE EA AUTEM, etc.

Ratio, quare non est facile, quia diversorum subministrantium in politica communicatione diversi sunt mores et officia, quae una vel simili lege ordinari non possunt. Et tunc ostendit 30necessarium esse, quod talis schola sit per contrarium. Et ergo dicit: TESSALORUM ENIM INOPES, igitur etc. Ratio autem est, quare inopes, id est populares, molesti fuerant Tessalis, quia popularibus disciplina non erat posita. Et ideo reputabant se opprimi a maioribus, et propter hoc maiores quandoque vel 35occidebant vel eiciebant, sicut et Romae [?] saepissime factum est, et hoc factum non fuisset, si schola disciplinae repressus fuisset populus. Et de hoc inducit aliud exemplum dicens: SIMILITER AUTEM, igitur etc. Unde inopes, seu populares, molesti fuerunt Latonibus, id est Lacedaemonibus, non habentes scholam 40disciplinae. Reputantes se opprimi a magnatibus semper perseverant insidiantes, si aliquod infortunium accidat magnatibus, ut tunc additi inimicis eorum expellebant eos de civitate. Tunc inducit communiter, quibus hoc non accidit, scilicet ex schola, quam dederunt popularibus, ideo dicit: CIRCA CRETENSES, etc.

45| Creta insula est nec habet civitates vicinas, cum quibus litiget de terminis, et ideo populares eorum non inveniunt, quibus adiciuntur ad molestationem eorum magnatorum. Et ponit ad hoc antiquum dictum, scilicet propter non expedire ipsis possidentibus, scilicet terras et praedia circa domos, supple: 50habere, quia vicini eorum desiderantes eorum praedia litigabunt cum eis. Et si addentur eis ministri eorum, eicientur, propter quod Cretensibus expediebant vicina sibi praedia non habere. Universale est enim omni animali, ut dicit Aristoteles in libro De animalibus: pugnare pro cibo, domo et pullis[30]. Sic etiam 55una civitas pugnavit cum vicina civitate pro terminis, quos si prope non habeat, remanebit cum pace. Et hoc quidem fuit in Creta causa pacis. Tunc per contrarium ostendit, quod fuit causa dissidii in aliis, et ideo dicit: LATONIBUS AUTEM, etc. verte folium.||

150v || Quia dixerat difficile esse modum accipere, quo teneantur ministrii, ne insurgant ideo modum illum investigat, subdens: ADHUC CUM ACHAICIS.

Remissi enim hoc est, si magnates colloquentes eis sicut 5amicis et non sicut subditis efficiuntur remissi iuxta illud: qui delicate nutrit servum suum, sentiet eum contumacem. Et hoc est, quod dicit: iniuriantur.

Postquam reprehendit disciplinam, quam habebant ad servos Lacedaemonii, reprehendit disciplinam, quam habebant 10ad mulieres.

Ex hoc concludit hoc esse nocivum communitati politicae.

Et quia posset aliquis dicere, quod etiam dixit Theophrastus, quod philosopho et militaribus intendenti non expedit ducere uxorem, quod etiam hoc expedit politiae, ad hoc 15respondet dicens: ALITER, QUIA.

Militaribus expedit continentes esse a mulieribus rationem assignaverunt talem, quia militantes pro re publica non debent habere rem privatam et familiarem, ne abstrahantur a communibus.

Augustinus: Hoc facit meretrix in mundo, quod cloaca in palatio: tolle cloacam de 20palatio et implebilis palatium foetore, tolle meretricem de mundo et replebis mundum sodoma[31].||

151r || Licet enim haec fabula sit, quia componitur ex miris, tamen intendebat, quod militaribus dediti magis appetunt coitum et hoc est integumentum signatum in fabula. Et ideo dicit: AUT ENIM AD EAM, etc.

5Cuius ratio traditur in quodam libro De problematibus – et est talis, quia militares et bellicosi propter hoc, quod continuo sedent in equis, propter confricationem et motum membrorum genitalium ad dorsa equorum, magis quam alii titillantur ad coitum.[32] Et ideo praecepit Plato Athenis, quod militibus ibi 10vertentibus de bello mulieres solutae occurrerent ad fornices, hoc est arcus triumphales, in quibus militiae eorum imaginibus sculptis demonstrabantur, et ibi commiscerentur eis, et quia arcus tales fornices vocabantur, dictae sint etiam ipsae mulieres fornices et coitus ipsarum fornicatio. Modo tunc statim aptat, quod dixit 15Lacedaemoniis. Et ideo dicit: PROPTER QUOD APUD, etc.

Adducit aliam rationem.

Hic tangit exclusionem excusationis Lacedaemoniorum in tali in civitate et maxime ad mulieres.

Ostendit, quod non recte se habet in Lacedaemonia||

151v || In primo libro dictum est, quod thymatistica pecuniativa est, quae ad oeconomicam pertinet, sic ordinata politia ad servos et mulieres incipit ordinare et reprehendere divisionem possessionum, quae fuit in Lacedaemonia, et ideo dicit: POSTEA 5ENIM EA, igitur etc., ubi reprehendit tertium in politia Lacedaemoniorum, scilicet quod inaequaliter et irrationabiliter inter cives diviserunt possessiones. Et tunc hoc dicit causam reprehensionis, ibi: HIS QUIDEM ENIM, etc.

Ostendit quantum hoc, scilicet inaequalis divisio damnificet 10civitatem dicens: PROPTER QUOD.

EMERE ENIM, etc. quasi dicens: in hoc enim recte fecit, quod emere et vendere dixit non esse bonum, quia per hoc cives remanent in possessionibus suis et habitant terram. Et subdit: NON RECTE FECIT.

15Idem accidere, si enim aliquis dat possessiones suas, exhereditabitur, sicut si vendidisset, et sic recedet de terra et terra desolabitur, sicut si vendidisset. Pravitatem autem illius legis ostendit per exemplum dicens: SUNT AUTEM, etc. Intendit, quod quidquid invenitur in bonis alicuius defuncti, dividitur in 20quinque partes, quarum duae dantur mulieribus, omnibus aliis heredibus, quotcumque fuerint, tres aliae dantur. Tunc subdit rationem, quare hoc ordinavit legislator dicens: et propter dotes dare magnas, id est, quia mulieribus magnae dotes dandae sunt, propter honorem matrimonii. Et hoc ipsum increpat tamquam 25prave ordinatum dicens: quamvis melius, supple: esset, etc. Cuius ratio est, quia tunc unusquisque remaneret in hereditate sua et magnorum domus et nobilium conservarentur et civitas remaneret populata et abundans, tunc ostendit pravitatem huius. Huius legis dicens: NUNC AUTEM, etc.

30Inducit antiquum dictum et observatum dicens: DICUNT AUTEM, etc.

Spartiates et Lacedaemones sunt idem et habebant confoederationem cum Iudaeis et cum Romanis, quia bellicosi viri erant et quaerebant auxilium ab aliis. Denide redit ab antiquo 35dicto dicens: ATTAMEN||

152r || Post reprehensionem de servis mulieribus et divisione possessionum ponit hic reprehensionem legis eorum circa generationem filiorum dicens: CONTRARIA AUTEM.

Et dicebant ephori procuratores publicorum negotiorum et 5ad hanc dignitatem elegebatur, qui tres filios procreavit.

Vectigal est teloneum, quod de vectis et vehendis mercibus dantur ad stipendia militum, qui vias tutas faciebant effugando praedones et latrones.

Tunc subdit istius legis reprehensionem dicens: QUAMVIS 10MANIFESTUM.

Postquam reprehendit leges Lacedaemoniorum de servis mulieribus, de divisione terrarum et procreatione filiorum. Hic reprehendit eos de institutione principatuum. Et dividitur in tres partes, in quarum prima reprehendit institutionem ephororum 15et ostendit eam non esse consonam voluntati civitatis. In secunda ostendit talem electionem esse puerilem, ibi: ADHUC AUTEM ELECTIONEM. In tertia reprehendit institutionem, quam fecerunt de regno, ibi: DE REGNO AUTEM. Prima pars dividitur in duas partes, in quarum prima ostendit malam institutionem 20ephororum, eo quod corrupta est et facile corruptibilis. In secunda ostendit, quod sit contraria voluntati civitatis, ibi: EST AUTEM ET DIAETA. In prima parte ostendit malam esse ephoriam, eo modo quo observabatur a Lacedaemoniis, licet utlis essent secundum se. Dicit ergo: AT VERO ET QUAE CIRCA, etc.

25Gerusia, dicitur a geros, quod est sacrum, hic autem ponitur pro honorabilitate, quia honor est praemium virtutis, ut dicitur X Ethicorum[33].

Propter ephoriam, id est, quia assumitur ad procurationes publicorum negotiorum, et sic aliquo modo participat principatum. 30Principato autem sibi dedito[34]. Unde Titus Livius scribit in Gestis Romanorum, quod Scipio dixit ad Domitianum, qui insertus erat senatoribus: Consentias me esse senatorem et ego consentio te esse principem. Et cum nollet, a senatu iussus est Domitianus et interfici et praeceptum ut nomen infaustum e lignis et 35lapidibus eraderetur. Iuxta illud: “memoria iusti cum laudibus, nomen autem impiorum putrescet”[35]. Quare autem populus quiescit participandum istum principatum, subdit rationem dicens: CONSTITUIT ENIM EX OMNIBUS, etc. verte folium.||

152v || In ista parte arguit principatum Lacedaemoniorum, et quia apud eos triplex principatus. Et ideo haec pars tres habet. In prima arguit malam constitutionem ephororum. Sed quia etiam senes eligebant quasi pro consulibus, modum electionis 5illorum arguit secunda, ibi: ADHUC AUTEM ELECTIONEM. Tertio arguit modum, quo habebant regnum et regem, ibi: DE REGNO AUTEM. Dicit ergo: EST AUTEM, etc.

Nota: Ephori sibi indulgentes ordinabant magnas et sumptuosas diaetas et expensas plus, quam civitates poterant sustinere.10Et ergo talis diaeta ephororum non fuit consona voluntati civitatis.

Seniorum eligebant enim seniores, qui per totam vitam principarentur in consulatu et essent proconsules, et hoc dicit non esse tutum nec bonum. Ponit tamen rationem, quia id 15bene fieri videtur, ibi: Epyeikesi, id est superiusti, dicit enim Commentator super V Ethicorum, quod epyekes est superiustus ab epy, quod est ‘supra’, et kaya – ‘iustus’ et sunt illi, qui sciunt, quando lex tenenda vel solvenda est, eo quod quandoque melius et utilius sit civitati tenere legem quam solvere[37]. Dicit ergo, quod 20talibus senioribus constitutis epieches[36].

Aristoteles in libro De memoria et reminiscentia dicit, quod memoria senum est sicut ruinosa aedificiorum, et cum non permaneant in eruditione, sed corrumpantur per senectutem, formidabile est eis principatum ad vitam committere[38]. Unde 25etiam in multis terris leges et principes cedunt propter senectutem, eo quod deliri efficiuntur. Deinde dicit sic: MODO AUTEM ISTO, etc[39].

Ostendit electionem seniorum non esse bonam et hoc ideo, quia non eligebant idoneum, scilicet volentem et ambientem 30principatum. Et hoc dicit esse reprehensibile, ibi: ET IPSAM.

Bernardus Ad Eugenium papam: Sit tibi suspectus omnis, pro quo aliquis rogat. Qui autem pro seipso petit, iam condemnatus est, ambitiosus enim est.||

153r || Corrupti enim ambitione et avaritia multa nociva faciunt hominibus, propter quod dicit Scriptura, quod Iason et Simon crescebant in malitia propter avaritiam eorum, qui in principatibus erant constituti[40].

5Hic reprehendit institutionem Lacedaemoniacam de regno et hoc per tria, et secundum haec illa pars dividitur in tres partes, in quarum prima reprehendit ex hoc, quod communes impensae, quae fiebant in festis et demonstrationibus, fiebant per contributionem pauperum parum habentium et non de communi. 10Secundo reprehendit ex principatu navali, qui fuit causa defensionis, ibi: EAM AUTEM QUAE CIRCA NAVIGII. In tertia reprehendit ex hoc, quod politiam non referebant ad debitam et perfectam virtutem, ibi: HANC AUTEM ET SUPPOSITIONEM. In prima parte tria facit. Primo enim ostendit, quod quaestionem 15illam, qua quaeritur, utrum regnum utilius sit civitatibus habere, vel non habere, defert disputandum in alium locum, scilicet in III librum. Secundo, quod si bonum et utile sit regnum civitatibus, ostendit, quod non eo modo, quo Lacedaemonii habebant regnum, ibi: SED ETSI MELIUS. Tertio reprehendit expensas, 20quae fiebant in festis et demonstrationibus, sicut dictum est, ibi: NON BENE AUTEM NEQUE CIRCA CONVIVIA. Dicit ergo: DE REGNO AUTEM, etc.

Kalokagathos dicitur a kalo in Graeco, quod est bonum, et agathos – etiam bonum. Et dicit ARISTOTELES in libello de 25perfecto bono, quod in Graeco bonumbonum, sive kaloagathos, dicitur de perfecto bono.

Propter quod etc. Ostendit a signo, quare diffidit de suis civibus. Et intendit dicere, quando pro negotiis publicis mittebant legatos ad diversas terras et regna, non mittebant unum nec 30duos amicos, qui concordarent in legatione, sed inimicos, ut si unus in legatione contra civitatem acceptaret, alter ex inimicis revocaret, de nullo enim confidebant. Et addit aliud signum et talem putabant civitatis esse dissidere reges. Ex hoc enim dicebant, quod si aliquid statutum essent ab uno rege nocivum 35civitati, ab alio ei dissidente revocaretur. Ex hoc patet, quod de nullo, ut sufficienter bono confidebant. Sequitur: NON BENE AUTEM.

Posset aliquis dicere, quod hoc non est magnum damnum populo. Et ideo ostendit, quod sic dicens principari quidem, etc.

Hic prosequitur reprehensionem navalis principatus.||

153v || Si rex sit ad vitam in civitate, cuius potestas extenditur super totam civitatem, et principatur etiam princeps navigii, qui in navali bello pugnant pro civitate, erunt quasi duo regna in civitate; et sic divideretur in se invicem et sic civitas desolaretur.

5Procedit ad tertiam partem, sive ad tertium modum reprehensionis, dicens: HOC AUTEM SUPPOSITIONEM, etc.

Nota. Propter artem virtutis intelligit militarem fortitudinem, quae non est nisi secundum quid dicta fortitudo, quia sicut dicit Aristoteles in III Ethicorum, vera fortitudo civilis est[41]. Cives 10enim gratia boni politici exponunt se periculis et non cedunt neque fugiunt superexcrescentibus periculis. Est enim mors eis tali salute eligibilior. Milites autem confidentes in exercitio militari superexcrescentibus periculis proiectis armis fugiunt turpiter. Et ideo veram fortitudinem non habent, sed fortitudinem 15secundum quid, quam hic vocat partem fortitudinis virtutis. Quare autem ordinaverint leges ad illam, quia haec est utilis ad dominari, quae tamen dominatio tyrannica est. Tunc convenienter concludit inconveniens, quod sequitur ex hoc, igitur etc.

Exercitium ad virtutem melius est quam bellicum et 20maxime ad principalem virtutem, sicut est iustitia et temperantia. Tunc ulterius addit reprehensionem expensarum circa militiam dicens: PRAVE AUTEM.

Ostendit tertiam rationem reprehensionis.

Idiotae videntes, quod pecuniis adipisci poterant principatum 25bellicum, amabant eas et undecumque et quaerebant etiam per rapinam. Tunc communiter ponit epilogum dicens: DE LACEDAEMONIORUM.

Capitulum secundum, in quo determinat de politia Cretensium, qui fuerunt vicini Lacedaemoniorum circa mare 30habitantium. Et dividitur in tres partes, in quarum prima ostendit, qualiter Lacedaemoniorum politia est orta a politia Cretensium. In secunda, in quibus convenit cum ea, ibi: HABET AUTEM PROPORTIONALITER. In tertia, in quibus est reprehensibilis, ibi: VIDETUR AUTEM INSULA. In prima parte dicit duo, 35scilicet a quibus orta est politia Cretensium et aptitudinem insulae ad principandum, ibi: VIDETUR AUTEM INSULA. Dicit ergo Cretensium, etc.||

154r || Causa est, quia quae communiter tradita sint ab antiquis, novis emergentibus casibus a iunioribus distincta et magis expressa sunt. Et propter hoc etiam in iure veteri multa abrogantur per novum, etc.

5Ostendit, qualiter Lacedaemoniaca processit a Cretica et supponit hoc ex communi fama. Et in littera innuit talem historiam, quod Karylla fuit rex Lacedaemoniorum et procurationem regni sub ipso habuit Lycurgus, qui propter accusationes, quibus accusabatur apud Karyllam, fugiens derelinquit procurationem 10et peregrinatus est in Cretam, ubi conversatus fuit multo tempore propter cognationem, quia inde oriundus erat.

Nota, quod qui fuerunt nati de Creta, fuerunt in Lacedaemonia alienam terram colentes. Accolae enim fuerunt in Creta, incolae autem in Lacedaemonia, iuxta illud: Accola, quae sua 15sunt, colit, incola, quae sua non sint.

Hic describit insulam Cretam, quam apta sit Graecis ad imperandum.

Haec est secunda <pars> principalis istius capituli, in qua ostendit, in quibus specialiter convenit Cretum cum 20Lacedaemonica politia. Et ponit tria; primum in cultura, secundum in electione consulum, tertium in differentia eorum. Secunda ibi: ADHUC AUTEM. Tertium ibi: QUOD QUIDEM IGITUR CONVIVIORUM. Dicit ergo: HABET AUTEM.

Hic ostendit convenientiam electionis eorum, qui 25ordinaverunt rem publicam in Cret>i<a et Lacedaemonia.

Kosmos in Graeco idem est quod ornatus. Et quia sapientes, quibus committitur ordinatio rei publicae, ornatus sunt civitatis, et ideo ab ornatu nomen acceperant – kosmoi appellati sunt.

30Damascenus[42] dicit, quod bulisis est voluntas consiliativa, a qua illi bolulini dicuntur. Et dicuntur aequales, quia in utraque, scilicet in Creta et Lacedaemonia, eligebantur quidam, qui praeessent consilio communi.||

154v || Cosmi, id est hi, qui fuerunt electi in consilio, elegerunt duces et exercitus et ordinaverunt militiam, ut hostibus resisteretur, et ex tunc ducatum habuerunt loco regni, dat aliam convenientiam, ibi: ECCLESIA AUTEM.

5Positis istis convenientiis facit comparationem earum ad invicem. Et primo de conviviis.

Hic facit comparationem, quam paulo inceperat inter Cretenses et Lacedaemones.

Hic reprehendit hanc politiam quantum ad kosmos, quae 10est tertia pars principalis.||

155r || Sensus est, quod cosmi, qui ad vitam principantes eligebantur in Creta, maius periculum fuit, quam ephori, qui eligebantur ad tempus senectutis in Lacedaemonia. Tunc adiungit tertiam reprehensionem, ibi: ET NON SECUNDUM LITTERAS.

5Hic excludit quandam responsionem, quae posset fieri, contra praedicta. Posset enim dici, quod populus quiescit et silet sub tali politia, et ergo est bona et per consequens non est reprehensibilis. Adhuc respondet: QUIESCERE AUTEM.

Ostendit, quod inconveniens est medicina illius mali, quam 10quidam ponunt.

Acosme dicitur ab a, quod est sine, et kosmos et est violenta cessatio cosmorum, quando scilicet cogebantur cedere. Unde quando cosmi, qui sunt iudices, nolunt dare sententias pro potentibus et tunc conspirantes deiciunt eos. Et hoc vocatur 15acosme, id est cessatio potentatus cosmorum – et hoc est magis tyrannicum quam politicum.

Et quia posset aliquis dicere, quod hoc non statim sit, sed post magnum tempus occurrit. Et ideo dicit: EQUIDEM, etc.

Ostendit periculum in hoc, quia civibus sic dissentientibus 20non unanimiter occurrerent hostibus, et sic patietur civitas periculum eversionis. Et hoc est valde damnosum et periculum civitati.||

155v || Posset aliquis dicere, quod Creta hoc periculum non est passa. Adhuc respondet dicens: SED QUEMADMODUM. Et indendit dicere, quod talis civitas salvatur a civitatibus circumiacentibus in mari, ita quod impugnari non potest.

5Capitulum tertium, in quo determinat de politia Calchedonensum. Et dividitur in tres partes. In prima ostendit, in quo maxime convenit cum politia Lacedaemoniorum. In secunda ostendit, ad quam transgressionem determinat, ibi: TRANSGREDITUR AUTEM. In tertia reprehendit ea, quae reprehensibilia 10sunt in ea, ibi: OPORTET AUTEM PUTARE. Circa primum tria facit. Primo enim recommendat politiam Calchedonensem ultra alias politias iam dictas. Secundo probat per signum, ibi: SIGNUM AUTEM. Tertio ponit ea, in quibus convenit cum Lacedaemoniae, ibi: HABET AUTEM SIMILIA, etc. Dicit ergo, 15POLITIZARE AUTEM.

Ex littera eliciuntur tria signa, quibus ostenditur, quod Calchedonia bene se habet in multis. Primum signum est, quod habet populum bene coordinatum, sic quod quilibet secundum suum officium ordinate se habet ad alium, non supergrediens 20ipsum, nec seditionem movens. Secundum est, quod inter eos nunquam fuit seditio tanta, quod digna esset mentione, licet forte unus cum alio in causis quandoque civiliter contendit. Tertium signum est, quod inter eos non surrexit tyrannus, qui crudeliter opprimeret alios, sicut enim VIII Ethicorum dicitur: 25Tyrannis opposita optimae urbanitati, id est regno, pessima corruptio est, etc[43].

HABET AUTEM: secunda pars huius primae partis, in qua tria ostendit, in quibus politia Calchedonium assimilatur politiae Lacedaemonium. Et tangit primo duo. Primo enim ostendit, 30quod in tribus similis est et immitatur eam. Secundo ostendit, quando in his excedit, ibi: ET MELIUS AUTEM, etc. Dicit ergo: HABET AUTEM, etc. Et intendit dicere, quod sicut apud Lacedaemonos sunt convivia, quae philitiae vocantur et prius vocabantur andria; ita apud Calchedonos sunt convivia societatum per 35communem contributionem, quae fiunt in demonstrationibus honorabilium personarum et in festis. Et hoc est primum, in quo convenit cum ea. Tunc subdit secundum ibi: EUM AUTEM. Et intendit dicere, quod sicut apud Lacedaemonos eligebantur ephori, qui procurarent publicam, sic apud Calche<donos> 40eligebantur centum et quattuor, qui erant procuratores rei publicae et principes civitatis. Tunc subiungit quandam parvam differentiam in electione virtutum, ibi: VERUMTAMEN NON DETERIUS, et vult, quod Calchedones non deterius, sed melius eligunt quam Lacedaemones. Et ostendit in quo, ibi: 45HII QUIDEM ENIM, IGITUR etc. Tunc convenienter ostendit tertium, in quo conveniunt. Et est tale, quia sicut Lacedaemones eligebant quosdam, quos vocabant bolulini, id est consiliarios vocabant, qui regebant rem publicam. Sic ad imitationem eorum Calchedones eligebant reges et gerusios, quos honoratos 50vocabant, ad assistendum reges, etc.

ET MELIUS, etc. Posita ista convenientia ponit differentiam, scilicet quod melius in tali electione habeant Calchedonii quam Lacedaemonii.||

156r || Ratio est, quia non increpatur rationabiliter nisi vitium, et non homo vel civitas. Et si unum vitium transgressionis est in pluribus, eadem erit ratio increpationis.

Hic ostendit aliud, in quo specialiter reprehenditur.

5Ostendit, quid speciale habuit Lacedaemonia.

Ostendit, quomodo declinat ad oligarchiam.

Ostendit, in quo convenit cum aristocratia.

Sortiales dicuntur, qui pauperes existentes non arte vel dignitate, sed quasi sorte vel fortuite ad principatum veniunt et 10ideo principatu abutuntur in lucrum.

Ostendit tertium, in quo aristocraticum est.

Ostendit, in quo transgreditur, seu declinat, ab aristocratia.||

156v || Posset aliquis dicere, quod respicere ad divitias in eligendo principem peccatum est in principatu aristocratiae, praecipue cum in ante habitis dictum est, quod virtuosus pauper etiam, etsi nolit, cogendus est ad principatum. Et ideo subiungit, quod hoc 5peccatum legislatoris est, non civitatis. Et ideo dicit: OPORTET AUTEM.

Et supple: his omnibus debuit legislator providere de aerario publico et publicis redditibus, quod intantum abundarent, quod non oportet venales esse et in principatu et private viventes. Et ostendit inconveniens, quando secus est, ibi: SI AUTEM 10etc. Et intendit, si principes propter hoc, quod vacant a negotiis propriis et intendunt communibus, oportent respicere et intendere, qualiter abundent hoc pravum et corruptum. Et huius dat rationem, ibi: MAXIMOS PRINCIPATUUM.

Ratio est, quia cives videntes, quod propter divitias 15adipiscuntur principatus, inhiant divitiis, qualitercumque et quibuscumque lucris et hoc maxima est corruptio, et ideo addit: QUICUMQUE AUTEM.

Hoc enim non est de iustitia, neque de virtute, quod vendat sententias et iustitiam; ponit enim impretiabile sub pretio.

20Quare dicens: dignius esset, quod legislator curaret de simplicibus communibus providere principibus, qui vacant publicis, quam quod divitibus propter divitias confertur principatus. Minus enim damnum est de communi providere eis, quam totam civitatem fieri amativam pecuniarum.

25Secunda pars ultimae partis principalis istius capituli, in quam reprehendit legislatorem de hoc, quod plures principatus commisit gubernandos. Dicit ergo: PRAVUM, etc.

Ratio, quare est magis democraticum, quia favor populi accedit, cum etiam seipsos posse promoveri ad principatus 30viderit.||

157r|| Ratio est, quia si plures sint, aliquando non concordant et sic causae protrahuntur. Et hoc probat in exemplis dicens: PALAM AUTEM.

Hic tangit modum imperii Romanum, qui super civitates et 5terras sibi subiectas quosdam de suis emittebant in praesides et praeconsules, qui dirigerent negotia provinciarum et civitatum, ne dispendium esset in republica propter longam distantiam imperatoris. Et huius ordinationis utilitatem ostendit cum dicit: haec enim salvant et faciant politiam mansivam. Quando enim 10unusquisque in principatu suo officium suum perficit, salvare politia a corrumpentibus et fit mansiva sine seditione populi.

Ratio est, quia nullam legem dederunt de hoc, quomodo rebelles redirent in subiectionem et quietem a seditione.

Ponit epilogum de omnibus dictis.

15Capitulum quartum et ultimum istius tractatus, in quo Aristoteles determinat differentiam instituentium politias. Determinat enim primo differentiam politiarum secundum seipsas. Secundo differentias earum secundum civitates, in quibus observantur. Et ideo nunc non refert nisi determinare differentias 20earum secundum instituentes eas. Sicut enim dicit Aristoteles in Ethicorum, quod sermones morales magis acceptantur secundum auctoritatem eorum, qui diligunt mores, quam secundum syllogismum[44]. Qui enim diligit virtutem, vera dicit de virtute. Dividitur autem istud capitulum in duas partes, in quarum prima 25determinat differentias legislatorum et politiarum, quas instituerunt. In secunda adiungit diversa nomina legislatorum et legum, quas instituerunt, ibi: LEGISLATORES AUTEM FUERUNT. Circa primum duo facit. Primo determinat differentiam legislatorum in modo vitae. Secundo negotiatur circa legislationem Solonis, ibi: SOLON. Dicit ergo, EORUM etc.

Secunda pars primae partis, in qua negotiatur circa Solonem, in qua tria facit. Primo enim ponit laudem Solonis. Secunda quorundam accusationem contra eum, 30ibi: PROPTER QUOD ET QUIDAM. Tertio excusationem ipsius: VIDETUR AUTEM HOC.

35Areopagus idem est, quod vicus Martis. Athenienses enim colebant Martem propter militiam, in quo vico arae constitutae et divites quidem habitabant et conveniebant principatu oligarchico dominantes populo.||

157v|| Praetorium supple: quo causae devoluebantur per appelationes et populus conveniebat democraticum, id est, populare in favorem populi factum fuit. Et sic videtur Solon bene miscuisse politiam.

5Videtur autem, intendit dicere, quod licet Soloni imponatur praetorium, tamen Solon non fecit, sed populus volens reducere ad unum causas omnium principatuum. Et subdit, quod propter hoc accusabatur Solon – hoc enim attribuebatur ei, quod populus fecit.

10Per hoc enim, quod dicitur in littera, videtur Solon omnes alias potestates convertisse in regnum.

Ostendit, quare accusabatur Solon, etc. Sortiale in Graeco dicitur clerotum, qui est principatus eorum, qui ad lucrum principantur, et ostendit hoc, quando dicens: CUM ENIM HOC, etc., 15intendit dicere, cum potestas per praetorium devoluta esset ad populum, tyrannice opprimebant nobiles et expulerunt pro voluntate ad modum, quo adhuc populus Lombardiae dominatur super nobiles. Et remedium quaerentes de hoc malo instituti sunt in democratiam relictis aliis principatibus.

20Hic incipit excusare Solonem.

Astute concepit: hoc est populus. Primo astute concepit, qualiter opprimeret nobiles et aristocratiam converterent in democratiam. Et ideo in bello contra Medos acceperunt rectores pravos, qui ad hoc populum confortarent pro epicheis, hoc 25est super iustis, qui principabant in aristocratia. Deinde dicit, quod accusabatur Solon de hoc, licet non esset culpabilis. Et ideo dicit: QUONIAM ET SOLON.

Quasi dicit: populus in tali potestate institutus nunquam erit servus, hoc est serviliter oppressus a talibus dominis, 30quos ipsi instituunt et corrigere possunt, nec erit adversarius eorum, quia populus non opponet se talibus, et sic non fiet seditio in civitate.

Ostendit, qualiter Solon instituit principatus, ut sciatur, quod non fuerit de intentione sua hoc malum. Et ideo dicit: 35PRINCIPATUS AUTEM. Et intendit, quod nullus principatur, nisi esset insignis virtute et abundans, quia, sicut ante dictum est, quando viles accipiunt principatum, tunc multa mala fiunt in civitate; et similiter, quando pauperes intendunt lucris et corrumpunt iudicia. Et quia apud Athenas quingenti erant, 40qui ephori in Lacedaemonia, illos constituit ex quingentis Medimicis et Iugaliis. Et dicuntur Medimici et Iugalii, qui principatum habebant in artibus, sicut fabri inter se habent principatum societatis suae et lanarii et pictores et huiusmodi. Solon enim constituit hos ex mediis personis accipiendos. 45Et tertio sine vocato equestri, hoc est Solon constituit, quod illi, qui praesunt equestribus in civitate, acciperentur de tertio ordine civium, hoc est de illis, qui sunt in tertio gradu dignitatis in civitate. Et illi sunt, qui apud nos beruiarii vocantur, qui custodiunt vias, ut secure ducantur ea, quae pertinent ad 50civitatem.

Quartum autem. Determinat quartum genus secundum Solonem etc. Deinde subiungit: LEGISLATORES AUTEM. Tertia pars capituli, in qua enumerat legislatores: et qui fuerant. Iuxta quod nota. Locris est civitas Calabriae, quae respectu 55Graeciae est ad Occidentem. Et est in illa parte Italiae, quae sicut dicit Hieronimus in prooemio Galeato[45], quondam Magna Graecia vocabatur.||

158r || Dicentes, quia non est multum inspiciendum, quis vel cuius fuerit legislator, dummodo lex fuerit bona, sicut fuit Philolaus, quasi amator populi a philos, quod est amor, et laos – populus, quia leges dedit in favorem populi et fuit compatriota 5Phaedonis, de quo in praehabitis dictum est. Et quibus ipse leges dedit, subdit, quia Phaedon dedit legem Corinthiis.

Subdit de quodam alio legislatore.

Ratio est, quia hoc didicerat a magistro suo Socrate, sicut dictum est in praecedentibus.

10Symposiarchii dicuntur principes, qui simul ponuntur ut simul regnent in civitate et praesunt rei publicae, et qualiter instituantur arae deorum et exercitum in bellicis.||

158v || Inducit alium philosophum, qui etiam leges posuit.

Saevitia, id est, quod cives saevi essent, acriter punientes eos, qui magna damna facerent, ut quilibet timeret alii damna inferere, sicut modo apud nos infligitur suspendium latronibus, 5cum nulla lex, nec divina, nec humana furtum praecipiat morte puniri, sed furem deprehensum reddere in quadruplum vel subicere in servitutem. Tunc communiter subdit de alio dicens: FUIT AUTEM.

Confert enim civitati, ne cives se inebrient. Et ideo fecit 10acriter puniri ebrietatem, ut magis vitetur.

Subdit de alio, qui etiam posuit leges.

Subiungit epilogum omnium dictorum in II libro dicens: QUAE QUIDEM etc. Et sic in secundo libro determinatum est de politiis secundum opinionem antiquorum, et hoc est summa 15generalis totius II libri.

Sequitur tertius liber, etc.

BIBLIOGRAPHIA

ALBERTUS MAGNUS, Super Ethica commentum et quaestiones (=In Eth.), ed. WILHELM KÜBEL, (Opera Omnia, t. 14, 1, 1) Aschendorff 1968.

ALBERTUS MAGNUS, Commentarii in IV Sententiarum. Distinctiones XXIII-L (=Sent. IV), ed. AUGUST BORGNET (Opera Omnia, 30), Parisiis 1894.

ALBUMASAR, In iudicis astrorum https://www.wdl.org/es/item/9540/#additional_subjects=Astronomy%2C+Medieval (25 XI 2016).

ARISTOTELES, Opera omnia, ed. IMMANUEL BEKKER, Berolini 1831-1870.

ARISTOTELES, De generatione animalium (=De gen. animal.), ed. HENDRIK JOAN DROSSAART LULOFS, Bruges – Paris 1966 (AL 17, 2, 5).

De historia animalium (=Hist. animal.), ed. PIETER BEULLENS, FERNAND BOSSIER, Leiden – Boston – Köln 2000 (AL 17, 2, I, 1).

Ethica Nicomachea (=Eth. Nic.), ed. RENÉ A. GAUTHIER, Leiden-Bruxelles 1973 (AL 26, 1-3, 4).

Metaphysica (=Met.), ed. GUDRUN VUILLEMIN-DIEM, Leiden-New York-Köln 1995 (AL 25, 3-2).

Meteora (=Mete.), ed. GUDRUN VUILLEMIN-DIEM, Turnhout 2008 (AL 10, 2).

Physica (=Phys.), ed. FERNAND BOSSIER, JOSEF BRAMS, Leiden-New York 1990 (AL 7, 1, 2).

Politica (=Pol.), ed. PIERRE MICHAUD-QUANTIN, Bruges-Paris 1961 (AL 29, 1).

Rhetorica (=Rhet.), ed. BERNHARD SCHNEIDER, Leiden 1978 (AL 31, 1-2).

Topica (=Top.), ed. LORENZO MINIO-PALUELLO, BERNARD G. DOD, Bruges-Paris 1969 (AL, 5 1-3).

AUGUSTINUS HIPPONENSIS, De civitate Dei (=De civ. Dei), ed. BERNHARD DOMBART, ALFONS KALB, Turnhout 1955 (CCSL 47).

AVERROES, ARISTOTELIS Opera cum AVERROIS Commentariis, Venetiis apud Iunctas 1562-1574.

BEDA VENERABILIS, Sententiae sive axiomata philosophica ex Aristotele et aliis praestantibus collecta (=Sent.), PL 90, 965-1090.

BERNARDUS CLARAEVALLENSIS, De consideratione (=De consid.), ed. JEAN LECLERCQ, HENRI-MARIA ROCHAIS, (Opera, 3) Romae 1963, p. 393-493.

BOETHIUS, De consolatione philosophiae. Opuscula theologica (=De consol.), ed. CLAUDIO MORESCHINI, Monachii et Lipsiae 2000 (Bibliotheca Teubneriana).

HIERONIMUS, Epistulae I-LXX (=Epist.), ed. IISIDORUS HILBERG, Lipsiae 1910 (CSEL 44).

ISIDORUS HISPALENSIS, Etymologiae, (PL 82, 73-728).

PLATO LATINUS, Timaeus a Calcidio translatus commentarioque instructus (=Tim.), ed. JAN HENDRIK WASZINK, London-Leiden 1962.

IOANNES DAMASCENUS, De fide orthodoxa. Versions of Burgundio and Cerbanus, ed. ELIGIUS M. BUYTAERT, St. Bonaventure, New York 1955 (Franciscan Institute Publications. Text Series, 8).

THOMAS DE AQUINO, Corpus Thomisticum. S. Thomae de Aquino Opera omnia: http://www.corpusthomisticum.org/iopera.html: De regimine principium ad regem Cypri (=), In Politicorum (=In Pol.),Sententia libri „De anima” (=), Summa Theologiae (=STh).

INDEX BIBLICUS

Exodus

41, 42-43: 73

Esther

6, 7-9: 73

Liber Sapientiae

8, 7: 44

12, 10: 48

Proverbia

7, 10: 82

Isaias

5, 8: 28

2 Machabeorum

4, 23: 84

1 ad Timotheum

1, 9: 60

INDEX PERSONARUM
(numeri paginarum ad editionem imprimatam referuntur)

Albertus Magnus VII, IX, X, XIII-XV, XVII, XVIII, XX, 3, 12, 29, 47

Albumasar 76

Apuleius 50

Aristoteles V-IX, XIII-XVIII, XX, 3, 4, 8-11, 13-17, 20-24, 26, 28, 30, 35, 37, 39-46, 48, 49, 51-53, 56-58, 60-62, 64-69, 72, 73, 75, 68, 82-85, 89, 92

Augustinus Hipponensis 35, 79

Averroes 37, 83

Avicenna 12

Beda Venerabilis 4

Bernardus Claraevallensis 83

Boethius Anicius Manlius Severinus 42, 62

Cicero Marcus Tullius VII, 30, 42, 47, 56, 62

Commentator vide Averroes

Czartoryski Paweł V, VI, IX, XVII, XIX

Eustratius 28, 37, 38

Flüeler Christoph V

Fortin Ernest L. VII, VIII

Gregorius de Rimini VII, XV

Grabmann Martin V

Gualterus Burlaeus VII, IX, XV-XVII

Guilelmus de Moerbeke VII, VIII, XIII, XIV, XVI, XVIII

Henricus Totting de Oyta VII, IX, XVII

Hesiodus 9

Hieronimus Strydonensis 94

Homerus 13, 42, 68

Ioannes Buridanus VII, XV

Ioannes Duns Scotus XV

Ioannes Damascenus 37, 87

Ioannes de Kluczbork IX, XVII

Isidorus Hispalensis 14

Lambertini Roberto XVI

Lohr Charles V

Luscombe David V, VII, XIV

Markowski Mieczysław XVIII

Nicolaus Oresme VII, VIII, XV, XVI

Paulus Worczyn VI, IX, X, XIII, XVII-XX

Petrus de Alvernia VII, XIV-XVI

Philosophus vide Aristoteles

Plato 44, 50, 51, 53, 60, 62, 63, 68-70, 73, 77, 80

Plinius Gaius Secundus 35

Priscianus Caesariensis 75

Pseudo-Aristoteles 79

Ptolomaeus XVIII, 24

Publius Ovidius Naso 20, 42, 76

Rebeta Jerzy XVII

Scipio Africanus 82

Seneca Lucius Annaeus 65

Słomczyńska Anna VI

Szymański Mikołaj VIII

Thales Milesius 39, 40, 71

Thomas de Aquino VII, XIV, XVI, 9, 13, 38, 62, 83, 87

Titus Livius 82

Theophrastus 79

Vegetius Publius Flavius 63

Włodek Zofia XVIII

INDEX MANUSCRIPTORUM

Kraków

Biblioteka Jagiellońska

502: IX, XVII-XX

513: XVIII

645: IX

Wrocław

Biblioteka Uniwersytecka

IV Q 51: IX

FOOTNOTES

INTRODUCTION

[1] See: DAVID LUSCOMBE, Commentaries on the Politics: Paris and Oxford, XIII-XVth centuries, in: L’enseignement des disciplines à la Faculté des arts (Paris et Oxford, XIIIe-XVe siècles). Actes du colloque international organisé à l’Institut de France, Paris, 18-20 mai 1995, ed. OLGA WEIJERS, LOUIS HOLZ, Turnhout 1997, pp. 313-327; CHRISTOPH FLÜELER, Rezeption und Interpretation der Aristotelischen Politica im späten Mittelalter, 2 vols., Amsterdam, Bochum 1992 (Bochumer Studien zur Philosophie, 19); CHARLES LOHR, Medieval Latin Aristotle Commentaries, “Traditio” 23 (1967), 24 (1968), 26 (1970), 27 (1971), 28 (1972), 29 (1973), 30 (1974); Idem, Aristotelica Gallica: Biblioteca A-L, “Theologie und Philosophie” 57(1982).

[2] PAWEŁ CZARTORYSKI, Wczesna recepcja Polityki Arystotelesa na uniwersytecie krakowskim, Warszawa-Wrocław-Kraków 1963 (Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, 23).

[3] See: ANNA SŁOMCZYŃSKA, Krakowskie komentarze z XV wieku do «Ekonomiki» Arystotelesa, Warszawa-Wrocław-Kraków 1978 (Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, 118).

[4] See: ERNEST L. FORTIN, Politique et philosophie au Moyen Âge: La revolution aristotélicienne, w: Les philosophies morales et politiques au Moyen Âge. Moral and Political Philosophies in the Middle Ages. Actes du IXe Congrès international de Philosophie Médiévale, Ottawa, du 17 au 22 août 1992, ed. BERNARDO C. BAZÀN, EDUARDO ANDÚJAR, LEONARD G. SBROCCHI, New York-Ottawa-Toronto 1995, pp. 148-149.

[5] A full list of medieval commentaries on the Politics, including the Cracow ones (and even missing ones), is given by LUSCOMBE in his Commentaries on the Politics, pp. 317-327.

[6] See: NICOLE ORESME, Le livre de Politique d’Aristote. Published from the Text of the Avranches Manuscript 223, ed. ALBERT D. MENUT, in: Transactions of the American Philosophical Society, vol. 60 part 6, Philadelphia 1970, pp. 22-24; MIKOŁAJ SZYMAŃSKI, Wstęp, in: ARYSTOTELES, Polityka, trans. LUDWIK PIOTROWICZ, Warszawa 2011, pp. 9-15.

[7] See: FORTIN, Politique et philosophie au Moyen Age, p. 151-153; The Cambridge History of Later Mediaeval Philosophy. From the rediscovery of Aristotle to the disintegration of scholasticism 1100 – 1600, ed. NORMANN KRETZMANN, ANTHONY KENNY, JAN PINBORG, Cambridge 1988, pp. 723-724.

[8] He probably borrowed a copy of it from his colleague, Jan of Kluczbork, to whom it belonged. Today this codex is held in Wrocław University library (manuscript no. IV Q 51). See: CZARTORYSKI, Wczesna recepcja Polityki Arystotelesa, pp. 49-52.

[9] See: Ibid., p. 28 and 51.

[10] See: LUSCOMBE, Commentaries on the Politics, p. 315.

[11] See: Ibid., p. 316; The Cambridge History, pp. 732-733.

[12] See: Ibid., p. 728.

[13] See: NICOLE ORESME, Le livre de Politique, pp. 9, 19, 26.

[14] In the prologue to the commentary Walter Burley describes it thus: „Requisivit me vestra paternitas reverenda ut librum politicorum Aristotelis explanarem, dividendo totum librum in libros partiales et quemlibet librum in tractatus et tractatus in capitula et capitula in partes et partes in particulas secundum diversitatem sententiae, secundum quod in libro Ethicorum et in aliis libris Aristotelis facere consuevi, ut sententia Aristotelis in dicto libro clarior et distinctior et evidentior habeatur.” Quoted after: ROBERTO LAMBERTINI, Burley’s Commentary on the Politics: Exegetic techniques and political language, in: A Companion to Walter Burley. Later Medieval Logician and Metaphysician, ed. ALESSANDRO D. CONTI, Leiden 2013 (Brill’s Companions to the Christian Tradition, 41), p. 353.

[15] See: Ibid., p. 358 and 362; NICOLE ORESME, Le livre de Politique, p. 26.

[16] See: CZARTORYSKI, Wczesna recepcja Polityki Arystotelesa, pp. 32-33, 52. Comparative analysis on pp. 47-52.

[17] Prepared earlier by JERZY REBETA in his Komentarz Pawła z Worczyna do «Etyki Nikomachejskiej», (Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, 111), Warszawa-Wrocław-Kraków 1970, pp. 229-236.

[18] Catalogus codicum manuscriptorum medii aevi latinorum qui in Bibliotheca Jagellonica Cracoviae asservantur, vol. III, ed. MARIA KOZŁOWSKA, MIECZYSŁAW MARKOWSKI, ZOFIA WŁODEK, JERZY ZATEY, MARIAN ZWIECAN, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Lódź 1984, p. 136.

[19] See: CZARTORYSKI, Wczesna recepcja Polityki, pp. 188-190.

LIBER I

[1] 31-32 Cf. ARISTOTELES, Eth. Nic., I, 1, 1094b 4-10 (AL 26, 1-3, 4, p. 376, 10-16); BEDA, Sent. (PL 90, 978).

[2] 40-42 Cf. ARISTOTELES, Eth. Nic., II, 3, 1105a 31sqq. (AL 26, 1-3, 4, p. 400, 26sqq.).

[3] 23 alia manu in marg.: servui.

[4] 90 <ve a sapientia>] suppl. ms. corruptus

[5] 23-24 ARISTOTELES, Rhet., I, 5, 1361a 9-12 (AL 31, 1-2, p. 176, 7-10); De virt., 4, 1250b.

[6] 36-40 THOMAS DE AQUINO, In Polit., I, 1, 18.

[7] 52 et] iter. ms.

[8] 58-59 ARISTOTELES, Top., III, 2, 117a 29-30 (AL V, 1-3, p. 54, 4-5).

[9] 75-77 ARISTOTELES, Eth. Nic., VIII, 14, 1161b 18-21 (AL 26, 1-3, 4, p. 537, 6-9).

[10] 2-3 Cf. ALBERTUS MAGNUS, In IV Sent., dist. 33A, a. 1 (p. 290).

[11] 23 Cf. ARISTOTELES, Met., VII, 12, 1038a 19sqq. (AL 25, 3, 2, p. 157, 695sqq.); THOMAS DE AQUINO, STh, I, 93, 2.

[12] 43-44 Cf. HOMERUS, Ilias, IX, 63n.

[13] 45-49 ARISTOTELES, De animal., VI, 6, 563a-b.

[14] 54-55 ARISTOTELES, De caelo, I, 4, 271a 33; De an., III, 9, 432b 21-23; cf. Phys., II, 8, 198b 10sqq. (AL 7, 1, 2, p. 82, 9sqq.).

[15] 68-69 ISIDORUS, Etym., XII, 7, 14 (PL 82, 460C).

[16] 74-75 Cf. ARISTOTELES, De an., II, 2, 413b 20-21; 4, 415b15-20; I, 1, 403a 20-30.

[17] 5-6 ARISTOTELES, Cat., 12, 14a 30-31 (AL 1, 1-5, p. 114, 9-10).

[18] 8 thymatistica] in marg. alia manu crismatica

[19] 27-28 ARISTOTELES, De an., I, 2, 403b 20-25.

[20] 33-53 Non inv.

[21] 13-17 Cf. ARISTOTELES, De gen. animal., II, 1, 732a 2-11 (AL 17, 2, 5, p. 42, 24 – 43, 9); III, 3, 737a 27-29 (AL 17, 2, 5, p. 55, 10-11).

[22] 24-30 Cf. PTOLOMAEUS, Alm., II, 11.

[23] 33-34 Cf. ARISTOTELES, Eth. Nic., V, 8, 1133b 10-29 (AL 26, 1-3, 4, p. 464, 1-19).

[24] 19-20 Cf. Is. 5, 8.

[25] 7 Cf. ARISTOTELES, Eth. Nic., V, 5, 1133b 22-24 (AL 26, 1-3, 4, p. 464, 17-19).

[26] 27 FACTO... NUMISMATE] lemma secundum Albertum

[27] 36-37 ARISTOTELES, Eth. Nic., V, 8, 1133a 20-21 (AL 26, 1-3, 4, p. 463, 1-4); b 10-12 (AL 26, 1-3, 4, p. 464, 10-12).

[28] 1-2 Cf. CICERO, Part. orat., 22, 76-79.

[29] 2-3 Cf. ARISTOTELES, Eth. Nic., V, 3, 1130a 7-8 (AL 26, 1-3, 4, p. 445, 16-17).

[30] 15 <Mida>] corr., Medea ms., cf. infra, p. 34, v. 36.

[31] 51-52 Rectius PLINIUS, Hist. nat., XXXIII, 5.

[32] 7 ARISTOTELES, Eth. Nic., II, 3, 1105b 10-18 (AL 26, 1-3, 4, p. 401, 9-13).

[33] 61-63 ARISTOTELES, Eth. Nic., III, 1, 1110a 5-20 (AL 26, 1-3, 4, p. 410, 12-27); cf. IOANNES DAMASCENUS, De fide orth., II, 26-27 (BUYTAERT, p. 150-154).

[34] 74-78 Cf. THOMAS DE AQUINO, In Eth; IV, lect. 6, n. 5,6; EUSTRATIUS, In Eth., IV, 6 (MERCKEN, p. 326, 25-29).

[35] 4-6 Cf. ARISTOTELES, Eth. Nic., VI, 4, 1140a 20-21 (AL 26, 1-3, 4, p. 481, 19-20); I, 9, 1099b 10-20 (AL 26, 1-3, 4, p. 387, 13-22).

[36] 12-16 Cf. ARISTOTELES, Mete., IV, 3, 381b30-a10.

[37] 34-35 ARISTOTELES, Top., III, 2, 118a10-11 (AL 5, 1-3, p. 56, 5-6).

[38] 52 <fertilitas>] corr. sterilitas ms.

[39] 42-43 ARISTOTELES, Phys., VII, 3, 247b 31 – 248a 26 (AL 7, 1, 2, p. 267, 23-24).

[40] 45-47 ARISTOTELES, Eth. Nic., I, 1, 1095a 6-7 (AL 26, 1-3, 4, p. 377, 7-8).

[41] 13-15 ARISTOTELES, Eth. Nic., V, 10, 1134b 1-10 (AL 26, 1-3, 4, p. 466, 6-13).

[42] 20-21 Cf. OVIDIUS, Metamorph., XV, 858-866.

[43] 22-23 CICERO, Pro Cn. Plancio, 29, 1, 3; 80, 3.

[44] 55-56 ARISTOTELES, Eth. Nic., II, 5, 1106a 15-24 (AL 26, 1-3, 4, p. 402, 12-20).

[45] 58 est honorabilior] iter. ms.

[46] 72-74 PLATO, Tim., 26D-E; 55D (WASZINK, p. 22, p. 43).

[47] 74-77 Cf. Sap. 8, 7.

[48] 2-3 ARISTOTELES, Eth. Nic., I, 4, 1097a 1-2 (AL 26, 1-3, 4, p. 381, 16-17).

[49] 22-24 ARISTOTELES, Eth. Nic., VI, 1, 1138 b19-20 (AL 26, 1-3, 4, p. 377, 7-8).

[50] 39-41 ARISTOTELES, Eth. Nic., VI, 7, 1141a 9-19 (AL 26, 1-3, 4, p. 483, 20 – 484, 4).

[51] 6-8 Cf. ALBERTUS MAGNUS, In Eth., I, lect. 2, (KÜBEL, p. 9, 32-37).

[52] 3-4 Cf. ARISTOTELES, Eth. Nic., VIII, 14, 1161b 18-28 (AL 26, 1-3, 4, p. 537, 5-14).

[53] 10-11 Cf. Sap. 12, 10.

LIBER II

[1] 58 Cf. PLATO, Tim., 21E-22C (WASZINK, p. 13. 6 – 14, 10).

[2] 60-64 ARISTOTELES, Eth. Nic., V, 3, 1130a 1-2 (AL 26, 1-3, 4, p. 455, 9-10).

[3] 3-4 ARISTOTELES, Met., I, 1, 981a 4-5 (AL 25, 3, 2, p. 12, 22-23).

[4] 17 potest] superari addit et delet ms.     <separari>] corr. sexari ms.

[5] 26-27 ARISTOTELES, Eth. Nic., VIII, 7, 1158a 10-12 (AL 26, 1-3, 4, p. 529, 4-6); IX, 10, 1171a 15-18 (AL 26, 1-3, 4, p. 560, 26 – 561, 2).

[6] 1-2 Cf. CICERO, De leg., I, 15; Ad Her., II, 10-11.

[7] 12-17 Cf. ARISTOTELES, Eth. Nic., IV, 1, 1119b 20-29 (AL 26, 1-3, 4, p. 431, 3-8).

[8] 11-13 Cf. ARISTOTELES, Eth. Nic., X, 10, 1180a 15-23 (AL 26, 1-3, 4, p. 377, 7-8).

[9] 14-15 1 Tim. 1, 9.

[10] 6-7 Cf. ARISTOTELES, Eth. Nic., VIII, 10, 1161a 1-5 (AL 26, 1-3, 4, p. 535, 4-9).

[11] 35-36 Cf. ARISTOTELES, Eth. Nic., I, 8, 1098b 22sqq. (AL 26, 1-3, 4,
p. 385, 23).

[12] 39-40 Cf. THOMAS DE AQUINO, STh, I-II, 55, 2; 57, 1.

[13] 40-41 BOETHIUS, De consol., III, 2, 3 (MORESCHINI, p. 60, 10-11)

[14] 1-3 Cf. CICERO, De re publ., II, 51.

[15] 21 non inv.

[16] 20-21 SENECA, De vita beata, 22, 1-3.

[17] 13 <veritati>] corr super. ex unum alia manu

[18] 6-8 ARISTOTELES, Eth. Nic., VIII, 12, 1160b 1-12 (AL 26, 1-3, 4, p. 533, 19 – 534, 5).

[19] 25-30 PLATO, Tim., 17C-18B (WASZINK, p. 8, 1 – 9, 1).

[20] 31-34 ARISTOTELES, Eth. Nic., III, 11, 1116b 27-35 (AL 26, 1-3, 4, p. 424, 20-26).

[21] 38-42 Cf. PLATO, Tim., 17D (WASZINK, p. 8).

[22] 3-6 ARISTOTELES, Eth. Nic., V, 7, 1131b 9-20 (AL 26, 1-3, 4, p. 459, 5-14).

[23] 26 ARISTOTELES, Eth. Nic., IV, 7, 1123b 35 (AL 26, 1-3, 4, p. 440, 16-17).

[24] 5-6 Cf. ARISTOTELES, Eth. Nic., X, 10, 1180a 10-20 (AL 26, 1-3, 4, p. 584, 9-18).

[25] 26 Cf. Ex. 41, 42-43.

[26] 27 Cf. Esth. 6, 7-9.

[27] 9-10 PRISCIANUS, Inst. gram., I, 1.

[28] 10-13 Cf. ARISTOTELES, Soph. el., 34, 183b 22-26 (AL 6, 1-3, p. 108, 11-16).

[29] 36-40 Cf. ALBUMASAR, In iudiciis astrorum, VI, 4-6.

[30] 53-54 ARISTOTELES, Hist. animal., IX, 1, 608bsqq.

[31] 18-20 Cf. AUGUSTINUS, De civ. Dei, XIV, 18 (CCSL 48, p. 440, 52 – 441, 9).

[32] 5-9 PSEUDO-ARISTOTELES, Probl., 877b 14.

[33] 26-27 ARISTOTELES, Eth. Nic., IV, 7, 1123b 35-36 (AL 26, 1-3, 4, p. 440, 16-17).

[34] 30 Non inv.

[35] 35-36 Prov. 10, 7.

[36] 16-20 Cf. THOMAS DE AQUINO, In Eth., V, lect. 16.n.1.

[37] 19 Non inv.

[38] 21-24 ARISTOTELES, De mem., 1, 450b 3-7.

[39] 31-33 BERNARDUS CLARAEVALLENSIS, De consid., IV, 9 (LECLERCQ, ROCHAIS, t. 3, p. 456, 11-12).

[40] 2-4 2 Machab. 4, 23.

[41] 9 ARISTOTELES, Eth. Nic., III, 11, 1116a 10sqq. (AL 26, 1-3, 4, p. 423, 7sqq.).

[42] 30 IOANNES DAMASCENUS, De fide orth., II, 14, 9 sqq. (BUYTAERT, p. 136, 71sqq.); cf. THOMAS DE AQUINO, STh, III, 18, 3.

[43] 24-26 ARISTOTELES, Eth. Nic., VIII, 12, 1160b 1-12 (AL 26, 1-3, 4, p. 533, 19 – 534, 5).

[44] 20-23 Cf. ARISTOTELES, Eth. Nic., VI, 12, 1143b 8-18 (AL 26, 1-3, 4, p. 489, 21 – 490, 3).

[45] 56 Cf. HIERONIMUS, Epist., 53, 1 (CSEL 54, p. 443, 8).